Adhyaya 14
Bhakti as the Supreme Process; Detachment and the Rudiments of Meditation
ഉദ്ധവൻ ഋഷികൾ പ്രശംസിച്ച പല വൈദിക മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ചോദിക്കുന്നു—എല്ലാം സമമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നാണ് പരമമോ? ഭഗവാൻ പറയുന്നു: പ്രളയാനന്തരം വേദധ്വനി ബ്രഹ്മാവിനും മനുവിനും ഋഷികൾക്കും വീണ്ടും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു; ദേഹധാരികളുടെ ത്രിഗുണജന്യ സ്വഭാവ-ആഗ്രഹഭേദങ്ങളാൽ കർമ്മകാണ്ഡങ്ങളും ദർശനങ്ങളും പലവിധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മായയിൽ മോഹിതമായ ബുദ്ധി ധർമ്മം, യശസ്, ഭോഗം, തപസ്, ദാനം, വ്രതം, രാഷ്ട്രീയമെന്നിവയെ ‘ശ്രേയസ്’ എന്നു കരുതുന്നു; എന്നാൽ ഫലങ്ങൾ ക്ഷണികവും ശോകമിശ്രിതവും. ഭൗതിക ആഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ചിത്തം കൃഷ്ണനിൽ നിശ്ചലമാക്കുന്നവർ അനന്യസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു; ശുദ്ധഭക്തർ സ്വർഗ്ഗം, യോഗസിദ്ധി, മോക്ഷം പോലും ആഗ്രഹിക്കില്ല—കൃഷ്ണനെയേ. ഭക്തി അഗ്നിപോലെ ഹൃദയം ശുദ്ധീകരിച്ച് പതിതരെയും ഉയർത്തുന്നു; പ്രേമസേവയില്ലാതെ മറ്റു ഗുണങ്ങൾ പൂർണ്ണശുദ്ധി നൽകുകയില്ല. തുടർന്ന് അധ്യായം സാധനയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ്—സ്വപ്നസമമായ ഭൗതികോന്നതി തള്ളുക, ബന്ധനകരമായ സംഗം ഒഴിവാക്കുക, ആസനം-പ്രാണായാമം-ഓംകാര ഏകാഗ്രത തുടങ്ങിയ ധ്യാനപൂർവ ശിക്ഷണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഇത് അടുത്ത ഭാഗത്തിലെ ഗാഢ ധ്യാനോപദേശത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ! വേദവ്യാഖ്യാതാക്കളായ മുനിമാർ ജീവിതസിദ്ധിക്കായി പല ശ്രേയസ്കര മാർഗങ്ങളും പറയുന്നു. ആ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളിൽ എല്ലാം ഒരുപോലെ പ്രധാനമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നാണ് പരമമോ? പ്രഭോ, ദയവായി പറയുക.
Verse 2
भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥
സ്വാമീ! നിങ്ങൾ നിർപേക്ഷമായ ശുദ്ധ ഭക്തിയോഗം വ്യക്തമായി ഉപദേശിച്ചു; അതിലൂടെ ഭക്തൻ എല്ലാ ഭൗതികസംഗവും നീക്കി മനസ്സിനെ നിങ്ങളിൽ തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Verse 3
श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പ്രളയസമയത്ത് കാലത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂലം വേദസഞ്ജ്ഞിതമായ ദിവ്യവാണി ലോപിച്ചു. അതിനാൽ സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ ഞാൻ തന്നെ ബ്രഹ്മാവിന് വേദജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചു; കാരണം വേദങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിക്കുന്ന ധർമ്മസ്വരൂപം ഞാൻ തന്നെയാണ്.
Verse 4
तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥
ആ വേദജ്ഞാനം ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മൂത്ത പുത്രനായ മനുവിന് ഉപദേശിച്ചു. തുടർന്ന് മനുവിൽ നിന്ന് ഭൃഗുമുനി മുതലായ ഏഴ് ബ്രഹ്മമഹർഷിമാർ അതേ ജ്ഞാനം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 5
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ഭൃഗുമുനി മുതലായ പിതൃഋഷികളിലും ബ്രഹ്മാവിന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരിലും നിന്ന് അനേകം സന്തതികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു—ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗുഹ്യകർ, മനുഷ്യർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, വിദ്യാധരർ, ചാരണർ, കിന്ദേവർ, കിന്നരർ, നാഗർ, രാക്ഷസർ, കിംപുരുഷർ മുതലായവർ. രജസ്-സത്ത്വ-തമസ് എന്ന ത്രിഗുണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അവരുടെ വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടത്; അതനുസരിച്ച് ജീവികളിലും അവരുടെ അധിപന്മാരിലും ഭേദം ഉണ്ടായി. അതുകൊണ്ട് സ്വഭാവവൈവിധ്യം മൂലം വേദങ്ങളിൽ അനവധി യാഗകർമ്മങ്ങളും മന്ത്രങ്ങളും ഫലങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 6
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ഭൃഗുമുനി മുതലായ പിതൃന്മാരിലും ബ്രഹ്മാവിന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരിലും നിന്ന് അനേകം സന്തതികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവർ ദേവർ, ദാനവർ, മനുഷ്യർ, ഗുഹ്യകർ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, വിദ്യാധരർ, ചാരണർ, കിന്ദേവർ, കിന്നരർ, നാഗർ, രാക്ഷസർ, കിംപുരുഷർ മുതലായ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു. രജസ്-സത്ത്വ-തമസ് ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും കാരണം അവരുടെ ജാതികളും അധിപതികളും വേർപെട്ടു; അതിനാൽ ജീവികളുടെ വൈവിധ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് വൈദിക കർമ്മങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ പലവിധമാണ്.
Verse 7
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ത്രിഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രകൃതി-ഭേദം മൂലം ജീവജാതികളും അവരുടെ അധിപതികളും പലവിധമാണ്. അതിനാൽ ജീവസ്വഭാവത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് വൈദിക കർമ്മങ്ങളും മന്ത്രങ്ങളും ഫലങ്ങളും പലതരമെന്ന് ശ്രുതി പറയുന്നു.
Verse 8
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥
ഇങ്ങനെ പ്രകൃതിയുടെ വൈചിത്ര്യം മൂലം മനുഷ്യരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളും ബുദ്ധിയും വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. ചിലരുടെ ദർശനങ്ങൾ പരമ്പരയും സമ്പ്രദായവും വഴി കൈമാറപ്പെട്ട ഈശ്വരവിശ്വാസപരമാണ്; മറ്റുചില അധ്യാപകർ നേരിട്ട് നാസ്തിക പാഷണ്ഡ നിലപാടുകൾ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.
Verse 9
मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥
ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ മായയാൽ മോഹിതമായ ബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ കർമ്മത്തിനും രുചിക്കും അനുസരിച്ച് യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് എന്തെന്ന കാര്യത്തിൽ അനവധി രീതിയിൽ സംസാരിക്കുന്നു.
Verse 10
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥
ചിലർ ധർമ്മാചരണം കൊണ്ടാണ് സന്തോഷമെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ യശസ്, ഇന്ദ്രിയസുഖം, സത്യം, ദമം, ശമം എന്നിവയെ പറയുന്നു. ചിലർ സ്വാർത്ഥം, അധികാരം/ഐശ്വര്യം, ത്യാഗം അല്ലെങ്കിൽ ഭോഗം ശ്രേയസ്സെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ യജ്ഞം, തപസ്, ദാനം, വ്രതങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, യമങ്ങൾ എന്നിവയെ തന്നെ കല്യാണമാർഗ്ഗമെന്ന് പറയുന്നു—ഓരോ മാർഗത്തിനും പിന്തുണക്കാർ ഉണ്ട്.
Verse 11
आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥
കർമ്മംകൊണ്ട് നിർമ്മിതമായ ഈ ലോകങ്ങൾക്ക് ആദിയും അന്തവും ഉണ്ട്. അവ ചെറുതും മന്ദബുദ്ധിയുമുള്ളതും തമോഗുണനിഷ്ഠവുമാണ്; ഫലം അനുഭവിച്ചാലും ശോകം നിറഞ്ഞ് അവസാനം ദുഃഖമേ നൽകുന്നു.
Verse 12
मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥
ഹേ പണ്ഡിതനായ ഉദ്ധവാ! എല്ലാറ്റിലും നിരപേക്ഷനായി തന്റെ ചിത്തം എനിക്കർപ്പിക്കുന്നവൻ എനോടൊപ്പം അനുഭവിക്കുന്ന ആ ആത്മസുഖം വിഷയഭോഗത്തിൽ ആസക്തർക്കെങ്ങനെ ലഭിക്കും?
Verse 13
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ശാന്തനായവൻ, എല്ലാസ്ഥിതികളിലും സമചിത്തനായവൻ, എന്റെ ഉള്ളിൽ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനായ മനസ്സുള്ളവൻ—അവന് എല്ലാ ദിക്കുകളും സുഖമയമാണ്.
Verse 14
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥
എന്നിൽ ചിത്തം സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയവൻ ബ്രഹ്മപദമോ ധാമമോ, ഇന്ദ്രാസനമോ, ഭൂമിയിലെ സാമ്രാജ്യമോ, അധോലോകാധിപത്യമോ, യോഗസിദ്ധികളോ, ജനനമരണത്തിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷമോ ആഗ്രഹിക്കില്ല; എനിക്കു പുറമെ മറ്റൊന്നും അവൻ തേടുന്നില്ല.
Verse 15
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ബ്രഹ്മാവും ശങ്കരനും സംകർഷണനും ശ്രീലക്ഷ്മിയും—എന്റെ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപം പോലും—നിനക്കത്ര എനിക്ക് പ്രിയമല്ല.
Verse 16
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥
നിരപേക്ഷനും ശാന്തനും വൈരമില്ലാത്തവനും സമദർശിയുമായ മുനി-ഭക്തരുടെ കമലപാദധൂളിയാൽ ലോകങ്ങൾ ശുദ്ധിയാകുവാൻ ഞാൻ നിത്യവും അവരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു।
Verse 17
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥
നിഷ്കിഞ്ചനരും എന്നിൽ അനുരക്തചിത്തരുമായ, ശാന്തരും അഹങ്കാരരഹിതരുമായ, സർവ്വജീവങ്ങളോടും കരുണയുള്ള മഹാത്മാക്കൾ—വിഷയകാമങ്ങൾ അവരുടെ ബുദ്ധിയെ സ്പർശിക്കുകയില്ല; അവർ എന്നിൽ ആ നിരപേക്ഷ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു, അത് മറ്റുള്ളവർ അറിയുകയില്ല।
Verse 18
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥
ഉദ്ധവാ, എന്റെ ഭക്തൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ജയിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും വിഷയവാസനകൾ അവനെ പീഡിപ്പിക്കാം; എങ്കിലും എന്നോടുള്ള അവന്റെ അചഞ്ചല ഭക്തിയാൽ അവൻ ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ തോറ്റുപോകുകയില്ല।
Verse 19
यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नश: ॥ १९ ॥
ഉദ്ധവാ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി ഇന്ധനത്തെ ചാരമാക്കുന്നതുപോലെ, എന്നോടുള്ള ഭക്തി എന്റെ ഭക്തർ ചെയ്ത പാപങ്ങളെ മുഴുവനായി ദഹിപ്പിച്ച് ചാരമാക്കുന്നു।
Verse 20
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥
ഉദ്ധവാ, യോഗം, സാംഖ്യം, ധർമ്മകർമ്മം, സ്വാധ്യായം, തപസ്സ്, ത്യാഗം—ഇവ ഒന്നും എന്നെ അങ്ങനെ വശപ്പെടുത്തുന്നില്ല; എന്റെ ഭക്തരുടെ നിർമലവും പ്രബലവുമായ ഭക്തി മാത്രമാണ് എന്നെ അവരുടെ അധീനത്തിലാക്കുന്നത്।
Verse 21
भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥
എകനിഷ്ഠ ഭക്തിയും എന്നിലേക്കുള്ള പൂർണ്ണ ശ്രദ്ധയും കൊണ്ടുമാത്രമേ എന്നെ പ്രാപിക്കാനാകൂ. ഞാൻ ഭക്തർക്കു സ്വാഭാവികമായി പ്രിയൻ; എന്നിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ഭക്തി ശ്വപാകരെയും ജന്മദോഷത്തിൽ നിന്ന് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 22
धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥
സത്യവും ദയയും നിറഞ്ഞ ധർമ്മകർമ്മമോ, തപസ്സിലൂടെ ലഭിച്ച വിദ്യയോ—എന്റെ ഭക്തിയില്ലെങ്കിൽ—ആത്മബോധത്തെ പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിക്കുകയില്ല.
Verse 23
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥
രോമാഞ്ചമില്ലാതെ ഹൃദയം എങ്ങനെ ദ്രവിക്കും? ഹൃദയം ദ്രവിക്കാതെ പ്രേമാശ്രു എങ്ങനെ ഒഴുകും? ആത്മാനന്ദത്തിൽ കരയാതെ ഭഗവാനോടുള്ള പ്രേമഭക്തി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ആ ഭക്തിയില്ലാതെ ചിത്തം എങ്ങനെ ശുദ്ധമാകും?
Verse 24
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥
ആരുടെ വാക്ക് ഗദ്ഗദമാകുന്നു, ഹൃദയം ദ്രവിക്കുന്നു, അവർ ഇടയ്ക്കിടെ കരയുകയും ചിലപ്പോൾ ചിരിക്കയും, ലജ്ജിച്ചു ഉച്ചത്തിൽ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു—എന്റെ ഭക്തിയിൽ യുക്തനായ അത്തരം ഭക്തൻ സർവ്വലോകത്തെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 25
यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥
അഗ്നിയിൽ ഉരുക്കിയ സ്വർണം മാലിന്യം വിട്ട് തന്റെ ശുദ്ധ ദീപ്തരൂപത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭക്തിയോഗാഗ്നിയിൽ ലീനമായ ആത്മാവ് മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ കലുഷവാസനകൾ നീക്കി ശുദ്ധമായി തന്റെ ആദിസ്ഥിതിയിൽ എന്നെ സേവിക്കുന്നു.
Verse 26
यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥
രോഗബാധിതമായ കണ്ണ് ഔഷധ അഞ്ജനത്തോടെ ക്രമേണ ദർശനശക്തി വീണ്ടെടുക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ എന്റെ പുണ്യഗാഥകളുടെ ശ്രവണ-കീർത്തനത്തിലൂടെ ചിത്തമലിനത കഴുകി നീക്കി, എന്റെ സൂക്ഷ്മ ദിവ്യസ്വരൂപത്തിൽ പരമസത്യമായ എന്നെ ദർശിക്കുന്നു।
Verse 27
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥
വിഷയങ്ങളെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ ചിത്തം വിഷയങ്ങളിൽ തന്നെ കുടുങ്ങുന്നു; എന്നാൽ എന്നെ നിരന്തരം സ്മരിക്കുന്നവന്റെ ചിത്തം എന്നിൽ തന്നേ ലയിക്കുന്നു।
Verse 28
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ २८ ॥
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിലെ മനോരഥംപോലെ അസത്യമായ ഭൗതിക ധ്യാനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, എന്റെ ഭാവത്തിൽ ഭാവിതമായ മനസ്സിനെ എന്നിൽ തന്നേ പൂർണ്ണമായി സമാധാനപ്പെടുത്തുക; എന്നെ നിരന്തരം ചിന്തിച്ചാൽ ശുദ്ധി ലഭിക്കും।
Verse 29
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥
നിത്യാത്മബോധത്തോടെ സ്ത്രീകളുടെയും സ്ത്രീസംഗത്തിൽ ആസക്തരുടെയും കൂട്ടം ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കണം. ഭയമില്ലാതെ സുരക്ഷിതമായ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് ഇരുന്ന്, അശ്രദ്ധയില്ലാതെ എന്നെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 30
न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥
വിവിധ ആസക്തികളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖവും ബന്ധനവും തമ്മിൽ, പുരുഷന് സ്ത്രീസംഗത്തിൽ നിന്നുള്ളതും സ്ത്രീസംഗികളോടുള്ള അടുത്ത ബന്ധത്തിൽ നിന്നുള്ളതും പോലെയുള്ള ക്ലേശവും ബന്ധനവും മറ്റൊന്നുമില്ല।
Verse 31
श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പദ്മനേത്രനായ ശ്രീകൃഷ്ണാ! മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഏതു രീതിയിൽ നിന്നെ ധ്യാനിക്കണം? നിന്റെ ഏതു സ്വഭാവ-സ്വരൂപമാണ് ധ്യാനയോഗ്യം? ഏതു രൂപത്തിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കണം? ദയവായി ഈ ധ്യാനവിഷയം എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഉയരമോ താഴ്വരയോ അതിരുകടക്കാത്ത സമമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ശരീരം നേരെയും സ്ഥിരവുമായിട്ട് സുഖത്തോടെ ഇരിക്കുക; ഇരുകൈകളും മടിയിൽ വെച്ച്, ദൃഷ്ടി മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിശ്ചലമാക്കുക।
Verse 33
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
പൂരക, കുംഭക, രേചക എന്നീ പ്രാണായാമക്രിയകളാൽ പ്രാണന്റെ പാതകൾ ശുദ്ധീകരിക്കണം; തുടർന്ന് ക്രമം മറിച്ച് (രേചക, കുംഭക, പൂരക) എന്നും പതുക്കെ അഭ്യസിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കീഴടക്കി ഇങ്ങനെ ഘട്ടംഘട്ടമായി പ്രാണായാമം ചെയ്യണം।
Verse 34
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥
ഹൃദയത്തിൽ ഇടവിടാതെ ഓംകാരത്തെ ധ്യാനിക്കണം— അത് ഘണ്ടാനാദംപോലെ, താമരത്തണ്ടിലെ നാരുപോലെ സൂക്ഷ്മമാണ്. പ്രാണശക്തിയാൽ അതിനെ ഉയർത്തി, പിന്നെ ആ സ്വരത്തെ വീണ്ടും അവിടെയേയ്ക്ക് ലയിപ്പിക്കണം।
Verse 35
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥
ഇങ്ങനെ പ്രണവം (ഓം) ചേർന്ന പ്രാണത്തെ തന്നെ അഭ്യസിക്കണം. പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം— മൂന്നു സന്ധ്യകളിലും പത്ത് പ്രാവശ്യം വീതം ചെയ്യണം. ഒരു മാസത്തിനകം അവൻ പ്രാണവായുവിനെ ജയിക്കും।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa links plurality to the universe’s many species and psychologies shaped by the three guṇas. Because desires and dispositions differ, the Veda provides varied mantras, rites, and promised results suited to different adhikāras. This diversity is not contradiction but accommodation; the Bhagavata then identifies the culminating path as exclusive devotion to the Lord.
Temporary happiness arises from material work and sense-centered goals; it is ‘meager’ because it depends on changing conditions and carries future distress, even while being enjoyed. Devotional happiness arises when one gives up material desire and fixes consciousness on Kṛṣṇa; it is stable because it is rooted in the āśraya (the Lord) rather than in guṇa-driven objects.
Kṛṣṇa tells Uddhava he is exceedingly dear, illustrating a core Bhagavata principle: the Lord is conquered by pure devotion. The statement is theological, not sectarian rivalry—it demonstrates bhakti’s unique potency to bind the Supreme through love rather than through status, power, or austerity.
The text outlines a stable seat and posture, hands placed on the lap, gaze focused at the nose-tip, and systematic breath regulation through pūraka (inhalation), kumbhaka (retention), and recaka (exhalation), including reversing the sequence. It then introduces oṁkāra-focused inner ascent (from mūlādhāra toward the heart and upward), practiced regularly at sunrise, noon, and sunset as a graduated discipline.
The passage uses strī-saṅga as a paradigmatic symbol of binding intimacy and possessive attachment that intensifies identification with the body and sense enjoyment. Its doctrinal point is vairāgya: any association that inflames craving becomes a primary source of bondage and suffering, obstructing steady remembrance of Kṛṣṇa.