Adhyaya 15

Verse 1

श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजा: केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयो: ॥ १ ॥

ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജൻ, ചില ദ്വിജർ കർമനിഷ്ഠരായിരിക്കുന്നു, ചിലർ തപോനിഷ്ഠർ; ചിലർ വേദസ്വാധ്യായത്തിൽ, ചിലർ പ്രവചനത്തിൽ; അത്യൽപർ ജ്ഞാനവും യോഗങ്ങളും, പ്രത്യേകിച്ച് ഭക്തിയോഗവും, അഭ്യസിക്കുന്നു।

Verse 2

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता । दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हत: ॥ २ ॥

സ്വന്തത്തിനോ പിതൃകൾക്കോ പരമഗതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ജ്ഞാനനിഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന് ശ്രാദ്ധദാനങ്ങൾ നൽകണം; അത്തരം ബ്രാഹ്മണൻ ഇല്ലെങ്കിൽ കർമനിഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന് യോഗ്യതപ്രകാരം ദാനം നൽകാം।

Verse 3

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम् ॥ ३ ॥

ദൈവകാര്യത്തിൽ രണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെയും, പിതൃകാര്യത്തിൽ മൂന്ന് ബ്രാഹ്മണരെയും ഭോജനത്തിന് ക്ഷണിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടിടത്തും ഒരാൾ ബ്രാഹ്മണൻ മതി. അത്യന്തം സമൃദ്ധനായാലും ശ്രാദ്ധത്തിൽ അമിതവിസ്താരം ചെയ്യരുത്, അധിക ബ്രാഹ്മണരെ വിളിക്കരുത്।

Verse 4

देशकालोचितश्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणानि च । सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात् ॥ ४ ॥

ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ അനേകം ബ്രാഹ്മണന്മാരെയോ ബന്ധുക്കളെയോ ഭക്ഷിപ്പിക്കാൻ ഒരുക്കം ചെയ്താൽ ദേശ-കാലം, ശ്രദ്ധ, ദ്രവ്യം, പാത്രം, പൂജ്യൻ, അർപ്പണവിധി എന്നിവയിൽ പിഴവുകൾ സംഭവിക്കും; വിപുലമായ സ്വജനാർപ്പണം കൊണ്ട് എല്ലാം ശരിയായി നിലനിൽക്കില്ല।

Verse 5

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् । श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५ ॥

യോഗ്യമായ ദേശവും ശുഭകാലവും ലഭിക്കുമ്പോൾ, നെയ്യോടെ തയ്യാറാക്കിയ മുന്യന്നം ശ്രദ്ധയോടെ വിധിപൂർവ്വം ശ്രീഹരിദേവതയ്ക്ക് അർപ്പിച്ച്, പിന്നെ ആ പ്രസാദം യോഗ്യപാത്രനായ വൈഷ്ണവനോ ബ്രാഹ്മണനോക്ക് നൽകണം; അത് അക്ഷയ സമൃദ്ധിക്ക് കാരണമാകും।

Verse 6

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६ ॥

ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പിതൃകൾക്കും സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും, തനിക്കും കുടുംബത്തിനും സ്വജനങ്ങൾക്കും പ്രസാദഭക്ഷണം പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ, എല്ലാവരെയും ആ പരമപുരുഷന്റെ അംശവും സേവകനുമായിട്ടു കാണണം।

Verse 7

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नै: स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया ॥ ७ ॥

ധർമ്മതത്ത്വം അറിയുന്നവൻ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആമിഷം (മാംസം, മുട്ട, മീൻ മുതലായവ) ഒരിക്കലും അർപ്പിക്കരുത്; താനുമത് ഭക്ഷിക്കരുത്. നെയ്യോടെ തയ്യാറാക്കിയ മുന്യന്നം അർപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് പരമ പ്രീതി; മൃഗഹിംസയാൽ അല്ല. യജ്ഞത്തിന്റെ പേരിൽ ജീവഹത്യ ചെയ്താൽ പിതൃകളും ശ്രീഹരിയും പ്രസന്നരാവില്ല।

Verse 8

नैताद‍ृश: परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य य: ॥ ८ ॥

ഉന്നതധർമ്മത്തിൽ മുന്നേറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവകൊണ്ട് ഏതൊരു ജീവിയോടും അസൂയ-ദ്വേഷരൂപമായ ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇതിലധികം ശ്രേഷ്ഠമായ ധർമ്മമില്ല।

Verse 9

एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमा: । आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ९ ॥

ചില യജ്ഞവിദന്മാരായ ജ്ഞാനികൾ, ആത്മജ്ഞാനം ഉണർന്നപ്പോൾ, കർമമയ യാഗങ്ങൾ വിട്ട്, ബ്രഹ്മജ്ഞാനാഗ്നിയിൽ ആത്മസംയമത്തെ ഹോമമായി അർപ്പിക്കുന്നു; അവർ നിഷ്കാമരാണ്।

Verse 10

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं द‍ृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम् ॥ १० ॥

ദ്രവ്യയാഗം ചെയ്യുന്നവനെ കണ്ടാൽ ബലിപശുക്കൾ അത്യന്തം ഭയപ്പെടുന്നു—“ഇവൻ കരുണയില്ലാത്തവൻ; യാഗത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അറിയാത്തവൻ; പരഹിംസയിൽ തൃപ്തനായവൻ; തീർച്ചയായും നമ്മെ കൊല്ലും” എന്ന്।

Verse 11

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । सन्तुष्टोऽहरह: कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी: क्रिया: ॥ ११ ॥

അതുകൊണ്ട് ധർമ്മജ്ഞൻ, കർത്താവിന്റെ കൃപയാൽ എളുപ്പം ലഭിക്കുന്ന ആഹാരത്തിൽ—മുന്യന്നമായാലും—സന്തുഷ്ടനായി, ദിനംപ്രതി സന്തോഷത്തോടെ നിത്യവും നൈമിത്തികവുമായ കർമങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം।

Verse 12

विधर्म: परधर्मश्च आभास उपमा छल: । अधर्मशाखा: पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ १२ ॥

അധർമ്മത്തിന് അഞ്ചു ശാഖകളുണ്ട്—വിധർമ്മം, പരധർമ്മം, ആഭാസം, ഉപധർമ്മം, ഛലധർമ്മം. യഥാർത്ഥ ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ ഇവയെ അധർമ്മമായി കരുതി ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 13

धर्मबाधो विधर्म: स्यात्परधर्मोऽन्यचोदित: । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छल: ॥ १३ ॥

സ്വധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നതാണ് വിധർമ്മം. മറ്റുള്ളവർ പ്രേരിപ്പിച്ചതാണ് പരധർമ്മം. വേദവിരോധിയായി ദംഭത്തോടെ സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ മതം ഉപധർമ്മം; വാക്കുകളുടെ കപടക്കളിയിലൂടെ ചെയ്യുന്ന വ്യാഖ്യാനം ഛലധർമ്മം।

Verse 14

यस्त्विच्छया कृत: पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्म: कस्य नेष्ट: प्रशान्तये ॥ १४ ॥

ആശ്രമധർമ്മത്തെ മനപ്പൂർവ്വം അവഗണിച്ച് മനുഷ്യർ ഇച്ഛാനുസാരം നിർമ്മിക്കുന്ന ധർമ്മം ‘ആഭാസം’ മാത്രമാണ്. എന്നാൽ സ്വഭാവാനുസൃതമായി നിശ്ചിതമായ വർണാശ്രമധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, അത് ശാന്തിക്കു മതിയാകാതിരിക്കാൻ എന്ത് കാര്യം?

Verse 15

धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् । अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५ ॥

മനുഷ്യൻ ദരിദ്രനായാലും, ശരീരധാരണത്തിനായി മാത്രം അല്ലെങ്കിൽ ‘ധാർമ്മികൻ’ എന്ന പേരിനായി ധനം വർധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. മഹാ അജഗരം ഒരിടത്ത് കിടന്നും പരിശ്രമമില്ലാതെ ആഹാരം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ആഗ്രഹരഹിതനും ശ്രമമില്ലാതെ ഉപജീവനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 16

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम् । कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिश: ॥ १६ ॥

സന്തുഷ്ടനും പരിശ്രമരഹിതനും സ്വാത്മാരാമനും ആയി, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനുമായി തന്റെ പ്രവർത്തികളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഉപജീവനത്തിനായി ശ്രമിക്കാതെയും ദിവ്യസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാമലോഭം പ്രേരിപ്പിച്ച് ധനം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ എല്ലാദിക്കിലും ഓടുന്ന ഭൗതികവാദിക്ക് അത്തരം സുഖം എവിടെ?

Verse 17

सदा सन्तुष्टमनस: सर्वा: शिवमया दिश: । शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पद: शिवम् ॥ १७ ॥

എപ്പോഴും സംതൃപ്തമായ മനസ്സുള്ളവന് എല്ലാ ദിക്കുകളും ശിവമയമാണ്. കാലിൽ യോജിച്ച ചെരിപ്പുണ്ടെങ്കിൽ കല്ലും മുള്ളും ഉള്ള വഴിയിലും ഭയം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ആത്മസന്തുഷ്ടന് ദുഃഖമില്ല; അവൻ എല്ലായിടത്തും സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 18

सन्तुष्ट: केन वा राजन्न वर्तेतापि वारिणा । औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जन: ॥ १८ ॥

ഹേ രാജാവേ, സംതുഷ്ടനായവൻ വെറും വെള്ളം കുടിച്ചും സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാം. എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അടിമയായവൻ—പ്രത്യേകിച്ച് നാവിന്റെയും ഉപസ്ഥത്തിന്റെയും—ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി വീട്ടിലെ നായപോലെ ദാസ്യത്വം സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 19

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यश: । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९ ॥

ആത്മസന്തോഷമില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണന്റെയോ ഭക്തന്റെയോ ഇന്ദ്രിയലോലത മൂലം തേജസ്, വിദ്യ, തപസ്, യശസ് എന്നിവ ക്ഷയിക്കുകയും ജ്ഞാനം ക്രമേണ അകലുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 20

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुव: ॥ २० ॥

വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് കലങ്ങിയ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം ഭക്ഷണത്തോടെ ശമിക്കുന്നു; അതുപോലെ കോപം ശിക്ഷയും അതിന്റെ പ്രതിക്രിയയും കൊണ്ട് ശാന്തമാകുന്നു. എന്നാൽ ലോഭം—ലോകം ജയിച്ചാലും എല്ലാം അനുഭവിച്ചാലും—തൃപ്തിയാകുന്നില്ല।

Verse 21

पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञा: संशयच्छिद: । सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यध: ॥ २१ ॥

ഓ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! പല പണ്ഡിതരും, ബഹുജ്ഞരും, സംശയങ്ങൾ മുറിക്കുന്ന പണ്ഡിതന്മാരും, സഭാധ്യക്ഷരാകാൻ യോഗ്യരുമായ ചിലർ പോലും അസന്തോഷം മൂലം അധോഗതിയിലേക്കും നരകസമമായ ജീവിതത്തിലേക്കും വീഴുന്നു।

Verse 22

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ २२ ॥

ദൃഢസങ്കൽപ്പത്തോടെ ഇന്ദ്രിയസുഖകാമനകൾ ഉപേക്ഷിക്കണം; അസൂയ വിട്ട് കോപം ജയിക്കണം; ധനസഞ്ചയത്തിന്റെ അനർത്ഥം ചർച്ച ചെയ്ത് ലോഭം വിടണം; തത്ത്വവിചാരത്തോടെ ഭയം നീക്കണം।

Verse 23

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया ॥ २३ ॥

ആത്മജ്ഞാനചർച്ചയാൽ ശോകവും മോഹവും ജയിക്കാം; മഹാഭക്തനെ സേവിച്ചതാൽ ദംഭം അകറ്റാം; മൗനത്താൽ യോഗപഥത്തിലെ തടസ്സങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാം; ഇന്ദ്രിയസുഖാന്വേഷണം നിർത്തിയാൽ ഹിംസ (ദ്വേഷം) ജയിക്കാം।

Verse 24

कृपया भूतजं दु:खं दैवं जह्यात्समाधिना । आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४ ॥

മറ്റു ജീവികളാൽ വരുന്ന ദുഃഖം കരുണയാൽ, ദൈവദുഃഖം സമാധി-ധ്യാനത്താൽ, ദേഹം-മനംജന്യ ദുഃഖം യോഗബലത്താൽ നീക്കുക; സാത്ത്വിക ആഹാരത്തോടെ നിദ്രയെ ജയിക്കൂ।

Verse 25

रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५ ॥

രജസ്-തമസ് സത്ത്വം വളർത്തി ജയിക്കണം; പിന്നെ ഉപശമ-വൈരാഗ്യത്തോടെ സത്ത്വത്തെയും അതിക്രമിച്ച് ശുദ്ധ-സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളണം; ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയും കൊണ്ട് ഗുരുസേവ ചെയ്താൽ ഇതെല്ലാം സ്വയം സിദ്ധമാകും।

Verse 26

यस्य साक्षाद्भ‍गवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्त्यासद्धी: श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ २६ ॥

ജ്ഞാനദീപം നൽകുന്ന ഗുരുവിനെ സാക്ഷാൽ ഭഗവാനായി കാണാതെ സാധാരണ മനുഷ്യനെന്നു കരുതുന്നവന്റെ ശ്രവണം, വേദാധ്യയനം, ജ്ഞാനം എല്ലാം നിഷ്ഫലം—ആനയുടെ കുളിപ്പുപോലെ।

Verse 27

एष वै भगवान्साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: । योगेश्वरैर्विमृग्याङ्‌घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम् ॥ २७ ॥

ഇവൻ സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ, പ്രധാനം-പുരുഷം എന്നിവയുടെ അധീശ്വരൻ; വ്യാസാദി യോഗേശ്വരർ അന്വേഷിച്ചു ആരാധിക്കുന്ന അവന്റെ പാദങ്ങളെ—എന്നിട്ടും മൂഢർ അവനെ സാധാരണ മനുഷ്യനെന്ന് കരുതുന്നു।

Verse 28

षड्‌‌वर्गसंयमैकान्ता: सर्वा नियमचोदना: । तदन्ता यदि नो योगानावहेयु: श्रमावहा: ॥ २८ ॥

കർമ്മകാണ്ഡം, നിയമങ്ങൾ, തപസ്സ്, യോഗാഭ്യാസം—ഇവയെല്ലാം ഇന്ദ്രിയ-മനസ്സിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിനാണ്; എന്നാൽ അവസാനം പരമേശ്വരധ്യാനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവ എല്ലാം വെറും നിഷ്ഫലശ്രമം മാത്രം।

Verse 29

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति । अनर्थाय भवेयु: स्म पूर्तमिष्टं तथासत: ॥ २९ ॥

വ്യാപാരാദികളുടെ ലാഭം യോഗസാധനയ്ക്ക് സഹായകരമല്ല; മറിച്ച് ബന്ധനകാരണമാകുന്നതുപോലെ, പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനോടുള്ള ഭക്തിയില്ലാത്തവന് വൈദിക യജ്ഞ‑കർമ്മങ്ങളും ആത്മോന്നതിക്ക് ഉപകരിക്കില്ല।

Verse 30

यश्चित्तविजये यत्त: स्यान्नि:सङ्गोऽपरिग्रह: । एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशन: ॥ ३० ॥

മനസ്സിനെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കുടുംബസംഗം വിട്ട്, മലിനസംഗതിയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, ഏകാന്തസ്ഥലത്ത് വസിക്കണം. ദേഹധാരണത്തിന് ആവശ്യമായത്ര മാത്രം ഭിക്ഷയായി സ്വീകരിച്ച് മിതാഹാരിയായിരിക്കണം.

Verse 31

देशे शुचौ समे राजन्संस्थाप्यासनमात्मन: । स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति ॥ ३१ ॥

ഹേ രാജാവേ, പുണ്യ തീർത്ഥസ്ഥാനത്തിലെ ശുചിയും സമവുമായ സ്ഥലത്ത് സ്വന്തം ആസനം സ്ഥാപിക്കണം. അവിടെ സുഖത്തോടെ സ്ഥിരമായി സമചിത്തനായി, ശരീരം നേരെ വെച്ച് ഇരുന്ന് ‘ഓം’ പ്രണവം ജപിച്ച് യോഗം ആരംഭിക്കണം.

Verse 32

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, പണ്ഡിതനായ യോഗി പൂരക‑കുംഭക‑രേചകങ്ങളാൽ പ്രാണ‑അപാനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം—ശ്വാസം ഉൾക്കൊള്ളൽ, തടഞ്ഞുവെക്കൽ, പുറത്തുവിടൽ. ഇതിലൂടെ മനസ് വിഷയാസക്തിയിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിതമായി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കാമം ജയിച്ച മനസ് ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിലേക്ക് വഴുതുമ്പോഴൊക്കെയും, യോഗി അതിനെ ഉടൻ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന് പതുക്കെ ഹൃദയത്തിൽ തടഞ്ഞുവെക്കണം.

Verse 33

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, പണ്ഡിതനായ യോഗി പൂരക‑കുംഭക‑രേചകങ്ങളാൽ പ്രാണ‑അപാനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം—ശ്വാസം ഉൾക്കൊള്ളൽ, തടഞ്ഞുവെക്കൽ, പുറത്തുവിടൽ. ഇതിലൂടെ മനസ് വിഷയാസക്തിയിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിതമായി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. കാമം ജയിച്ച മനസ് ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിലേക്ക് വഴുതുമ്പോഴൊക്കെയും, യോഗി അതിനെ ഉടൻ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന് പതുക്കെ ഹൃദയത്തിൽ തടഞ്ഞുവെക്കണം.

Verse 34

एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यते: । अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत् ॥ ३४ ॥

യോഗി ഇപ്രകാരം നിരന്തരം അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ, വിറകില്ലാത്ത തീ പോലെ അവന്റെ മനസ്സ് പെട്ടെന്ന് ശാന്തവും നിശ്ചലവുമായിത്തീരുന്നു.

Verse 35

कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् । चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥

കാമം തുടങ്ങിയവയാൽ മലിനപ്പെടാത്തതും ബ്രഹ്മസുഖം അനുഭവിക്കുന്നതുമായ മനസ്സ് ശാന്തമായിരിക്കും; അത് ഒരിക്കലും ഭൗതിക ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങുകയില്ല.

Verse 36

य: प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुन: । यदि सेवेत तान्भिक्षु: स वै वान्ताश्यपत्रप: ॥ ३६ ॥

സന്യാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം വീണ്ടും ഗൃഹസ്ഥ ജീവിതത്തിലെ സുഖഭോഗങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുന്നവൻ സ്വന്തം ഛർദ്ദി തിന്നുന്ന നാണമില്ലാത്തവനാണ്.

Verse 37

यै: स्वदेह: स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमा: ॥ ३७ ॥

ശരീരം വിസർജ്ജനവും പുഴുക്കളും ചാരവുമായി മാറുമെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, അതിനെ ആത്മാവായി കരുതി ബഹുമാനിക്കുന്ന സന്യാസിമാർ ഏറ്റവും വലിയ വിഡ്ഢികളാണ്.

Verse 38

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ഗൃഹസ്ഥൻ കടമ വെടിയുന്നതും, ബ്രഹ്മചാരി വ്രതം തെറ്റിക്കുന്നതും, വാനപ്രസ്ഥൻ ഗ്രാമത്തിൽ വസിക്കുന്നതും, സന്യാസി ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകുന്നതും നിന്ദ്യമാണ്. ഇവർ മായയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവരാണ്.

Verse 39

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ഗൃഹസ്ഥൻ നിയമകർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക, ഗുരുവിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ കഴിയുന്ന ബ്രഹ്മചാരി ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം ഉപേക്ഷിക്കുക, വാനപ്രസ്ഥൻ ഗ്രാമത്തിൽ തന്നെ താമസിച്ച് സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ആസക്തനാകുക, സന്ന്യാസി ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ ലോളുപനാകുക—ഇവർ ആശ്രമത്തിന്റെ അധമർ, ആശ്രമം നടിക്കുന്നവർ. പരമപുരുഷന്റെ മായയിൽ മോഹിതരായ ഇവരെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റണം, അല്ലെങ്കിൽ കരുണയോടെ സാധ്യമെങ്കിൽ വീണ്ടും ആശ്രമധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ഉപദേശിക്കണം।

Verse 40

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशय: । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पट: ॥ ४० ॥

ഉന്നതജ്ഞാനത്താൽ അന്തഃകരണം ശുദ്ധമായി ആത്മാവിനെയും പരമാത്മാവിനെയും—ഭഗവാനെയും—അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ മൂഢലോഭി ആര്ക്കായി, എന്ത് കാരണത്താൽ ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി ശരീരം പോഷിപ്പിക്കുന്നു?

Verse 41

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥ ४१ ॥

ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു—ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിർമ്മിതമായ ഈ ശരീരം ഒരു രഥം; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകൾ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനായ മനസ് കയറുപോലെ; ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ വഴികളും ലക്ഷ്യങ്ങളും; ബുദ്ധി സാരഥി; ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്ന ചേതന (സത്ത്വം) ഈ ലോകബന്ധനത്തിന്റെ കാരണമാണ്.

Verse 42

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ४२ ॥

ശരീരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പത്ത് പ്രാണങ്ങൾ ചക്രത്തിന്റെ അമ്പുകൾ; ചക്രത്തിന്റെ മുകളിൽ-താഴെ ധർമ്മവും അധർമ്മവും; ദേഹാഭിമാനിയായ ജീവൻ രഥത്തിന്റെ ഉടമ. പ്രണവം ‘ഓം’ ധനുസ്സ്; ശുദ്ധജീവൻ തന്നെയാണ് അമ്പ്; പരമപുരുഷൻ തന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം.

Verse 43

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ബന്ധിതാവസ്ഥയിൽ രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ജീവിതധാരണകൾ രാഗം, ദ്വേഷം, ലോഭം, ശോകം, മോഹം, ഭയം, മദം, മാനം, അപമാനം, അസൂയ, മായ (വഞ്ചന), ഹിംസ, മത്സരം, രജസ്, പ്രമാദം, വിശപ്പ്, നിദ്ര മുതലായവകൊണ്ട് മലിനമാകുന്നു—ഇവയെല്ലാം ശത്രുക്കളാണ്. ചിലപ്പോൾ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടും ധാരണകൾ ദൂഷിതമാകാം.

Verse 44

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ബന്ധിതാവസ്ഥയിൽ ജീവിതധാരണകൾ രജസ്-തമസ് മൂലം മലിനമാകുന്നു—ആസക്തി, ദ്വേഷം, ലോഭം, ശോകം, മോഹം, ഭയം, മദം, അഹങ്കാരം, അപമാനം, കുറ്റാന്വേഷണം, വഞ്ചനം, അസൂയ, ഹിംസ, അസഹിഷ്ണുത, പ്രമാദം, വിശപ്പ്, നിദ്ര മുതലായവ. ഇവ എല്ലാം ശത്രുക്കൾ; ചിലപ്പോൾ സത്ത്വം കൊണ്ടും ധാരണ മലിനമാകാം.

Verse 45

यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् । ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रु: स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ४५ ॥

മനുഷ്യന് പൂർണ്ണമായി തന്റെ അധീനത്തിലല്ലാത്ത ഈ ഭൗതിക ദേഹ-രഥം ധരിക്കേണ്ടിടത്തോളം, ഗുരുവിന്റെയും ഗുരു-പരമ്പരയുടെയും പാദപദ്മങ്ങളെ ആരാധിക്കണം. അവരുടെ കൃപയാൽ ജ്ഞാനഖഡ്ഗം മൂർച്ചപ്പെടുന്നു; അച്യുതന്റെ ശക്തിയാൽ മേൽ പറഞ്ഞ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ഭക്തൻ സ്വാനന്ദത്തിൽ തൃപ്തനായി ശാന്തനായി ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് തന്റെ ആത്മീയ സ്വരൂപം വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 46

नोचेत्प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । ते दस्यव: सहयसूतममुं तमोऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६ ॥

അച്യുതനെയും ബലദേവനെയും ശരണം പ്രാപിക്കാതിരുന്നാൽ, അശ്രദ്ധയിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ (കുതിരകൾ)യും ബുദ്ധി (സാരഥി)യും—ഭൗതിക മലിനതയിലേക്കു ചായുന്നവ—ദേഹ-രഥത്തെ വിഷയഭോഗത്തിന്റെ തെറ്റുവഴിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും. അപ്പോൾ ഭക്ഷണം, നിദ്ര, മൈഥുനം എന്നീ വിഷയ-കള്ളന്മാർ കുതിരയും സാരഥിയും സഹിതം ആ രഥത്തെ അന്ധകാരമുള്ള സംസാര-കിണറ്റിലേക്കും പുനർജന്മ-മരണങ്ങളുടെ ഭീകരഭയത്തിലേക്കും തള്ളിവിടും.

Verse 47

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥

വേദപ്രകാരം കർമ്മം രണ്ടുതരം—പ്രവൃത്തി, നിവൃത്തി. പ്രവൃത്തിയാൽ ജീവൻ സംസാരചക്രത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു; നിവൃത്തിയാൽ അമൃതം—നിത്യാനന്ദജീവിതം—അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 48

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

അഗ്നിഹോത്രം, ദർശം, പൂർണമാസം, ചാതുർമാസ്യം, പശുയജ്ഞം, സോമയജ്ഞം മുതലായവ കാമ്യവും ദ്രവ്യപ്രധാനവും ഹിംസാസ്വഭാവമുള്ളതുമായ യാഗങ്ങളാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് ധാന്യാദി വിലപ്പെട്ടവ കത്തിക്കപ്പെടുകയും അശാന്തി ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള യാഗങ്ങൾ, വൈശ്വദേവപൂജ, ബലിഹരണം, ദേവാലയനിർമ്മാണം, വിശ്രമഗൃഹ-ഉദ്യാനങ്ങൾ, കിണർതോണ്ടൽ, അന്നവിതരണകേന്ദ്രങ്ങൾ, പൊതുഹിതപ്രവർത്തനങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം പ്രവൃത്തി-മാർഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ; ഭൗതിക ആഗ്രഹാസക്തിയാൽ ചിഹ്നിതം.

Verse 49

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

അഗ്നിഹോത്രം, ദർശം, പൂർണ്ണമാസം, ചാതുർമാസ്യം, പശു-യജ്ഞം, സോമ-യജ്ഞം മുതലായ കർമകാണ്ഡ യാഗങ്ങൾ മൃഗഹിംസയും ധാന്യാദി വിലയേറിയ ദ്രവ്യങ്ങളുടെ ദഹനവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; ഇവ ശാന്തി നൽകാതെ ഭൗതിക ആഗ്രഹപൂർത്തിയും ആശങ്കയും വർധിപ്പിക്കുന്നു। വൈശ്വദേവപൂജ, ബലിഹരണം, ദേവാലയനിർമ്മാണം, വിശ്രമഗൃഹങ്ങൾ-ഉദ്യാനങ്ങൾ, കിണർതോണ്ടൽ, അന്നവിതരണം, പൊതുഹിതപ്രവർത്തികൾ—ഇഷ്ട-പൂർതം എന്നു പറയപ്പെടുന്നവയും—വാസ്തവത്തിൽ ഭോഗാസക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്।

Verse 50

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! യാഗത്തിൽ നെയ്യും യവം-എള്ള് മുതലായ ധാന്യങ്ങളും ആഹുതിയായി അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ സൂക്ഷ്മഫലം ദിവ്യധൂമമായി മാറി ധൂമ, രാത്രി, കൃഷ്ണപക്ഷ, ദക്ഷിണായനം മുതലായ ലോകങ്ങളിലൂടെ ക്രമേണ ഉയർത്തി അവസാനം ചന്ദ്രലോകത്തിലെത്തിക്കുന്നു. പിന്നെ യാഗകർതാക്കൾ വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി ഔഷധി, വള്ളി, ശാകം, ധാന്യം എന്നീ രൂപങ്ങളാകുന്നു; അവ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വീര്യമായി മാറി സ്ത്രീദേഹത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമായി, ഇങ്ങനെ പുനഃപുനർജന്മം സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 51

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! യാഗത്തിൽ നെയ്യും യവം-എള്ള് മുതലായ ധാന്യങ്ങളും ആഹുതിയായി അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ സൂക്ഷ്മഫലം ദിവ്യധൂമമായി മാറി ധൂമ, രാത്രി, കൃഷ്ണപക്ഷ, ദക്ഷിണായനം മുതലായ ലോകങ്ങളിലൂടെ ക്രമേണ ഉയർത്തി അവസാനം ചന്ദ്രലോകത്തിലെത്തിക്കുന്നു. പിന്നെ യാഗകർതാക്കൾ വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി ഔഷധി, വള്ളി, ശാകം, ധാന്യം എന്നീ രൂപങ്ങളാകുന്നു; അവ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വീര്യമായി മാറി സ്ത്രീദേഹത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമായി, ഇങ്ങനെ പുനഃപുനർജന്മം സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 52

निषेकादिश्मशानान्तै: संस्कारै: संस्कृतो द्विज: । इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

ഗർഭാധാനം (നിഷേകം) മുതൽ ശ്മശാനാന്ത്യേഷ്ടി വരെ സംസ്കാരങ്ങളാൽ സംസ്കൃതനായ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണൻ ക്രമേണ കർമകാണ്ഡ പ്രവർത്തികളിൽ വിരക്തനാകുന്നു। അപ്പോൾ ജ്ഞാനാഗ്നിയാൽ ദീപ്തമായ പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഇന്ദ്രിയകർമങ്ങളെ ‘ക്രിയാ-യജ്ഞം’ ആയി ഹോമം ചെയ്ത് അന്തഃകരണശുദ്ധി നേടുന്നു।

Verse 53

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मन: । वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् । ओङ्कारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും മനസ്സിന്റെ തരംഗങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കണം; മനസ്സിനെ വാക്കിൽ, വാക്കിനെ വർണസമാമ്നായത്തിൽ (അക്ഷരസമൂഹത്തിൽ), ആ അക്ഷരസമൂഹത്തെ സംക്ഷിപ്തമായ ‘ഓംകാര’ സ്വരത്തിൽ ലയിപ്പിക്കണം। പിന്നെ ഓംകാരത്തെ ബിന്ദുവിൽ, ബിന്ദുവിനെ നാദത്തിൽ, നാദത്തെ പ്രാണത്തിൽ, ഒടുവിൽ ശേഷിക്കുന്ന ജീവാത്മാവിനെ മഹത് ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം—ഇതാണ് യജ്ഞവിധി।

Verse 54

अग्नि: सूर्यो दिवा प्राह्ण: शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् । विश्वोऽथ तैजस: प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥

ഊർധ്വഗമനപഥത്തിൽ ജീവൻ ക്രമേണ അഗ്നിലോകം, സൂര്യലോകം, പകൽ, പകലിന്റെ അവസാനം, ശുക്ലപക്ഷം, പൗർണ്ണമി, ഉത്തരായണം—ഇവയിലേക്കു അവരുടെ അധിഷ്ഠാതാ ദേവന്മാരോടുകൂടെ പ്രവേശിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഭോഗിച്ച് അവസാനം ഭൗതിക ഉപാധി നശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൂക്ഷ്മ ഉപാധിയിൽ നിന്ന് കാരണോപാധിയിലേക്കു ചെന്നു മുൻസ്ഥിതികളുടെ സാക്ഷിയാകുന്നു. കാരണസ്ഥിതി ലയിക്കുമ്പോൾ ശുദ്ധസ്വരൂപത്തിൽ പരമാത്മാവുമായി ഐക്യം പ്രാപിച്ച് അതീതനാകുന്നു.

Verse 55

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वश: । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

ഈ ക്രമാനുഗതമായ ആത്മസാക്ഷാത്കാരോന്നതിയെ ‘ദേവയാനം’ എന്നു പറയുന്നു; പുനഃപുനർജന്മം ഉണ്ടായാലും ഈ പഥത്തിൽ തുടർച്ചയായ ഘട്ടങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. ആത്മയാജി, ശാന്തചിത്തൻ, ആത്മയിൽ സ്ഥാപിതനായി എല്ലാ ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടവൻ ജനനമരണചക്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടതില്ല.

Verse 56

य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

പിതൃയാനം, ദേവയാനം എന്നിങ്ങനെ വേദം നിർമ്മിച്ച പഥങ്ങളെ അറിയുകയും ശാസ്ത്രം തന്നെയായ കണ്ണിലൂടെ ജ്ഞാനചക്ഷു തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, ഭൗതിക ശരീരത്തിൽ ഇരുന്നാലും ഈ ലോകത്തിൽ ഒരിക്കലും മോഹിതനാകുന്നില്ല.

Verse 57

आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्त: परावरम् । ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥

ഹേ പ്രഭോ! സകല ജീവികളുടെ ആദിയിലും അന്ത്യത്തിലും, പുറത്തും അകത്തും, ഉന്നതവും അധമവും ആയി—നീ തന്നെയാണ് സത്. നീ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനവും ജ്ഞേയവും, വാക്കും വാച്യവും, അന്ധകാരവും പ്രകാശവും. ഭോഗ്യവും ഭോക്താവും നീ തന്നെയാകയാൽ, പരമസത്യമായി നീ തന്നെയാണ് എല്ലാം.

Verse 58

आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृत: । दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

കണ്ണാടിയിൽ സൂര്യന്റെ പ്രതിബിംബം അസത്യമെന്നു കരുതിയാലും അതിന് ഒരു വാസ്തവിക നിലയുണ്ടെന്നപോലെ, ഇന്ദ്രിയഗോചരമായ ലോകത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യമില്ലെന്ന് വെറും അനുമാനജ്ഞാനത്തോടെ തെളിയിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.

Verse 59

क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्‌‌नान्वितो मृषा ॥ ५९ ॥

ഈ ലോകത്തിൽ ഭൂമി മുതലായ അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, ദേഹം അവയുടെ നിഴലല്ല, വെറും കൂട്ടായ്മയുമല്ല, വികാരവുമല്ല. ദേഹവും ഘടകങ്ങളും വേറിട്ടതുമല്ല, പൂർണ്ണം ലയിച്ചതുമല്ല—അതുകൊണ്ട് അത്തരം വാദങ്ങൾ അസാരം.

Verse 60

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना । न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्तत: ॥ ६० ॥

ധാതുക്കൾ ദേഹരൂപമായ അവയവിയായതിനാൽ തന്മാത്രാരൂപ അവയവങ്ങൾ കൂടാതെ നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ ദേഹം തന്നെ അസത്യമെങ്കിൽ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും സ്വഭാവത്തിൽ അസത്യമോ ക്ഷണികമോ ആകുന്നു.

Verse 61

स्यात्साद‍ृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुन: । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

വസ്തുവിനെയും അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് കൽപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഒന്നിൽ മറ്റൊന്നിന്റെ സാമ്യം പിടിക്കുന്നതിനെ ഭ്രമം എന്നു പറയുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ജാഗ്രതയും നിദ്രയും വേർപാടായി തോന്നുന്നതുപോലെ, അത്തരം മനോഭാവത്തിൽ ശാസ്ത്രത്തിലെ വിധി-നിഷേധങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 62

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मन: । वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनि: ॥ ६२ ॥

ഭാവം, ക്രിയ, ദ്രവ്യ-പരികരം എന്നിവയുടെ ഏകത്വം ധ്യാനിച്ച്, ആത്മാവ് കർമ്മ-പ്രതികർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മുനി തന്റെ അനുഭവപ്രകാരം ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്ന മൂന്നു അവസ്ഥകളെയും അകറ്റുന്നു.

Verse 63

कार्यकारणवस्त्वैक्यदर्शनं पटतन्तुवत् । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६३ ॥

ഫലവും കാരണവും ഒന്നാണെന്നും, വസ്ത്രവും നൂലും വേറല്ലെന്നതുപോലെ ദ്വൈതം അന്തത്തിൽ അസത്യമാണെന്നും കാണുമ്പോൾ, വികൽപം അവസ്തുവായതിനാൽ ഉദിക്കുന്ന ഏകതാബോധത്തെയാണ് ‘ഭാവാദ്വൈതം’ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 64

यद् ब्रह्मणि परे साक्षात्सर्वकर्मसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभि: पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥

ഹേ യുധിഷ്ഠിര (പാർത്ഥ), മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവകൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും സാക്ഷാല്‍ പരമഭഗവാന്‍ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സേവയില്‍ സമര്‍പ്പിക്കുമ്പോള്‍ കര്‍മ്മങ്ങളുടെ ഏകത ‘ക്രിയാദ്വൈതം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 65

आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् । यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते ॥ ६५ ॥

സ്വയം, ഭാര്യ, മക്കള്‍ മുതലായവരുടെയും മറ്റു എല്ലാ ദേഹികളുടെയും പരമ ലക്ഷ്യവും ഹിതവും ഒരേതായിരിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ ‘ദ്രവ്യാദ്വൈതം’—ഹിതത്തിന്റെ ഏകത—എന്ന് പറയുന്നു।

Verse 66

यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप । स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि ॥ ६६ ॥

ഹേ രാജാവേ, അപകടമില്ലാത്ത സാധാരണ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ആശ്രമധർമ്മപ്രകാരം, തനിക്കു നിരോധിക്കപ്പെടാത്ത ഉപാധികൾ, പരിശ്രമം, രീതിയും വാസസ്ഥലവും ഉപയോഗിച്ചുതന്നെ കര്‍ത്തവ്യകര്‍മ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം; മറ്റുവഴികളാൽ അല്ല।

Verse 67

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमान: स्वकर्मभि: । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तद्भ‍क्तिभाङ्‌‌नर: ॥ ६७ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഇവയും വേദങ്ങളില്‍ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മറ്റു ഉപദേശങ്ങളും അനുസരിച്ച് സ്വകര്‍മ്മങ്ങള്‍ അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്‍ ശ്രീകൃഷ്ണഭക്തനായി നിലകൊള്ളണം; അങ്ങനെ വീട്ടിലിരിക്കുമ്പോഴും അവന്‍ പരമഗതി പ്രാപിക്കും।

Verse 68

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजा- दापद्गणादुत्तरतात्मन: प्रभो: । यत्पादपङ्केरुहसेवया भवा- नहारषीन्निर्जितदिग्गज: क्रतून् ॥ ६८ ॥

ഹേ നൃപദേവ യുധിഷ്ഠിര, പ്രഭുവിന്റെ പാദപങ്കജസേവയാൽ നിങ്ങളായ പാണ്ഡവർ അനേകം രാജാക്കളും ദേവന്മാരും ഉയർത്തിയ ദുഷ്‌ത്യജമായ അപകടങ്ങളെ കടന്നുപോയി. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദസേവയാൽ ദിഗ്ഗജങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള മഹാശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് യാഗസാമഗ്രികൾ സമാഹരിച്ചുവല്ലോ; അവന്റെ കൃപയാൽ നിങ്ങളുടെ ഭൗതികബന്ധം അകലട്ടെ।

Verse 69

अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हण: । नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मत: ॥ ६९ ॥

അതി പുരാതനമായ ഒരു മഹാകൽപ്പത്തിൽ ഞാൻ ഉപബർഹണൻ എന്ന ഗന്ധർവനായി ഉണ്ടായിരുന്നു. മറ്റു ഗന്ധർവന്മാരിൽ ഞാൻ ഏറെ ആദരിക്കപ്പെട്ടവൻ ആയിരുന്നു.

Verse 70

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शन: । स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्त: स्वपुरलम्पट: ॥ ७० ॥

എന്റെ രൂപം മനോഹരവും ദേഹസൗന്ദര്യം മധുരവുമായിരുന്നു; സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും ചന്ദനലേപവും ധരിച്ചു ഞാൻ ദർശനത്തിൽ പ്രിയനായിരുന്നു. എന്റെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾക്ക് ഞാൻ നിത്യ പ്രിയതമനായതിനാൽ, മദത്തിൽ മുങ്ങി കാമാസക്തനായി കഴിഞ്ഞു.

Verse 71

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणा: । उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने ॥ ७१ ॥

ഒരു വേള ദേവസഭയിൽ ശ്രീഹരിയുടെ മഹിമാഗാഥകൾ പാടുന്ന സംകീർത്തനത്തിനായി ഒരു ദേവസത്രം നടന്നു. അതിൽ പങ്കെടുക്കാൻ പ്രജാപതികൾ ഗന്ധർവ-അപ്സരസംഘങ്ങളെ ക്ഷണിച്ചു.

Verse 72

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभि: परिवृतो गत: । ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा । याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्री: कृतहेलन: ॥ ७२ ॥

ആ ഉത്സവത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട ഞാൻയും ചെന്നു; സ്ത്രീകൾ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ മഹിമ ഞാൻ സംഗീതത്തോടെ പാടിത്തുടങ്ങി. ഞാൻ ചെയ്ത അവഹേളനം അറിഞ്ഞ വിശ്വസൃജ് പ്രജാപതികൾ ശക്തിയായി ശപിച്ചു—“അപരാധി! നീ ഉടൻ ശൂദ്രനാകുക; നിന്റെ ശോഭ നശിക്കട്ടെ.”

Verse 73

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् । शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम् ॥ ७३ ॥

ആ ശാപഫലമായി ഞാൻ ദാസിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ശൂദ്രനായി ജനിച്ചു. എങ്കിലും അവിടെയും വേദജ്ഞാനത്തിൽ നിപുണരായ വൈഷ്ണവരുടെ സേവാ-ശുശ്രൂഷയുടെ സാന്നിധ്യം മൂലം ഈ ജന്മത്തിൽ എനിക്ക് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായി ജനിക്കാനുള്ള ഭാഗ്യം ലഭിച്ചു.

Verse 74

धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णित: पापनाशन: । गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥

ഹേ രാജാ, ഗൃഹസ്ഥർക്കുള്ള പാപനാശകമായ ധർമ്മം ഞാൻ വിവരിച്ചു; അതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥനും എളുപ്പത്തിൽ സന്ന്യാസികളുടെ പരമഫലം പ്രാപിക്കും।

Verse 75

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५ ॥

ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ, നിങ്ങൾ പാണ്ഡവർ ഈ ലോകത്തിൽ അത്യന്തം ഭാഗ്യവാന്മാർ; ലോകങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന മുനിമാർ നിങ്ങളുടെ വീട്ടിൽ സാധാരണ സന്ദർശകരെപ്പോലെ വരുന്നു, കൂടാതെ ഗൂഢമായ പരബ്രഹ്മൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ നിങ്ങളോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു।

Verse 76

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ७६ ॥

കൈവല്യ-നിർവാണസുഖത്തിനായി മഹർഷികൾ അന്വേഷിക്കുന്ന പരബ്രഹ്മൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്നെയാണ്—എത്ര അത്ഭുതം!—നിങ്ങളുടെ പ്രിയൻ, സുഹൃത്ത്, മാമന്റെ മകൻ, നിങ്ങളുടെ ആത്മാവുപോലെ, ആരാധ്യനായ നിയന്ത്രകൻ, ഗുരുവും ആകുന്നു।

Verse 77

न यस्य साक्षाद्भ‍वपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ७७ ॥

ബ്രഹ്മാ-ശിവാദികൾക്കും ബുദ്ധിയാൽ യഥാർത്ഥമായി വിവരണം ചെയ്യാനാകാത്ത അവന്റെ സത്യസ്വരൂപം ഭക്തരുടെ അചഞ്ചല ശരണാഗതിയാൽ അറിയപ്പെടുന്നു; മൗനം, ഭക്തി, കർമനിവൃത്തി എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ഭക്തപാലകൻ സാത്വതപതി ഞങ്ങളോട് പ്രസന്നനാകട്ടെ।

Verse 78

श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभ: । पूजयामास सुप्रीत: कृष्णं च प्रेमविह्वल: ॥ ७८ ॥

ശ്രീശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—ദേവർഷി നാരദൻ ഉപദേശിച്ചതെല്ലാം കേട്ട് ഭാരതവംശശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഹൃദയത്തിൽ മഹാനന്ദം അനുഭവിച്ചു; പ്രേമവികാരത്തോടെ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ആരാധിച്ചു।

Verse 79

कृष्णपार्थावुपामन्‍त्र्य पूजित: प्रययौ मुनि: । श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थ: परमविस्मित: ॥ ७९ ॥

കൃഷ്ണനും പാർത്ഥനും പൂജിച്ച നാരദമുനി അവരോട് വിടപറഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. കൃഷ്ണൻ പരബ്രഹ്മം, പരമപുരുഷോത്തമൻ എന്നു കേട്ട യുദിഷ്ഠിരൻ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു.

Verse 80

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशा: प्रकीर्तिता: । देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचरा: ॥ ८० ॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

ഇങ്ങനെ ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരായ ദാക്ഷായണികളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച വ്യത്യസ്ത വംശങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് പ്രസ്താവിച്ചു. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ മുതലായ ചരാചര ജീവികൾ വസിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ എല്ലാം അവരിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ചു.