Adhyaya 29
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ തപസ്സിന്റെ ധർമ്മാധികാരവും രാജബലത്തിന്റെ ബലപ്രയോഗവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായി ഒരു ധർമ്മവാദം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നതുപോലെ, ജമദഗ്നി ഒരു രാജാവിനെയോ രാജപ്രതിനിധിയെയോ (ഉദ്ധൃത ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘ചന്ദ്രഗുപ്ത’ എന്ന്) പശുവിനെ ബലമായി പിടിച്ചെടുക്കരുതെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു; ആ പശുവിനെ ‘ബ്രഹ്മസ്വം’—ബ്രാഹ്മണന്റെ പവിത്ര സ്വത്ത്—എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് ധർമ്മജ്ഞൻ അതിനെ അപഹരിക്കരുതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ബലാത്കാരഹരണത്തിന് പാപവും ആയുസ്സുകുറവും ഫലമാകുമെന്ന് ജമദഗ്നി പ്രവചിക്കുന്നു. കാലചോദിതനായി ക്രോധിച്ച ഭരണാധികാരി സൈനികരെ ഋഷിയെ പുറത്താക്കാനും കയറുകളാൽ പശുവിനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകാനും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. തപസ്സാൽ മഹത്തായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യാൻ ശേഷിയുണ്ടായിട്ടും ജമദഗ്നി ക്ഷമ ധരിക്കുന്നു; ‘അക്രോധം’ സജ്ജന്മാരുടെ പരമധനം എന്ന് ഗ്രന്ഥം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ തപസ്സും ധർമ്മവും ഹിംസയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത രാജത്വം ലോകക്രമത്തിന് വിരുദ്ധമാകുന്നു എന്ന നൈതികത സൂചിപ്പിച്ച്, ഭൃഗുവംശപരമ്പരയിലെ (പ്രത്യേകിച്ച് രാമ/പരശുരാമ) തുടർകഥകൾക്ക് പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः // २८// वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः / ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായുപ്രോക്ത മധ്യഭാഗം, മൂന്നാം ഉപോദ്ധാതപാദം, ഇരുപത്തെട്ടാം അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— പിന്നെ ക്രോധാന്വിതനായ ജമദഗ്നി വീണ്ടും അവനോട് പറഞ്ഞു: അറിവുള്ള പുരുഷൻ ബ്രഹ്മസ്വം അപഹരിക്കരുത്.
Verse 2
प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते / आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति
ദുർമതേ! എന്റെ പശുവിനെ ബലമായി കൊണ്ടുപോകുന്നുവെങ്കിൽ നീ പാപം പ്രാപിക്കും; നിന്റെ ആയുസ്സ് ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു— നീ ഇത് നിർത്തിയില്ലെങ്കിൽ.
Verse 3
बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन / स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः
നീ ബലമായി കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു യാതൊരു വിധത്തിലും സാധ്യമല്ല; രാജാവ് സ്വയം അതിൽ ചേർന്നാലും ആ പാർത്ഥിവൻ നശിക്കും.
Verse 4
दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् / शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः
തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണരുടെ ദാനം നൽകാതെ അവരുടെ സമ്പത്ത് അപഹരിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. ശതായുസ്സനായ അർജുനനെ ഒഴികെ ജീവിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആരാണ് ഇങ്ങനെ ചെയ്യുക?
Verse 5
इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः / बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ ആ മന്ത്രി, കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ, ക്രോധത്തിൽ കത്തിപ്പൊങ്ങി. ആ പശുവിനെ ഉറച്ച കയറുകളാൽ കെട്ടി, ബലത്തോടെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
Verse 6
जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः / रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्
അപ്പോൾ ജമദഗ്നിയും ക്രോധത്താൽ, ഭാവികർമ്മത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ, പാലുതരുന്ന പശുവിനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന അവനെ കഴിയുന്നത്ര തടഞ്ഞു.
Verse 7
जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः / जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः
മഹാമുനി അമർഷത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഈ പശുവിനെ വിട്ടുകൊടുക്കില്ല.” പിന്നെ അദ്ദേഹം ഇരുകൈകളാൽ അതിന്റെ കഴുത്ത് അത്യന്തം ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചു.
Verse 8
ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः / उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട അത്യന്തം നിർദയനായ ചന്ദ്രഗുപ്തൻ തന്റെ സൈനികരോട്—“ഇവനെ പുറത്താക്കുക” എന്ന് കല്പിച്ചു.
Verse 9
अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः / भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः
ലോകത്തിൽ അജയ്യനായ ആ ഋഷിയെ രാജഭൃത്യർ. ഭർത്താവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ ബലമായി എല്ലാടവും വളഞ്ഞു॥
Verse 10
दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः / ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्
ദണ്ഡം, ചാട്ട, ലകുഡം, മുഷ്ടി എന്നിവകൊണ്ട് അടിച്ചുകൊണ്ട്. ധേനുവിന്റെ സമീപത്തിൽ നിന്ന് അവനെ അതിദൂരത്തേക്ക് തള്ളിനീക്കി.
Verse 11
स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः / न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
അങ്ങനെ അടിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, വേദനിച്ചിട്ടും, ക്ഷമയോടെ നിലകൊണ്ടു. അവൻ കോപിച്ചില്ല; സജ്ജന്റെ പരമധനം അക്രോധം തന്നെയല്ലോ.
Verse 12
स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् / जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
സ്വതപസ്സാൽ അവൻ ശക്തനായിരുന്നു—സകലജഗത്തെയും സംഹരിക്കാനും രക്ഷിക്കാനും. എങ്കിലും അവരുടെ നാശം ചിന്തിച്ചിട്ടും അവൻ കോപിച്ചില്ല.
Verse 13
सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः / रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
ആ മഹാതപസ്വി മുമ്പ് അത്യന്തം ക്രോധശീലനായിരുന്നു; മാതാവിന്റെ കാര്യം നിമിത്തം രാമൻ അവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. അതിനുശേഷം അവൻ എപ്പോഴും ശാന്തനായി നിന്നു.
Verse 14
स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः / निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
കഠിനമായി മർദ്ദിക്കപ്പെട്ടതിനാല് അവയവങ്ങളും അസ്ഥിബന്ധങ്ങളും തകർന്ന്, ആ മഹാതേജസ്വിയായ മുനി ബോധരഹിതനായി നിലത്തു വീണു.
Verse 15
तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः / किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
ആ മുനി വീണപ്പോൾ, ആ ദുരാത്മാവ് (രാജാവ്) ഭയചകിതനായി, പശുവിനെ ബലമായി കൊണ്ടുവരാൻ തന്റെ ഭൃത്യന്മാരോട് ഉടൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.
Verse 16
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
അതിനുശേഷം, കിടാവിനോടുകൂടിയ ആ പശുവിനെ ഉറപ്പുള്ള കയറുകൾ കൊണ്ട് കെട്ടി, ചാട്ടവാറുകൊണ്ട് അടിച്ചു കൊണ്ട്, കൊണ്ടുപോകാനായി അവർ വലിച്ചിഴച്ചു.
Verse 17
आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि / हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
പലരാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുകയും, ചാട്ടവാറുകളാലും വടികളാലും കഠിനമായി മർദ്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ആ കറവപ്പശു കോപിഷ്ഠയായി.
Verse 18
व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता / आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
ചാട്ടവാറടികൊണ്ടുള്ള വേദനയാൽ പുളഞ്ഞും കടുത്ത കോപത്താലും, അവൾ ആ ഉറപ്പുള്ള കയറുകൾ വലിച്ചുപൊട്ടിച്ച് സ്വയം മോചിതയായി.
Verse 19
विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः / हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
അവൾ പാശബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തയായി, എല്ലാടവും സൈന്യബലങ്ങൾ ചുറ്റിയിരുന്നിട്ടും, ഹുംകാരധ്വനി മുഴക്കി ക്രോധത്തോടെ എല്ലാദിക്കിലും പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 20
विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः / राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
അവൾ കൊമ്പും കുതിരപ്പാദത്തിലെ കുരും വാലിന്റെ അഗ്രവും കൊണ്ട് ചുറ്റുമെല്ലാം അടിച്ചു, അമർഷത്തോടെ രാജാവിന്റെയും മന്ത്രിമാരുടെയും സൈന്യം മുഴുവൻ ചിതറിച്ചു ഓടിച്ചു।
Verse 21
विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी / पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
പയസ്വിനി എല്ലാ കിങ്കരന്മാരെയും വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചു വിട്ടു; സർവ്വജീവികളും നോക്കിനിൽക്കെ അവൾ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു പോയി.
Verse 22
ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः / प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
അപ്പോൾ അവരുടെ തീരുമാനം തകർന്നു; ശരീരങ്ങൾ മുറിവേറ്റ് തകർന്നിരുന്നു; എങ്കിലും അതിനിർഘൃണർ ബലമായി ആ കിടാവിനെ കെട്ടി കൊണ്ടുപോയി.
Verse 23
पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह / स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
പയസ്വിനിയെ വിട്ട്, കിടാവിനെ കിങ്കരന്മാരോടൊപ്പം പിടിച്ചുകൊണ്ട്, ആ പാപി വേഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തി.
Verse 24
गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् / तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
അവൻ രാജാവിന്റെ സമീപം ചെന്നു നമസ്കരിച്ചു, പ്രശംസിച്ചു, ആ വൃത്താന്തം മുഴുവനും ഭയത്തോടെ വിശദമായി പറഞ്ഞു।
Frequently Asked Questions
That brahmasva (sacral Brahmin property, here a cow) must not be taken by force; coercion against tapas and rightful possession generates pāpa and invites karmic decline.
Vasiṣṭha frames the account; Jamadagni represents tapas guided by forbearance; Candragupta and his soldiers represent unrestrained royal power that violates dharma and destabilizes order.
It encodes a governance-ethic that underwrites Vamsha legitimacy: kingship must align with dharma to remain cosmically sanctioned, and Bhṛgu-line sage authority (Jamadagni) becomes a key node for later lineage narratives.