Shloka 16
Jamadagni, Brahmasva, and Royal Coercion (धेनुहरण-प्रसङ्गः / ब्रह्मस्व-अपरिहार्यत्वम्)
Devanagari script
ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः / कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
Transliteration
tataḥ savatsāṃ tā dhenuṃ baddhvā pāśairdṛḍhairnṛpaḥ / kaśābhirabhihanyanta cakṛṣuśca ninīṣayā
Translation
അതിനുശേഷം, കിടാവിനോടുകൂടിയ ആ പശുവിനെ ഉറപ്പുള്ള കയറുകൾ കൊണ്ട് കെട്ടി, ചാട്ടവാറുകൊണ്ട് അടിച്ചു കൊണ്ട്, കൊണ്ടുപോകാനായി അവർ വലിച്ചിഴച്ചു.
Word by Word
ततःthen
ततः:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/क्रमवाचक (then/thereupon)
सवत्साम्with her calf
सवत्साम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसवत्स (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय: स + वत्स (with calf)
ताम्that (her)
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
धेनुम्cow
धेनुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
बद्ध्वाhaving tied
बद्ध्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootबन्ध् (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); ‘having bound’
पाशैःwith ropes/nooses
पाशैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
दृढैःfirm/strong
दृढैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootदृढ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण of पाशैः
नृपःthe king
नृपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कशाभिःwith whips
कशाभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
अभिहन्यन्तthey beat
अभिहन्यन्त:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहन् (धातु) उपसर्ग-अभि + लङ्
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद; ‘they struck/beat’
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
चकृषुःthey dragged
चकृषुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृष् (धातु) + लिट्/परस्मैपद
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद; ‘they dragged/pulled’
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
निनीषयाwith the intention (to take away)
निनीषया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootनी (धातु) + इष्य (इच्छार्थक) → निनीषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; भाववाचक/इच्छा (desire/intention)