Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിശ്വേശ്വര പ്രഭോ! മഹർഷികൾ സൃഷ്ടിയിലെ തത്ത്വങ്ങൾ എത്രയായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് നവ, ഏകാദശ, പഞ്ച, ത്രീണി— അങ്ങനെ ആകെ ഇരുപത്തിയെട്ട് തത്ത്വങ്ങളുടെ വിവരണം കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ചിലർ ഇരുപത്താറ്, ചിലർ ഇരുപത്തഞ്ച്; ചിലർ ഏഴ്, ഒൻപത്, ആറു, നാല്, പതിനൊന്ന്; മറ്റുചിലർ പതിനേഴു, പതിനാറു അല്ലെങ്കിൽ പതിമൂന്ന് എന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായി എണ്ണാൻ ഓരോ ഋഷിക്കും ഉണ്ടായിരുന്ന ഉദ്ദേശം എന്ത്? ഹേ നിത്യപരൻ, ദയവായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിശ്വേശ്വര പ്രഭോ! മഹർഷികൾ സൃഷ്ടിയിലെ തത്ത്വങ്ങൾ എത്രയായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് നവ, ഏകാദശ, പഞ്ച, ത്രീണി— അങ്ങനെ ആകെ ഇരുപത്തിയെട്ട് തത്ത്വങ്ങളുടെ വിവരണം കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ചിലർ ഇരുപത്താറ്, ചിലർ ഇരുപത്തഞ്ച്; ചിലർ ഏഴ്, ഒൻപത്, ആറു, നാല്, പതിനൊന്ന്; മറ്റുചിലർ പതിനേഴു, പതിനാറു അല്ലെങ്കിൽ പതിമൂന്ന് എന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായി എണ്ണാൻ ഓരോ ഋഷിക്കും ഉണ്ടായിരുന്ന ഉദ്ദേശം എന്ത്? ഹേ നിത്യപരൻ, ദയവായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക.

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ വിശ്വേശ്വര പ്രഭോ! ഋഷികൾ തത്ത്വങ്ങൾ എത്രയായി എണ്ണി? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് നവ, ഏകാദശ, പഞ്ച, ത്രീണി— ആകെ ഇരുപത്തിയെട്ട് തത്ത്വങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ചിലർ ഇരുപത്താറ്, ചിലർ ഇരുപത്തഞ്ച്; ചിലർ ഏഴ്, ഒൻപത്, ആറു, നാല്, പതിനൊന്ന്; മറ്റുചിലർ പതിനേഴു, പതിനാറു അല്ലെങ്കിൽ പതിമൂന്ന് എന്നും പറയുന്നു. ഈ സംഖ്യാഭേദങ്ങളെ അവർ ഏത് അഭിപ്രായത്തോടെ വേർതിരിച്ച് പാടുന്നു എന്നത് ദയവായി ഞങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞുതരുക, ഹേ ശ്രേയസ്കരാ।

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— എല്ലാ ഭൗതിക തത്ത്വങ്ങളും എല്ലായിടത്തും സന്നിഹിതമായതിനാൽ, പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ അവയെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത് യുക്തമാണ്. അവർ എല്ലാവരും എന്റെ മായാശക്തിയുടെ ആശ്രയത്തിൽ സംസാരിച്ചതിനാൽ, സത്യത്തോട് വിരോധമില്ലാതെ അവർ എന്തും പറയാൻ കഴിഞ്ഞു.

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

നീ പറയുന്നതുപോലെ ഇതല്ല; ഞാൻ പറയുന്നതുതന്നെ യാഥാർത്ഥ്യം. വാദിക്കുന്നവരുടെ വിശകലനഭേദങ്ങൾക്ക് പ്രേരണ നൽകുന്നത് എന്റെ ദുർജ്ജയ ശക്തികളാണ്.

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

എന്റെ ശക്തികളുടെ പരസ്പര ഇടപെടലാൽ സംസാരിക്കുന്നവരിൽ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബുദ്ധിയെ എന്നിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ദമിപ്പിച്ചവർക്ക് ഭേദദർശനം അകലുന്നു; അതിനാൽ വാദത്തിന്റെ കാരണമുതൽ ശമിക്കുന്നു.

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, തത്ത്വങ്ങൾ പരസ്പരം അനുപ്രവേശിക്കുന്നതിനാൽ, വക്താവിന്റെ അഭിലാഷപ്രകാരം തത്ത്വചിന്തകർ മൂലതത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം മുൻപും പിന്നെയും ആയി കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

ഒരു തത്ത്വത്തിനകത്തും മറ്റു തത്ത്വങ്ങൾ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം. മുൻ കാരണത്തിലായാലും പിന്നീടുള്ള ഫലത്തിലായാലും—എല്ലാ വിധത്തിലും തത്ത്വങ്ങളിൽ തത്ത്വങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

അതുകൊണ്ട് ഈ ചിന്തകരിൽ ആരാണ് സംസാരിച്ചാലും, അവർ കണക്കിൽ തത്ത്വങ്ങളെ മുൻ സൂക്ഷ്മ കാരണങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയോ പിന്നീടുള്ള പ്രകട ഫലങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്താലും—ഓരോ സിദ്ധാന്തത്തിനും യുക്തിസഹമായ വിശദീകരണം സാധ്യമാകുന്നതിനാൽ, അവരുടെ നിഗമനങ്ങളെ ഞാൻ പ്രാമാണ്യമായി സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

അനാദി അവിദ്യയാൽ മൂടപ്പെട്ട ജീവന്‍ സ്വയം ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ പരതത്ത്വജ്ഞനായ മറ്റൊരു ജ്ഞാനദാതാവ് ആവശ്യമാണ്।

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

ഇവിടെ ജീവനും പരമനിയന്ത്രകനും തമ്മിൽ അണുമാത്രം പോലും ഗുണഭേദമില്ല; ഭേദകൽപ്പന വ്യർത്ഥം, ഈ ജ്ഞാനവും പ്രകൃതിയുടെ ഗുണം തന്നെയാണ്।

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

പ്രകൃതി ആദിയിൽ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്; ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനല്ല, പ്രകൃതിക്കേ. സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ।

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

ഈ ലോകത്ത് സത്ത്വം ജ്ഞാനമായി, രജസ് കർമമായി, തമസ് അജ്ഞാനമായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗുണങ്ങളുടെ ക്ഷുബ്ധമായ പരസ്പരസംയോജനമാണ് കാലം; എല്ലാ പ്രവൃത്തിപ്രവണതകളുടെയും സമഷ്ടി ആദി ‘സൂത്ര’ (മഹത്തത്ത്വം) ആകുന്നു।

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

ഞാൻ ഒമ്പത് അടിസ്ഥാന തത്ത്വങ്ങൾ വിവരിച്ചു—ഭോക്താവായ പുരുഷൻ, പ്രകൃതി, പ്രകൃതിയുടെ ആദി പ്രകടനം മഹത്തത്ത്വം, അഹങ്കാരം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി।

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

ഹേ ഉദ്ധവാ! ശ്രവണം, സ്പർശം, ദർശനം, ഘ്രാണം, രുചി—ഇവ അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ. വാക്ക്, കൈകൾ, ഉപസ്ഥം, പായു, പാദങ്ങൾ—ഇവ അഞ്ചു കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ. മനസ് ഇരുവിഭാഗത്തിലും ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

ശബ്ദം, സ്പർശം, രുചി, ഗന്ധം, രൂപം—ഇവ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വിഷയങ്ങൾ. ഗതി, വാക്ക്, വിസർജ്ജനം, ശിൽപം/നിർമ്മാണം—ഇവ കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ.

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ പ്രകൃതി സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളാൽ കാരണ-കാര്യരൂപമായി, സൂക്ഷ്മ-സ്ഥൂലമായ സർവ്വജഗത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു. അവ്യക്തനായ പരമപുരുഷൻ, പരമാത്മാവ്, അതിൽ പ്രവേശിക്കാതെ വെറും ദൃഷ്ടി മാത്രം ചെലുത്തുന്നു.

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

മഹത്-തത്ത്വം മുതലായ ഭൗതിക ഘടകങ്ങൾ പരമേശ്വരന്റെ ദൃഷ്ടിയാൽ പരിവർത്തിതമായി തത്തത്തായ ശക്തികൾ നേടുന്നു. പിന്നെ പ്രകൃതിയുടെ ബലത്തിൽ അവ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് വീര്യം പ്രാപിച്ച് വിശ്വാണ്ഡം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

ചില ദാർശനികർ ഏഴ് ഘടകങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു—പൃഥിവി മുതലായ അഞ്ചു (പൃഥിവി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം), ചൈതന്യാത്മാവ്, കൂടാതെ ഇരുവർക്കും ആധാരമായ പരമാത്മാവ്. ഈ സിദ്ധാന്തപ്രകാരം ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണവായു, എല്ലാം ഭൗതികവും ഈ ഏഴിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

ചില ദാർശനികർ ആറു തത്ത്വങ്ങൾ പറയുന്നു—അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളും ആറാമത്തേതായി പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനും. അവൻ സ്വയം ഉത്ഭവിപ്പിച്ച തത്ത്വങ്ങളാൽ യുക്തനായി ഈ ജഗത് സൃഷ്ടിച്ച് പിന്നെ സ്വയം അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു।

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

ചിലർ നാല് തത്ത്വങ്ങൾ പറയുന്നു—ആത്മയിൽ നിന്ന് തേജസ്, ജലം, അന്നം (പൃഥ്വി) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവ നിലനിന്ന് ഈ സൃഷ്ടിവ്യാപ്തിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെയാണ് എല്ലാ ഭൗതിക സൃഷ്ടിയും നടക്കുന്നത്।

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

ചിലർ പതിനേഴു തത്ത്വങ്ങൾ എണ്ണുന്നു—അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങൾ, അഞ്ചു തന്മാത്രകൾ (വിഷയങ്ങൾ), അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ആത്മാവ്; ഇങ്ങനെ ആത്മാവ് പതിനേഴാമത്തെ തത്ത്വമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

അതുപോലെ പതിനാറിന്റെ കണക്കിൽ ആത്മാവിനെയാണ് മനസ്സ് എന്നു പറയുന്നത്. കൂടാതെ അഞ്ചു ഭൂതങ്ങൾ, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ജീവാത്മാവ്, പരമപുരുഷൻ എന്നിവയെ എണ്ണിയാൽ പതിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങൾ ആകുന്നു।

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

പതിനൊന്നിന്റെ കണക്കിൽ ആത്മാവ്, മഹാഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ എട്ട് സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ പ്രകൃതികളും പുരുഷൻ (പരമേശ്വരൻ) ചേർന്ന് ഒമ്പത് എന്നും ചിലർ പറയുന്നു।

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

ഇങ്ങനെ മഹർഷിമാർ തത്ത്വങ്ങളെ പലവിധമായി വിശകലനം ചെയ്തു. സമൃദ്ധമായ യുക്തിയോടെ അവതരിപ്പിച്ചതിനാൽ അവരുടെ എല്ലാ നിർദ്ദേശങ്ങളും ന്യായസംഗതമാണ്; യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതർക്കു ഇത്തരമൊരു ദാർശനിക തേജസ് സ്വാഭാവികം.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ കൃഷ്ണാ, പ്രകൃതിയും പുരുഷനും (ജീവനും) സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യസ്തരായിട്ടും പരസ്പരാശ്രയമായി നിലകൊള്ളുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നതിനാൽ അവർക്കിടയിൽ ഭേദം തോന്നുന്നില്ല. ആത്മാവ് പ്രകൃതിയിൽ, പ്രകൃതി ആത്മാവിൽ എന്നപോലെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

ഹേ പുണ്ഡരീകാക്ഷാ, ഹേ സർവ്വജ്ഞനായ പ്രഭോ, എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ഈ മഹാസംശയം നിങ്ങളുടെ തർക്കനൈപുണ്യം തെളിയിക്കുന്ന വചനങ്ങളാൽ ദയവായി ഛേദിച്ചുകളയണമേ.

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

ജീവികളുടെ ജ്ഞാനം നിങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; നിങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ആ ജ്ഞാനം ഇവിടെ അപഹരിക്കപ്പെടുന്നതും. നിങ്ങളുടെ ആത്മമായയുടെ ഗതി നിങ്ങളെക്കൂടാതെ മറ്റാരും അറിയുകയില്ല.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ‘പ്രകൃതി’യും ‘പുരുഷൻ’യും എന്ന ഭേദം വ്യക്തമാണ്. ഈ പ്രകട സൃഷ്ടി വികാരപരമാണ്; ഗുണങ്ങളുടെ പരസ്പര കലക്കത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായി അത് നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ത്രിഗുണങ്ങളാൽ ഘടിതമായ എന്റെ മായ അവ ഗുണങ്ങളിലൂടെ തന്നെ നാനാവിധ സൃഷ്ടിയും അതിനെ ഗ്രഹിക്കുന്ന നാനാരൂപ ബോധവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഭൗതപരിണാമത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷഫലം മൂന്ന് വിധമായി അറിയപ്പെടുന്നു—അധ്യാത്മം, അധിദൈവം, അധിഭൂതം।

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

ദൃഷ്ടി, ദൃശ്യരൂപം, കണ്ണിലെ രന്ധ്രത്തിൽ സൂര്യന്റെ പ്രതിബിംബം—ഇവ പരസ്പരം തമ്മിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആദിസൂര്യൻ സ്വയംപ്രകാശമാണ്. അതുപോലെ, സകല സത്തകളുടെയും ആദികാരണമായ പരമാത്മാവ് അവയിൽനിന്ന് വേറിട്ടവനായി, തന്റെ ദിവ്യാനുഭവത്തിന്റെ പ്രകാശത്താൽ പരസ്പരം പ്രകടമാകുന്ന എല്ലാറ്റിന്റെയും പരമമൂലമാകുന്നു।

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

അതുപോലെ ത്വക്ക്, ശ്രവണേന്ദ്രിയം, ചക്ഷു, ജിഹ്വ, ഘ്രാണം എന്നീ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും; സൂക്ഷ്മദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളായ ബന്ധിതചേതന, മനസ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം എന്നിവയും—ഇവയെല്ലാം ഇന്ദ്രിയം, വിഷയം, അധിദേവത എന്ന ത്രിവിധ വ്യത്യാസത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യാം।

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

പ്രകൃതിയിലെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ ക്ഷോഭിക്കുമ്പോൾ, അവ്യക്ത പ്രധാനം മുതൽ ഉത്ഭവിച്ച മഹത്തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഒരു വികാരം പ്രകടമാകുന്നു—അഹങ്കാരം. അത് മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളിലായി—സാത്ത്വികം (വൈകാരികം), രാജസം (ഐന്ദ്രിയം), താമസം. ഈ അഹങ്കാരമാണ് ഭൗതിക മോഹത്തിന്റെയും ദ്വൈത-വികൽപ്പത്തിന്റെയും കാരണം।

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

പരമാത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അപൂർണ്ണജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ദാർശനികരുടെ ‘ലോകം സത്യം’ ‘അല്ല, സത്യമല്ല’ എന്ന തർക്കം; അത് വസ്തുദ്വൈതഭേദങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. തർക്കം വ്യർത്ഥമായിട്ടും, എന്നിൽ നിന്ന്—തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ നിന്ന്—ബുദ്ധി തിരിഞ്ഞവർ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല।

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, ഫലലാഭം ലക്ഷ്യമാക്കി കർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നവരുടെ ബുദ്ധി നിങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരിയുന്നു. അവർ സ്വന്തം കർമ്മഫലാൽ എങ്ങനെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ദേഹങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് പിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

ഹേ ഗോവിന്ദാ, ഇത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരണമേ; ആത്മബോധമില്ലാത്തവർക്ക് ഇത് ഗ്രഹിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. ഈ ലോകത്ത് മായയാൽ വഞ്ചിതരായവർ—പലപ്പോഴും പണ്ഡിതന്മാരും—ഇത് അറിയുന്നില്ല.

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—മനുഷ്യരുടെ മനസ് കർമ്മഫലങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടതാണ്; അത് അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടുകൂടി നിലകൊള്ളുന്നു. അത് ഒരു ദേഹം/ലോകം മുതൽ മറ്റൊന്നിലേക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നു; ആത്മാവ് വ്യത്യസ്തമായിട്ടും അതിനെ അനുഗമിക്കുന്നു.

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

കർമ്മബന്ധനത്തിൽ ബന്ധിതമായ മനസ് കണ്ടതും വേദത്തിൽ കേട്ടതുമായ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ ധ്യാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ അത് വിഷയങ്ങളോടൊപ്പം ഉദിച്ചു നശിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, സ്മൃതിശക്തി ശമിക്കുന്നു.

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

വിഷയാസക്തിയാൽ ജീവൻ വീണ്ടും തന്റെ മുൻ തിരിച്ചറിവ് ഓർക്കുന്നില്ല. ഏതെങ്കിലും കാരണത്താൽ മുൻ ദേഹാനുഭവത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ മറവിയെയാണ് ‘മരണം’ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

ഹേ മഹാദാനിയായ ഉദ്ധവാ! ‘ജന്മം’ എന്നു പറയുന്നത് ജീവൻ പുതിയ ദേഹത്തോടു സർവ്വഭാവേന ‘ഞാനേ’ എന്ന താദാത്മ്യം കൈക്കൊള്ളുന്നതുതന്നെ. സ്വപ്നമോ മനോരഥമോ അനുഭവത്തെ പൂർണ്ണമായി സത്യമെന്നു സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, പുതിയ ദേഹവും സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

സ്വപ്നമോ മനോരഥമോ അനുഭവിക്കുന്നവൻ മുൻ സ്വപ്നങ്ങളെ ഓർക്കാത്തതുപോലെ, ഇപ്പോഴത്തെ ദേഹത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജീവൻ മുമ്പേ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും താൻ ഇപ്പോഴേ ഉണ്ടായതെന്നു കരുതുന്നു.

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ആശ്രയമായ മനസ്സ് ദേഹ-താദാത്മ്യം സൃഷ്ടിച്ചതിനാൽ, ആത്മാവിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനുള്ളിലും ഉയർന്ന-മധ്യ-താഴ്ന്ന എന്ന ത്രിവിധ ഭൗതവൈവിധ്യം ഉള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവൻ പുറം-അകം ദ്വൈതം സ്വയം ജനിപ്പിക്കുന്നു; ദുഷ്പുത്രനെ പ്രസവിക്കുന്ന മനുഷ്യനെപ്പോലെ.

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

ഹേ പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ഭൗതിക ദേഹങ്ങൾ നിരന്തരം ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇത് കാലത്തിന്റെ കാണാനാകാത്ത വേഗത്താൽ സംഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാലം സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ ആരും അതിനെ കാണുന്നില്ല.

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

വിളക്കിന്റെ ജ്വാല, നദിയുടെ പ്രവാഹം, അല്ലെങ്കിൽ വൃക്ഷഫലങ്ങളുടെ രൂപാന്തരഘട്ടങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, എല്ലാ ഭൗതിക ദേഹങ്ങളുടെയും വയസ്സും അവസ്ഥകളും മാറിമാറി വരുന്നു.

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

വിളക്കിന്റെ അനവധി പ്രകാശകിരണങ്ങൾ ക്ഷണക്ഷണം ജനിച്ച് മാറി നശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, മോഹബുദ്ധിയുള്ളവൻ ഒരു നിമിഷം കണ്ട വെളിച്ചത്തെ നോക്കി “ഇതേയാണ് വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം” എന്നു മിഥ്യയായി പറയുന്നു. ഒഴുകുന്ന നദിയിൽ എപ്പോഴും പുതുപുതിയ ജലം ഒഴുകിപ്പോകുമ്പോഴും, മൂഢൻ ഒരു സ്ഥലത്തെ നോക്കി “ഇതേയാണ് നദിജലം” എന്നു പറയുന്നു. അതുപോലെ ദേഹം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, മായയിൽപ്പെട്ടവർ ദേഹാവസ്ഥകളെയേ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ തിരിച്ചറിയലായി കരുതുന്നു।

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

ജീവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ തന്റെ കർമബീജത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നില്ല; അമരനായതിനാൽ മരിക്കുന്നതുമില്ല. ഭ്രമം മൂലം അവൻ ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനായി തോന്നുന്നു; മരം ചേർന്നാൽ തീ തെളിഞ്ഞു, മരം തീർന്നാൽ തീ അണഞ്ഞതായി തോന്നുന്നതുപോലെ.

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

ഗർഭാധാനം, ഗർഭാവസ്ഥ, ജനനം, ശിശുത്വം, ബാല്യം, യൗവനം, മധ്യവയസ്, ജര, മരണം—ഇവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ ഒമ്പത് അവസ്ഥകൾ.

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

ശരീരത്തിന്റെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ അവസ്ഥകൾ മനസ്സിന്റെ കൽപ്പനകളാണ്. ഗുണസംഗം മൂലമുള്ള അജ്ഞാനത്തിൽ ജീവൻ അവയെ സ്വന്തം എന്നു സ്വീകരിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ ഭാഗ്യവാൻ ഒരാൾ ആ മാനസിക കൽപ്പന ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

പിതാവിന്റെയോ പിതാമഹന്റെയോ മരണം കണ്ടാൽ സ്വന്തം മരണം അനുമാനിക്കാം; പുത്രന്റെ ജനനം കണ്ടാൽ സ്വന്തം ജനനാവസ്ഥയും മനസ്സിലാക്കാം. ഇങ്ങനെ ശരീരങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും നാശവും യാഥാർത്ഥ്യമായി അറിയുന്നവൻ ഇനി ഈ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്ക് അധീനനാകുന്നില്ല.

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

വിത്തിൽ നിന്ന് വൃക്ഷത്തിന്റെ ജനനവും പാക്വതയ്ക്ക് ശേഷം അതിന്റെ നാശവും ജ്ഞാനി കാണുന്നു; അവൻ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്ത സാക്ഷി. അതുപോലെ ദേഹജന്മമരണങ്ങളുടെ സാക്ഷി ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേറെയാണ്.

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

അബുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ആത്മാവിനെ വേർതിരിച്ച് അറിയാതെ, പ്രകൃതിയെയേ തത്ത്വമായി സത്യമെന്ന് കരുതുന്നു; അതിന്റെ സ്പർശസംഗത്തിൽ മുഴുവനായി മോഹിതനായി അവൻ സംസാരചക്രത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു.

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

കർമ്മഫലങ്ങളാൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്ന ജീവൻ സത്ത്വസംഗം മൂലം ഋഷികളിലോ ദേവന്മാരിലോ ജനിക്കുന്നു; രജസ്സംഗം മൂലം അസുരനോ മനുഷ്യനോ; തമസ്സംഗം മൂലം ഭൂതയോണിയിലോ തിര്യക് (മൃഗ) യോണിയിലോ ജനിക്കുന്നു.

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

നൃത്തംചെയ്തും പാടിയും നിൽക്കുന്നവരെ കണ്ടാൽ ഒരാൾ അവരെ അനുകരിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവ് കർത്താവല്ലെങ്കിലും ബുദ്ധിയുടെ ഗുണങ്ങളെ കണ്ടു ആകർഷിതനായി അവയെ അനുകരിക്കാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്നു.

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

കുലുങ്ങുന്ന വെള്ളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന മരങ്ങൾ പോലും കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെയും, കണ്ണുകൾ ചുറ്റിച്ചാൽ ഭൂമി ചുറ്റുന്നതുപോലെ കാണുന്നതുപോലെയും; ഹേ ദാശാർഹ, മനസ്സിന്റെ കൽപ്പനയാൽ വിഷയാനുഭവം മിഥ്യയാണ്—സ്വപ്നദൃശ്യത്തെപ്പോലെ ആത്മാവിന്റെ സംസാരവും അങ്ങനെ തന്നേ.

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

ഹേ ദാശാർഹവംശജനേ! ആത്മാവിന്റെ ഭൗതികസംസാരവും ഇന്ദ്രിയവിഷയാനുഭവവും യഥാർത്ഥത്തിൽ മിഥ്യയാണ്. കുലുങ്ങുന്ന വെള്ളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെയും, കണ്ണുകൾ ചുറ്റുമ്പോൾ ഭൂമി ചുറ്റുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെയും, കൽപ്പനയും സ്വപ്നവും പോലെ ഈ ലോകം ഭ്രമം മാത്രമാണ്.

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

വസ്തു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും, വിഷയസുഖത്തെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ സംസാരം മാറുന്നില്ല; സ്വപ്നത്തിലെ ദുഃഖാനുഭവങ്ങൾ അസത്യമായിട്ടും മാറാത്തതുപോലെ.

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഉദ്ധവാ! അസത്യമായ ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ വിഷയസുഖം അനുഭവിക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. ദ്വൈതങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഈ വൈകല്പിക ഭ്രമം ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തെ എങ്ങനെ തടയുന്നു എന്ന് കാണുക.

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

ദുഷ്ടന്മാർ അവഗണിക്കുകയും അപമാനിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും അസൂയപ്പെടുകയും ചെയ്താലും; അടിക്കപ്പെടുകയോ കെട്ടിയിടപ്പെടുകയോ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുകയോ ചെയ്താലും; അജ്ഞന്മാർ തുപ്പുകയോ മൂത്രംകൊണ്ട് അശുദ്ധമാക്കുകയോ ചെയ്ത് പലവിധം കുലുക്കിയാലും—പരമശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കഷ്ടാവസ്ഥയിലും ബുദ്ധിയാൽ സ്വയം സ്വയം ഉയർത്തി ആത്മീയ നിലയിൽ സുരക്ഷിതനായി നിലകൊള്ളണം.

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

ദുഷ്ടന്മാർ അവഗണിക്കുകയും അപമാനിക്കുകയും പരിഹസിക്കുകയും അസൂയപ്പെടുകയും ചെയ്താലും; അടിക്കപ്പെടുകയോ കെട്ടിയിടപ്പെടുകയോ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുകയോ ചെയ്താലും; അജ്ഞന്മാർ തുപ്പുകയോ മൂത്രംകൊണ്ട് അശുദ്ധമാക്കുകയോ ചെയ്ത് പലവിധം കുലുക്കിയാലും—പരമശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കഷ്ടാവസ്ഥയിലും ബുദ്ധിയാൽ സ്വയം സ്വയം ഉയർത്തി ആത്മീയ നിലയിൽ സുരക്ഷിതനായി നിലകൊള്ളണം.

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഞാൻ ഇതിനെ ശരിയായി എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കണമെന്ന് ദയവായി പറഞ്ഞു തരൂ.

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

ഹേ വിശ്വാത്മാവേ, അജ്ഞന്മാർ തനിക്കെതിരേ ചെയ്യുന്ന അസത്യമായ അപമാനം സഹിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്‌സഹമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം പ്രകൃതി അതിവലമാണ്. നിങ്ങളുടെ ധർമ്മസേവയിൽ സ്ഥിരരായി, നിങ്ങളുടെ പദപദ്മങ്ങളിൽ ആശ്രയം കൊണ്ടു ശാന്തി നേടിയ ഭക്തന്മാർക്കുമാത്രമേ അത്തരം അപരാധങ്ങൾ സഹിക്കാനാകൂ.