Adhyaya 10
Karma-vāda Critiqued, Varṇāśrama Reframed, and the Soul’s Distinction from the Body
ഉദ്ധവനോടുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശം തുടരുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിൽ വർണാശ്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശരിയായ നിലപാട് സ്ഥാപിക്കുന്നു—ഭഗവാനിൽ പൂർണ്ണാശ്രയം, ഭക്തിസേവയിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കൽ, വ്യക്തിഗത ആഗ്രഹമില്ലാതെ നിയത കർത്തവ്യങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കൽ. ഇന്ദ്രിയസുഖത്തെ ആധാരമാക്കിയ ശ്രമങ്ങൾ സ്വപ്നവസ്തുക്കളെപ്പോലെ മായാജന്യവും ഒടുവിൽ നിർഫലവുമാണെന്ന് കൃഷ്ണൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ക്രമം—ശുദ്ധിക്കായി നിയതകർമ്മം, തുടർന്ന് ആത്മതത്ത്വാന്വേഷണത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായാൽ ഫലകാമ്യവിധിനിഷേധങ്ങളുടെ ത്യാഗം, ഒടുവിൽ സദ്ഗുരുവിനെ സമീപിക്കൽ. ശിഷ്യധർമ്മം—വിനയം, അമമത്വം, പരിശ്രമം, അസൂയയും വ്യർത്ഥവാക്കും ഒഴിവാക്കൽ. അഗ്നി-ഇന്ധന ദൃഷ്ടാന്തം വഴി ആത്മാവ് സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ദേഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്നും, ഗുണജന്യ ദേഹാഭിമാനമാണ് ബന്ധനമെന്നും, ജ്ഞാനത്താൽ അത് നീങ്ങുമെന്നും പറയുന്നു. കർമവാദവും സ്വർഗ്ഗഫലകഥകളും ഖണ്ഡിച്ച് കാലം എല്ലാ ഫലങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു, പാപം നരകപാതത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മാവും കാലത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു എന്നും കാണിക്കുന്നു. അവസാനം ‘ആത്മാവ് എങ്ങനെ ബന്ധിതനും മുക്തനും?’ എന്ന് ഉദ്ധവൻ ചോദിച്ച് അടുത്ത അധ്യായത്തിനുള്ള പീഠിക ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— എന്നിൽ ആശ്രയം എടുത്ത്, ഞാൻ ഉപദേശിച്ച സ്വധർമ്മങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയോടെ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിച്ച്, ആഗ്രഹരഹിതമായ ഹൃദയത്തോടെ വർണാശ്രമ-കുലാചാരം ആചരിക്കണം।
Verse 2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥
വിശുദ്ധാത്മാവ് വിഷയഭോഗത്തിൽ ആസക്തരായ ദേഹികളിൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ സത്യമെന്നു തെറ്റായി സ്വീകരിച്ചതിനാൽ, ഗുണങ്ങളിൽ തത്ത്വധ്യാനത്തിലൂടെ അവരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും വിപരീതമായി പരാജയപ്പെടുന്നതു കാണണം।
Verse 3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥
ഉറങ്ങുന്നവൻ സ്വപ്നത്തിൽ വിഷയദൃശ്യങ്ങൾ പലതും കാണുന്നതുപോലെ, ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ മനോരഥവും നാനാരൂപമായതിനാൽ ഒടുവിൽ വ്യർത്ഥം; അതുപോലെ ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ നിദ്രിച്ച ജീവൻ ഗുണങ്ങളാൽ ഭേദബുദ്ധിയോടെ അനേകം വിഷയങ്ങളെ കാണുന്നു—അവ പ്രഭുവിന്റെ മായാശക്തിയുടെ ക്ഷണിക സൃഷ്ടികൾ. ഇന്ദ്രിയപ്രേരണയാൽ അവയിൽ ധ്യാനിച്ച് അവൻ ബുദ്ധിയെ വെറുതെ ചെലവഴിക്കുന്നു।
Verse 4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥
എന്നെ ജീവിതലക്ഷ്യമായി മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചവൻ ഇന്ദ്രിയഭോഗാധിഷ്ഠിത പ്രവൃത്തകർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, പുരോഗതിക്കായി നിയമബദ്ധമായ നിവൃത്തകർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണം. എന്നാൽ ആത്മതത്ത്വത്തിന്റെ പരമാന്വേഷണത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായവൻ ഫലകർമ്മങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന ശാസ്ത്രചോദനകൾ സ്വീകരിക്കരുത്।
Verse 5
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
എന്നെ പരമലക്ഷ്യമായി സ്വീകരിച്ചവൻ പാപനിഷേധക യമങ്ങളെ നിരന്തരം പാലിക്കണം; കൂടാതെ കഴിയുന്നത്ര ശൗചം മുതലായ ചെറിയ നിയമങ്ങളും അനുഷ്ഠിക്കണം. ഒടുവിൽ, എന്നെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്ന, ശാന്തനായ, ആത്മോന്നതിയാൽ എന്നോടഭേദനായ സദ്ഗുരുവിനെ സമീപിച്ച് ഉപാസിക്കണം।
Verse 6
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोदृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
ഗുരുവിന്റെ സേവകനോ ശിഷ്യനോ കള്ളമാനം ഇല്ലാത്തവനും അസൂയരഹിതനും ദക്ഷനും അലസതയില്ലാത്തവനും ആയിരിക്കണം; ഭാര്യ-മക്കൾ, വീട്, സമൂഹം എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലെ ഉടമസ്ഥബോധം ഉപേക്ഷിക്കണം. ഗുരുവിനോടു ദൃഢമായ സ്നേഹസൗഹൃദം പുലർത്തി വഴിതെറ്റരുത്. എപ്പോഴും ആത്മാർത്ഥജ്ഞാനത്തിനുള്ള ജിജ്ഞാസയോടെ ഇരിക്കണം, ആരെയും ദ്വേഷിക്കരുത്, വ്യർത്ഥവാക്കുകൾ ഒഴിവാക്കണം।
Verse 7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥
ഭാര്യ, മക്കൾ, വീട്, ഭൂമി, ബന്ധുക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ, ധനം മുതലായവയിൽ സമദൃഷ്ടിയോടെ ആത്മഹിതം കണ്ടു വിരക്തനായി നിലകൊള്ളണം।
Verse 8
विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥
സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ദേഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ആത്മാവ് സ്വദർശിയായ സാക്ഷി; ദഹിപ്പിക്കുകയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അഗ്നി ദഹ്യമായ വിറകിൽ നിന്ന് വേറെയായതുപോലെ।
Verse 9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥
ഇന്ധനത്തിന്റെ അവസ്ഥപ്രകാരം അഗ്നി നിശ്ചലമായോ പ്രകടമായോ ക്ഷീണമായോ ദീപ്തമായോ തോന്നുന്നതുപോലെ, പരാത്മാവ് ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ദേഹഗുണങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്തതുപോലെ പ്രതീതിയാകുന്നു।
Verse 10
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥
ഗുണങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ദേഹമാണ് ജീവന്റെ ബന്ധനമായ സംസാരം; ദേഹഗുണങ്ങളെ സ്വന്തം സ്വഭാവമെന്നു തെറ്റായി സ്വീകരിക്കുന്നത് അജ്ഞാനം, അതിനെ ആത്മജ്ഞാനം ഛേദിക്കുന്നു।
Verse 11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥
അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനാന്വേഷണത്തിലൂടെ സ്വയം ഉള്ളിൽ വസിക്കുന്ന ശുദ്ധ പരമേശ്വരനായ ഭഗവാനെ സമീപിക്കണം; ഭഗവാന്റെ നിർമല പരമാതീത സത്തയെ അറിഞ്ഞ്, ലോകത്തെ സ്വതന്ത്ര സത്യമായി കാണുന്ന മിഥ്യാബുദ്ധി ക്രമേണ ഉപേക്ഷിക്കണം।
Verse 12
आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥
ആചാര്യൻ താഴത്തെ അരണിപോലെ, ശിഷ്യൻ മുകളിലെ അരണിപോലെ; ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം ഇടയിലെ കഷ്ണംപോലെ. ഇവയുടെ സ്പർശത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന ജ്ഞാനാഗ്നി അജ്ഞാനാന്ധകാരം ഭസ്മമാക്കി ഗുരു-ശിഷ്യർക്കു മഹാസുഖം നൽകുന്നു।
Verse 13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥
വിദഗ്ധനായ ആചാര്യനിൽ നിന്ന് വിനയത്തോടെ ശ്രവണം ചെയ്താൽ ശിഷ്യന്റെ ബുദ്ധി അത്യന്തം വിശുദ്ധമാകുന്നു; അത് ത്രിഗുണജന്യമായ മായയുടെ ആക്രമണം അകറ്റുന്നു. പിന്നെ ആ ശുദ്ധജ്ഞാനം ഗുണങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് അവസാനം സ്വയം ശമിക്കുന്നു—ഇന്ധനം തീർന്നാൽ അഗ്നി അണങ്ങുന്നതുപോലെ।
Verse 14
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ചില ദാർശനികർ എന്റെ നിഗമനത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അവർ ജീവനെ കർമകർത്താവായും, തന്റെ കർമഫലത്തിൽ നിന്നുള്ള സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഭോക്താവായും കാണുന്നു; ലോകം, കാലം, ശാസ്ത്രങ്ങൾ, ആത്മാവ് എന്നിവ നാനാരൂപമായി നിത്യമാണ് എന്നും പറയുന്നു. വസ്തുക്കളുടെ ആകൃതിഭേദത്തിൽ നിന്നാണ് ബുദ്ധി ജനിക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നത്; അതിനാൽ ജ്ഞാനം ഒന്നും ശാശ്വതവും അല്ല എന്നും അവർ വാദിക്കുന്നു. എങ്കിലും, ദേഹബന്ധവും കാലാധീനതയും കാരണം ജനനം, മരണം, ജര, വ്യാധി എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും।
Verse 15
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
അവർ എല്ലാ ഭാവങ്ങളുടെയും നില സ്വാഭാവിക ഉത്പത്തിപോലെ തന്നെയാണെന്നും, വസ്തുക്കളുടെ ആകൃതിഭേദത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധി ജനിച്ച് പിളർന്ന് മാറുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു. അതിനാൽ അവരുടെ মতে ജ്ഞാനം ഒന്നുമല്ല, നിത്യവും അല്ല।
Verse 16
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
എങ്കിലും, പ്രിയനേ! എല്ലാ ദേഹികളും ദേഹബന്ധം കൊണ്ടും കാലത്തിന്റെ അധീനത കൊണ്ടും ജന്മാദി ഭാവങ്ങൾ—ജനനം, മരണം, ജര, വ്യാധി—വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ സംസാരചക്രം നിലയ്ക്കുന്നില്ല।
Verse 17
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥
അവിടെയും കര്മം ചെയ്യുന്നവന്റെ അസ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. ദുഃഖസുഖങ്ങള് അനുഭവിക്കുന്ന ജീവന് പരാധീനനായാല്, വിവശമായി ചെയ്ത കര്മങ്ങളില്നിന്ന് എന്ത് മൂല്യഫലം ലഭിക്കും?
Verse 18
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
ദേഹികളിൽ പണ്ഡിതനും ചിലപ്പോൾ സന്തോഷമില്ല; അതുപോലെ മഹാമൂഢനും ചിലപ്പോൾ സന്തോഷം ലഭിക്കുന്നു. ഭൗതിക കര്മചാതുര്യത്തിലൂടെ സന്തോഷം നേടാമെന്ന ധാരണ വ്യര്ഥമായ അഹങ്കാരപ്രദര്ശനം മാത്രമാണ്.
Verse 19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥
സുഖം നേടാനും ദുഃഖം ഒഴിവാക്കാനും അറിയുന്നുവെന്നാലും, മരണത്തിന് അധികാരം ചെലുത്താനാകാത്തവിധം ചെയ്യുന്ന യോഗമാര്ഗം അവർ അറിയുന്നില്ല.
Verse 20
कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥
മരണം അടുത്തിരിക്കുമ്പോൾ കാമമോ ഭോഗവസ്തുക്കളോ എങ്ങനെ സന്തോഷം നൽകും? വധസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന ശിക്ഷിതന് തൃപ്തിയില്ലാത്തതുപോലെ, ലോകസുഖവും തൃപ്തി നൽകുന്നില്ല.
Verse 21
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥
സ്വര്ഗ്ഗഭോഗസുഖം പോലെയുള്ള നാം കേള്ക്കുന്ന ഭൗതികസുഖവും, നാം കണ്ട ലോകസുഖംപോലെ തന്നെ മലിനമാണ്—സ്പര്ധ, അസൂയ, ക്ഷയം, മരണം എന്നിവകൊണ്ട്. അതിനാല് വിളരോഗം, കീടാക്രമണം, വരള്ച്ച തുടങ്ങിയ അനവധി തടസ്സങ്ങളാല് കൃഷി ഫലമില്ലാതാകുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയിലോ സ്വര്ഗ്ഗത്തിലോ ഭൗതികസുഖം നേടാനുള്ള ശ്രമം അനന്തമായ തടസ്സങ്ങളാല് എപ്പോഴും നിഷ്ഫലമാണ്.
Verse 22
अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥
തടസ്സങ്ങളോ ദോഷങ്ങളോ ഇല്ലാതെ മനുഷ്യൻ തന്റെ ധർമ്മവും വൈദിക കർമകാണ്ഡവും ശരിയായി അനുഷ്ഠിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗസ്ഥാനം ലഭിക്കും; എന്നാൽ ആ ഫലവും കാലത്താൽ നശിക്കുന്നു—ഇത് കേൾക്കുക.
Verse 23
इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥
ഇഹലോകത്തിൽ യജ്ഞങ്ങളാൽ ദേവതകളെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന യാജ്ഞികൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അവിടെ ദേവനെപ്പോലെ താൻ സമ്പാദിച്ച ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥
സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ച ശേഷം, ഭൂമിയിലെ പുണ്യഫലമായി ലഭിച്ച ദീപ്തമായ വിമാനത്തിൽ അവൻ വിഹരിക്കുന്നു; ഗന്ധർവ്വർ ഗാനംകൊണ്ട് അവനെ പുകഴ്ത്തുന്നു; മനോഹര വേഷം ധരിച്ചു ദേവീമാരുടെ നടുവിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 25
स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥
സ്വർഗ്ഗീയ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം, ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുന്ന, കിലുക്കുന്ന മണിമാലകളാൽ അലങ്കരിച്ച വിമാനത്തിൽ അവൻ കളിക്കുന്നു. ദേവോദ്യാനങ്ങളിലെ വിനോദങ്ങളിൽ മഗ്നനായി, തന്റെ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച് ഉടൻ തന്നെ താഴേക്ക് വീഴും എന്നത് അവൻ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
Verse 26
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥
തന്റെ പുണ്യം ശേഷിക്കുന്നതുവരെ അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. പുണ്യം ക്ഷയിച്ചാൽ, ഇച്ഛയില്ലെങ്കിലും, കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ അവൻ താഴേക്ക് പതിക്കുന്നു.
Verse 27
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
ദുഷ്സംഗം കൊണ്ടോ ഇന്ദ്രിയസംയമം ഇല്ലായ്മ കൊണ്ടോ അധർമ്മത്തിൽ രമിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ കാമമയൻ, കൃപണൻ, ലോഭി, സ്ത്രീഭോഗാസക്തൻ, ജീവഹിംസകൻ ആകുന്നു. വേദവിധിയില്ലാതെ മൃഗങ്ങളെ വധിച്ച് പ്രേത-ഭൂതഗണങ്ങളെ പൂജിക്കുന്ന മോഹഗ്രസ്ത ജീവൻ നരകത്തിൽ പതിക്കുന്നു; അവിടെ ഘന തമോഗുണം കലർന്ന ദേഹം ലഭിക്കുന്നു. ആ അധമ ദേഹത്തോടെ വീണ്ടും ദുഃഖഫലദായകമായ അശുഭകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു, പുനഃപുനഃ അതുപോലെയുള്ള ദേഹം തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു—മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടവന് സുഖം എവിടെ?
Verse 28
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
വേദവിധി ലംഘിച്ച് അവിധിയായി മൃഗങ്ങളെ വധിക്കുകയും പ്രേത-ഭൂതഗണങ്ങളെ പൂജിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മോഹഗ്രസ്ത ജീവൻ നരകങ്ങളിൽ ചെന്നു ഭീകരമായ അന്ധകാരം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ ഘന തമോഗുണമുള്ള ദേഹം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 29
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
ആ കർമഫലത്താൽ ജീവൻ അതേ ദേഹത്തോടെ ദുഃഖഫലദായകമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുകയും പുനഃപുനഃ അതുപോലെയുള്ള ദേഹം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒടുവിൽ മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന കർമങ്ങളിൽ രമിക്കുന്ന മർത്ത്യധർമിക്ക് സുഖം എങ്ങനെ?
Verse 30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥
സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് നരകത്തിലേക്കുള്ള എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും, കല്പകാലം ജീവിക്കുന്ന ലോകപാലന്മാരിലും, എന്റെ കാലരൂപത്തോടു ഭയം ഉണ്ട്. ദ്വിപരാർദ്ധായുസ്സുള്ള ബ്രഹ്മാവിനും എന്നിൽ നിന്നു ഭയം ഉണ്ട്.
Verse 31
गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥
ഗുണങ്ങളാണ് കർമങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; ഗുണം തന്നെയാണ് ഗുണങ്ങളെ തുടർന്നു സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ജീവൻ ഗുണങ്ങളോട് ചേർന്ന് കർമഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം അവൻ തന്നെ ഭോഗിക്കുന്നു.
Verse 32
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥
ജീവൻ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളെ വേറിട്ട സത്യങ്ങളായി കരുതുന്നത്രയും, ആത്മാവിനെ പല രൂപങ്ങളായി ധരിച്ച് പല ജന്മ-ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ ഗുണാധീന കർമ്മഫലങ്ങൾക്ക് അവൻ പൂർണ്ണമായി പരതന്ത്രനാണ്.
Verse 33
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥
ജീവൻ അസ്വതന്ത്രനായി തുടരുന്നത്രയും, കർമ്മഫലം വിധിക്കുന്ന പരമേശ്വരനായ എന്നെ അവൻ ഭയപ്പെടും. ഗുണങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തെ സത്യമായി കരുതി ഭോഗത്തിൽ ആസക്തരാകുന്നവർ ശോകവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ് മോഹിതരായിരിക്കും.
Verse 34
काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
ഗുണങ്ങളിൽ കലക്കവും പരസ്പര ഇടപെടലും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ജീവികൾ എന്നെ പലവിധമായി പറയുന്നു—സർവ്വശക്തനായ കാലം, ആത്മാവ്, വേദജ്ഞാനം, ലോകം, സ്വഭാവം, ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ മുതലായവയായി.
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: ഹേ വിഭോ! ദേഹജന്യ സുഖദുഃഖങ്ങളോടുകൂടി ഗുണങ്ങളിൽ വർത്തിച്ചിട്ടും ദേഹി ഗുണങ്ങളാൽ എങ്ങനെ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല? അല്ലെങ്കിൽ ദേഹി നിത്യനും നിർമലനും ലോകാതീതനുമാണെങ്കിൽ, അവൻ പ്രകൃതിയാൽ എങ്ങനെ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു?
Verse 36
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
അവൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ വിഹരിക്കുന്നു, ഏതു ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയാം? അവൻ എന്ത് ഭക്ഷിക്കുന്നു, എങ്ങനെ വിസർജിക്കുന്നു, എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു, ഇരിക്കുന്നു, നടക്കുന്നു? ഹേ അച്യുതാ, ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം പറയുന്നതിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഇതെനിക്ക് പറഞ്ഞുതരണമേ. ഒരേ ജീവനെ നിത്യബന്ധിതനും നിത്യമുക്തനും എന്നു പറയുന്നതിൽ എനിക്ക് ഭ്രമമുണ്ട്.
Verse 37
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
ഹേ അച്യുത പ്രഭോ! അതേ ജീവനെ ചിലപ്പോൾ നിത്യബന്ധിതൻ എന്നും ചിലപ്പോൾ നിത്യമുക്തൻ എന്നും പറയുന്നു; യഥാർത്ഥ സ്ഥിതി എനിക്ക് വ്യക്തമല്ല. തത്ത്വചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം പറയുന്നതിൽ നിങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠൻ; ദയവായി നിത്യബന്ധിതനും നിത്യമുക്തനും ആയ ജീവികളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുക. അവർ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ വിഹരിക്കുന്നു, ഏത് അടയാളങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയാം? അവർ എന്ത് ഭുജിക്കുന്നു, എന്ത് വിസർജിക്കുന്നു, എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു, ഇരിക്കുന്നു അല്ലെങ്കിൽ നടക്കുന്നു?
Frequently Asked Questions
It presents varṇāśrama as a regulated framework meant to support purification when performed without personal desire and with full shelter in Bhagavān. Duties are not the final goal; they are subordinated to fixing the mind in devotional service and advancing toward realized truth.
Because dream-objects appear real to a sleeping person but are mental constructions with no lasting substance. Similarly, sense objects pursued by one “asleep” to spiritual identity are māyā’s temporary manifestations; meditation on them, driven by the senses, misuses intelligence and yields no permanent gain.
Kṛṣṇa indicates that when one is fully engaged in searching out the ultimate truth of the soul (ātma-tattva-vicāra) and not motivated by sense gratification, one should not accept injunctions governing fruitive activities (karma-kāṇḍa), while still maintaining purity and approaching a realized guru.
The guru is described as fully knowledgeable of Kṛṣṇa as He is, peaceful, and spiritually elevated—so aligned with the Lord’s will that he is said to be ‘not different’ in the sense of representing the Lord’s instruction and presence without personal agenda.
Using the fire-and-fuel analogy: fire (the conscious seer) is distinct from firewood (the body to be illumined). The soul is self-luminous consciousness, while gross and subtle bodies are guṇa-made instruments mistakenly taken as the self.
They are karma-vādīs who claim the living entity’s natural position is fruitive action and that he is the independent enjoyer of results. The chapter argues this view cannot remove birth and death and is contradicted by observation: results are controlled, happiness is inconsistent, and time ultimately destroys all fruits.
Because svarga results depend on exhaustible piety and are vanquished by time. The chapter describes heavenly luxury to show its impermanence: when merit ends, the soul falls against his desire, proving that karma cannot grant lasting fearlessness or liberation.
Uddhava asks how the soul can be described as both eternally conditioned and eternally liberated, and how bondage occurs if the self is transcendental. This directly sets up the subsequent explanation of the symptoms and lived characteristics of conditioned versus liberated beings.