Chapter 18: Moksha Sannyasa Yoga

Verse 1

अर्जुन उवाच । संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १८.१ ॥

അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാബാഹോ! സന്ന്യാസത്തിന്റെ തത്ത്വം ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഹേ ഹൃഷീകേശ! ത്യാഗത്തിന്റെ തത്ത്വവും വേർതിരിച്ച് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഹേ കേശിനിഷൂദന!

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ १८.२ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— കാമ്യകർമ്മങ്ങളുടെ ന്യാസത്തെ പണ്ഡിതർ ‘സന്ന്യാസം’ എന്നു അറിയുന്നു; എല്ലാ കര്‍മ്മഫലങ്ങളുടെയും ത്യാഗത്തെ വിവേകികൾ ‘ത്യാഗം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 3

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ १८.३ ॥

ചില മनीഷികൾ കര്‍മ്മത്തെ ദോഷമുള്ളതെന്നു കരുതി ത്യജിക്കേണ്ടതാണെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ യജ്ഞം, ദാനം, തപസ് എന്നീ കര്‍മ്മങ്ങൾ ത്യജിക്കേണ്ടതല്ലെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 4

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ १८.४ ॥

ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ, ത്യാഗത്തെക്കുറിച്ച് അവിടെ എന്റെ നിശ്ചയം കേൾക്കുക; പുരുഷവ്യാഘ്രനേ, ത്യാഗം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പ്രസിദ്ധമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 5

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८.५ ॥

യജ്ഞം, ദാനം, തപസ് എന്നീ കര്‍മങ്ങള്‍ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതല്ല; അവ നിര്‍ബന്ധമായി ചെയ്യേണ്ടതുതന്നെ. യജ്ഞവും ദാനവും തപസ്സും മनीഷികള്‍ക്ക് പാവനങ്ങളാകുന്നു.

Verse 6

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८.६ ॥

എന്നാൽ ഹേ പാർഥ! ഈ കര്‍മങ്ങളെയും ആസക്തിയും ഫലവും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതാണ്— ഇതാണ് എന്റെ നിശ്ചിതമായ ഉത്തമമതം.

Verse 7

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १८.७ ॥

നിയതകര്‍മത്തിന്റെ സന്ന്യാസം യുക്തമല്ല; മോഹവശാല്‍ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ‘താമസ’മെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 8

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ १८.८ ॥

ഏത് കര്‍മത്തെയും ‘ഇത് ദുഃഖമാണ്’ എന്നു കരുതി, ശരീരക്ലേശഭയത്താൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ രാജസത്യാഗം ചെയ്തിട്ടും ത്യാഗഫലം ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 9

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥

അർജുനാ, ‘ഇത് കര്‍ത്തവ്യമാകുന്നു’ എന്ന ബോധത്തോടെ നിശ്ചിത കര്‍മ്മം ചെയ്യുകയും, ആസക്തിയും ഫലവും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ത്യാഗം സാത്ത്വികമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 10

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १८.१० ॥

അശുഭ കര്‍മ്മത്തെ ദ്വേഷിക്കാതെയും, ശുഭ കര്‍മ്മത്തില്‍ ആസക്തനാകാതെയും ഇരിക്കുന്ന ത്യാഗി സാത്ത്വികഭാവത്തില്‍ നിറഞ്ഞവനും, ബുദ്ധിമാനുമായും, സംശയരഹിതനുമായും ആകുന്നു.

Verse 11

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥

ദേഹധാരിയായ മനുഷ്യന് എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളെയും പൂര്‍ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുക സാധ്യമല്ല; എന്നാല്‍ കര്‍മ്മഫലത്തെ ത്യജിക്കുന്നവനെയാണ് ‘ത്യാഗി’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 12

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥

കര്‍മ്മഫലം അനിഷ്ടം, ഇഷ്ടം, മിശ്രം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധമാണ്; ത്യാഗമില്ലാത്തവര്‍ക്ക് മരണാനന്തരം അത് ലഭിക്കുന്നു, എന്നാല്‍ സന്ന്യാസികള്‍ക്ക് ഒരിക്കലും അല്ല.

Verse 13

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥

മഹാബാഹോ, എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളുടെയും സിദ്ധിക്കായി സാംഖ്യ (വിവേക) സിദ്ധാന്തത്തില്‍ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ അഞ്ചു കാരണങ്ങളെ എന്നില്‍നിന്ന് അറിയുക.

Verse 14

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥

അധിഷ്ഠാനം (ശരീരം), കർത്താവ്, വ്യത്യസ്തവിധത്തിലുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ), നാനാവിധവും വേറിട്ടതുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, കൂടാതെ ദൈവം—ഇവയാണ് ഇവിടെ അഞ്ചാമത്തേതായി ഉൾപ്പെടുന്ന അഞ്ച് കാരണങ്ങൾ.

Verse 15

शरीरवाङ्mनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥

മനുഷ്യൻ ശരീരം, വാക്ക്, മനസ് എന്നിവകൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന ഏതു കര്‍മ്മവും—അത് ധര്‍മ്മാനുസൃതമായാലും അധര്‍മ്മമായാലും—അതിനുള്ള കാരണങ്ങൾ ഇവ അഞ്ചുതന്നെയാണ്.

Verse 16

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १८.१६ ॥

ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കെ, അകർത്തൃത്വബുദ്ധി ഇല്ലാത്തതിനാൽ സ്വയം മാത്രമേ കർത്താവെന്ന് കാണുന്നവൻ—ആ ദുർബുദ്ധി യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല.

Verse 17

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८.१७ ॥

ആർക്കും ‘ഞാൻ ചെയ്യുന്നു’ എന്ന അഹങ്കാരഭാവമില്ല; ആരുടെ ബുദ്ധിയും ലിപ്തമാകുന്നില്ല—അവൻ ഈ ലോകങ്ങളെ (ജീവികളെ) നശിപ്പിച്ചാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല; ബന്ധിതനുമാകുന്നില്ല.

Verse 18

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८.१८ ॥

ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയം (അറിയേണ്ടത്), പരിജ്ഞാതാവ് (ജ്ഞാതാവ്)—ഇവയാണ് കര്‍മ്മപ്രേരണയുടെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ; കൂടാതെ കരണം, കര്‍മ്മം, കർത്താവ്—ഇവയാണ് കര്‍മ്മസംഗ്രഹത്തിന്റെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ.

Verse 19

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८.१९ ॥

ജ്ഞാനം, കര്‍മ്മം, കര്‍ത്താവ്—ഇവ മൂന്നും ഗുണഭേദം പ്രകാരം മൂന്നു വിധമായി പറയപ്പെടുന്നു. ഗുണങ്ങളുടെ വിവേചനത്തില്‍ ശാസ്ത്രം യഥാവത് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ അവയും നീ ശരിയായി കേള്‍ക്കുക.

Verse 20

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ १८.२० ॥

ഏത് ജ്ഞാനത്താല്‍ മനുഷ്യന്‍ എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ അവ്യയമായ ഭാവത്തെ കാണുന്നു—വിഭക്തങ്ങളിലുമുള്ള അവിഭക്തമായ അതിനെ—ആ ജ്ഞാനം സാത്ത്വികമെന്ന് അറിയുക.

Verse 21

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ १८.२१ ॥

എന്നാല്‍ ഏത് ജ്ഞാനത്താല്‍ മനുഷ്യന്‍ എല്ലാ ജീവികളിലും നാനാവിധമായ വേറിട്ട വേറിട്ട ഭാവങ്ങളെ പ്രത്യേകം അറിയുന്നു, ആ ജ്ഞാനം രാജസമെന്ന് അറിയുക.

Verse 22

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.२२ ॥

എന്നാല്‍ ഏത് ജ്ഞാനം ഒരൊറ്റ കാര്യത്തിലോ വസ്തുവിലോ എല്ലാം തന്നെയെന്ന് കരുതി അതില്‍ ആസക്തമാകുന്നു, യുക്തിയില്ലാത്തതും കാരണമില്ലാത്തതും, തത്ത്വാര്‍ഥരഹിതവും അല്പവും ആയതോ—അത് താമസമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 23

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ १८.२३ ॥

നിശ്ചിതമായ (കര്‍ത്തവ്യമായ) കര്‍മ്മം, ആസക്തിയില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാതെ, ഫലാഭിലാഷമില്ലാത്തവന്‍ ചെയ്യുന്നതായാല്‍ അത് സാത്ത്വിക കര്‍മ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 24

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ १८.२४ ॥

എന്നാൽ ഫലലാഭത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തോടെ, അല്ലെങ്കിൽ അഹങ്കാരത്തോടെ, അത്യധികമായ പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യപ്പെടുന്ന കര്‍മ്മം ‘രാജസ’മെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 25

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ १८.२५ ॥

ഫലബന്ധം (അനുബന്ധം), നഷ്ടം (ക്ഷയം), ഹിംസ, കൂടാതെ സ്വന്തം ശേഷി (പൗരുഷം) എന്നിവ പരിഗണിക്കാതെ, മോഹത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന കര്‍മ്മം ‘താമസ’മെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 26

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ १८.२६ ॥

ആസക്തിമുക്തനും ‘ഞാൻ’ എന്ന അഹംഭാവം പറയാത്തവനും, ധൈര്യവും ഉത്സാഹവും ഉള്ളവനും, സിദ്ധി-അസിദ്ധികളിൽ വികാരരഹിതനുമായ കര്‍ത്താവ് ‘സാത്ത്വിക’നെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 27

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ १८.२७ ॥

രാഗമുള്ളവനും കര്‍മ്മഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, ലോഭിയുമായും ഹിംസാത്മകനുമായും അശുദ്ധനായും, ഹർഷ-ശോകങ്ങളാൽ ബാധിതനുമായ കര്‍ത്താവ് ‘രാജസ’നെന്ന് പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 28

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ १८.२८ ॥

അസംയമനുള്ളവനും പ്രാകൃതസ്വഭാവമുള്ളവനും, ദൃഢഹഠമുള്ളവനും, വഞ്ചകനും ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനും, അലസനും, വിഷാദമുള്ളവനും, ദീർഘസൂത്രിയുമായ കര്‍ത്താവ് ‘താമസ’നെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 29

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ १८.२९ ॥

ധനഞ്ജയാ, ഗുണങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് ബുദ്ധിയുടെയും ധൃതിയുടെയും ത്രിവിധമായ ഭേദം—പൂർണ്ണമായി, വേർതിരിച്ച്—ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നതു കേൾക്കുക.

Verse 30

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३० ॥

പാർത്ഥാ, പ്രവൃത്തിയും നിവൃത്തിയും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും, ഭയവും അഭയവും, ബന്ധവും മോക്ഷവും യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്ന ബുദ്ധി സാത്ത്വികമാണ്.

Verse 31

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३१ ॥

പാർത്ഥാ, ധർമ്മവും അധർമ്മവും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും യഥാർത്ഥമല്ലാത്ത വിധത്തിൽ ഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധി രാജസികമാണ്.

Verse 32

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३२ ॥

പാർത്ഥാ, തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട് അധർമ്മത്തെ ധർമ്മമെന്നു കരുതുകയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും വിപരീതമായി കാണുകയും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധി താമസികമാണ്.

Verse 33

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ १८.३३ ॥

പാർത്ഥാ, അചഞ്ചലമായ യോഗത്തിലൂടെ മനസ്സിന്റെയും പ്രാണന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്ഥിരമായി ധാരണം ചെയ്യുന്ന ധൃതി സാത്ത്വികമാണ്.

Verse 34

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ १८.३४ ॥

ഹേ അർജുനാ, ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയെ ആസക്തിയോടെ ധൃതിയാൽ പിടിച്ചുനിര്‍ത്തി, ഫലപ്രാപ്തി ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് തുടരുന്ന ദൃഢനിശ്ചയം—ഹേ പാർഥാ—രാജസികമായ ധൃതിയാകുന്നു.

Verse 35

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ १८.३५ ॥

ഹേ പാർഥാ, സ്വപ്നം, ഭയം, ശോകം, വിഷാദം, മദം (മോഹജന്യമായ മത്തം) എന്നിവയെ ദുർബുദ്ധിയുള്ളവൻ വിട്ടൊഴിയാത്തതായ ദൃഢനിശ്ചയം—അത് താമസികമായ ധൃതിയാകുന്നു.

Verse 36

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ १८.३६ ॥

ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇനി എന്നിൽ നിന്ന് ത്രിവിധമായ സുഖത്തെ കേൾക്കുക; അഭ്യാസത്തിലൂടെ അതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ ദുഃഖത്തിന്റെ അന്തത്തിലേക്കും എത്തുന്നു.

Verse 37

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ १८.३७ ॥

ആദിയിൽ വിഷംപോലെ തോന്നുകയും, അവസാനം അമൃതസമാനമാകുകയും ചെയ്യുന്ന ആ സുഖം—ആത്മബുദ്ധിയുടെ പ്രസാദത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി—സാത്ത്വികസുഖം എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 38

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ १८.३८ ॥

വിഷയങ്ങളുമായും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായുള്ള സംയോഗത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന, ആദിയിൽ അമൃതസമാനമായി തോന്നുകയും, അവസാനം വിഷംപോലെ മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ആ സുഖം രാജസസുഖം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 39

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १८.३९ ॥

ആരംഭത്തിലും അവസാനം (ഫലത്തിലും) ആത്മാവിനെ മോഹിപ്പിക്കുന്നതും നിദ്ര, ആലസ്യം, പ്രമാദം എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നതുമായ സുഖം—അതിനെ ‘താമസസുഖം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 40

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ १८.४० ॥

പൃഥ്വിയിലോ സ്വർഗ്ഗത്തിലോ ദേവന്മാരുടെ ഇടയിലോ പോലും, പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നു മുക്തമായ ഒരു സത്തയും ഇല്ല.

Verse 41

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ १८.४१ ॥

ഹേ പരന്തപ! ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്‍മങ്ങൾ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 42

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ १८.४२ ॥

ശമം, ദമം, തപസ്, ശൗചം, ക്ഷാന്തി, ആർജവം (സരളത), ജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം, ആസ്തിക്യം—ഇവയാണ് ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന കര്‍മങ്ങൾ.

Verse 43

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १८.४३ ॥

ശൗര്യം, തേജസ്, ധൃതി, ദാക്ഷ്യം, യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാതിരിക്കുക, ദാനം, ഈശ്വരഭാവം—ഇവയാണ് ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന കര്‍മങ്ങൾ.

Verse 44

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ १८.४४ ॥

കൃഷി, ഗോരക്ഷ, വാണിജ്യം—ഇവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവജന്യമായ കര്‍മങ്ങളാണ്; സേവനപരമായ പരിചര്യാകര്‍മം ശൂദ്രന്റെയും സ്വഭാവജന്യമാണ്.

Verse 45

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ १८.४५ ॥

സ്വന്തം-സ്വന്തം കര്‍മത്തില്‍ അഭിരതനായ മനുഷ്യന്‍ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. സ്വകര്‍മത്തില്‍ നിരതനായി അവന്‍ ആ സിദ്ധി എങ്ങനെ നേടുന്നു—അത് കേള്‍ക്കുക.

Verse 46

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥

എവിടെ നിന്നാണ് സകല ജീവികളുടെയും പ്രവൃത്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, എവിടെയാൽ ഇതെല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—ആ പരമേശ്വരനെ സ്വകര്‍മംകൊണ്ട് ആരാധിച്ച് മനുഷ്യന്‍ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 47

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ १८.४७ ॥

ഗുണദോഷങ്ങളുള്ളതായാലും സ്വന്തം സ്വധര്‍മം, നന്നായി അനുഷ്ഠിക്കപ്പെട്ട പരധര്‍മത്തേക്കാള്‍ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. സ്വഭാവം നിശ്ചയിച്ച കര്‍മം ചെയ്യുമ്പോള്‍ മനുഷ്യന്‍ പാപം പ്രാപിക്കുന്നില്ല.

Verse 48

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ १८.४८ ॥

ഹേ കൗന്തേയ! സ്വഭാവത്തില്‍നിന്ന് ലഭിച്ച സഹജകര്‍മം ദോഷമുള്ളതായാലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; കാരണം എല്ലാ ആരംഭങ്ങളും ഏതെങ്കിലും ദോഷംകൊണ്ട്, പുകയാല്‍ അഗ്നി മൂടപ്പെടുന്നതുപോലെ, മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 49

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८.४९ ॥

എവിടെയും അസക്തബുദ്ധിയുള്ളവനും, ആത്മസംയമനം നേടിയവനും, സ്പൃഹാരഹിതനുമായ പുരുഷൻ സന്ന്യാസത്തിലൂടെ പരമമായ നൈഷ്കർമ്യസിദ്ധി (കർമബന്ധനരഹിതത്വത്തിന്റെ പരമസിദ്ധി) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 50

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८.५० ॥

ഹേ കൗന്തേയ! സിദ്ധി പ്രാപിച്ച പുരുഷൻ എങ്ങനെയാണ് ബ്രഹ്മനെ പ്രാപിക്കുന്നത്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമ നിഷ്ഠയായ ആ മാർഗ്ഗം സംക്ഷേപമായി എന്നിൽ നിന്ന് ഗ്രഹിക്ക.

Verse 51

बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८.५१ ॥

വിശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയാൽ യുക്തനായി, ധൃതിയാൽ ആത്മാവിനെ (മനസ്സിനെ) നിയന്ത്രിച്ച്, ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും, രാഗദ്വേഷങ്ങളെ അകറ്റുകയും ചെയ്ത്—

Verse 52

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८.५२ ॥

ഏകാന്തവാസിയായും, അല്പാഹാരിയായും, വാക്ക്-ശരീരം-മനം സംയമിപ്പിക്കുന്നവനായും, നിത്യമായി ധ്യാനയോഗത്തിൽ പരനായും, വൈരാഗ്യത്തെ ഭദ്രമായി ആശ്രയിക്കുന്നവനായും—

Verse 53

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८.५३ ॥

അഹങ്കാരം, ബലം, ദർപ്പം, കാമം, ക്രോധം, പരിഗ്രഹം (സംഗ്രഹാസക്തി) എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്, നിർമമനായി ശാന്തനായ പുരുഷൻ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 54

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥

ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിച്ചവൻ പ്രസന്നചിത്തനാകുന്നു; അവൻ ദുഃഖിക്കുകയുമില്ല, ആഗ്രഹിക്കുകയുമില്ല. സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും സമദർശിയായിത്തീർന്ന് അവൻ എന്റെ പരമഭക്തിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 55

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८.५५ ॥

ഭക്തിയാൽ ഞാൻ എത്രയും എങ്ങനെയുമുള്ളവൻ ആണെന്ന് അവൻ തത്ത്വമായി അറിയുന്നു; പിന്നെ എന്നെ തത്ത്വമായി അറിഞ്ഞ് അതിനുശേഷം എന്നിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

Verse 56

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८.५६ ॥

എപ്പോഴും എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നാലും, എന്നിൽ ആശ്രയമുള്ളവൻ എന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവിനാശിയായ ശാശ്വത പദത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 57

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८.५७ ॥

മനസ്സാൽ എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെയേ പരമലക്ഷ്യമായി കരുതി, ബുദ്ധിയോഗത്തെ ആശ്രയിച്ച്, സദാ എന്നിൽ ചിത്തം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുക.

Verse 58

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८.५८ ॥

എന്നിൽ ചിത്തം സ്ഥാപിച്ചാൽ, എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ എല്ലാ ദുർഗ്ഗതികളെയും കടന്നുപോകും; എന്നാൽ അഹങ്കാരത്താൽ നീ കേൾക്കാതിരുന്നാൽ, നീ നശിച്ചുപോകും.

Verse 59

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ १८.५९ ॥

അഹങ്കാരത്തെ ആശ്രയിച്ച് ‘ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല’ എന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ആ നിശ്ചയം വ്യർത്ഥമാണ്; നിന്റെ പ്രകൃതി നിന്നെ കര്‍മത്തിലേക്ക് തന്നെ നിയോഗിക്കും.

Verse 60

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ १८.६० ॥

ഹേ കൗന്തേയ! സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച സ്വന്തം കര്‍മത്താൽ ബന്ധിതനായ നീ, മോഹവശാൽ ചെയ്യാൻ ഇച്ഛിക്കാത്തതും, വിവശനായി അതേ തന്നെ ചെയ്യും.

Verse 61

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८.६१ ॥

ഹേ അർജുന! ഈശ്വരൻ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹൃദയദേശത്തിൽ വസിക്കുന്നു; തന്റെ മായയാൽ യന്ത്രത്തിൽ കയറ്റിയിരിക്കുന്നവരെപ്പോലെ എല്ലാ ജീവികളെയും ഭ്രമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ചലിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 62

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥

ഹേ ഭാരത! സമ്പൂർണ്ണ ഭാവത്തോടെ അവനെയേ ശരണം പ്രാപിക്ക; അവന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ പരമശാന്തിയും ശാശ്വതസ്ഥാനവും പ്രാപിക്കും.

Verse 63

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्‌गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १८.६३ ॥

ഇങ്ങനെ, ഗുഹ്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം ഗുഹ്യമായ ഈ ജ്ഞാനം ഞാൻ നിന്നോട് പ്രസ്താവിച്ചു; ഇതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി ആലോചിച്ച്, നിനക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ ചെയ്യുക.

Verse 64

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १८.६४ ॥

ഇനി വീണ്ടും എന്റെ പരമവചനമായ, അത്യന്തം ഗുഹ്യമായ ഈ ഉപദേശം കേൾക്കുക. നീ എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായതിനാൽ, നിന്റെ ഹിതത്തിനായുള്ള വാക്ക് ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു.

Verse 65

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥

എന്നിൽ മനസ്സുറപ്പിക്ക; എന്റെ ഭക്തനാക; എന്നെ യജിച്ച് ആരാധിക്ക; എന്നെ നമസ്കരിക്ക. നീ തീർച്ചയായും എന്നെയേ പ്രാപിക്കും—ഇത് ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; നീ എനിക്ക് പ്രിയനാകയാൽ.

Verse 66

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥

എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെയൊന്നെയായി ശരണം പ്രാപിക്ക. ഞാൻ നിന്നെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമൊഴിപ്പിക്കും; ദുഃഖിക്കേണ്ട.

Verse 67

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ १८.६७ ॥

ഈ ഉപദേശം ഒരിക്കലും തപസ്സില്ലാത്തവനോടോ ഭക്തിയില്ലാത്തവനോടോ പറയരുത്; കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവനോടും, എന്നെ നിന്ദിക്കുന്നവനോടും പറയരുത്.

Verse 68

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ १८.६८ ॥

എന്റെ ഭക്തന്മാരിൽ ഈ പരമഗുഹ്യമായ ഉപദേശം പ്രസ്താവിക്കുന്നവൻ, എന്നിൽ പരമഭക്തി സ്ഥാപിച്ച്, സംശയമില്ലാതെ എന്നെയേ പ്രാപിക്കും.

Verse 69

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ १८.६९ ॥

മനുഷ്യരിൽ അവനേക്കാൾ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുന്നവൻ മറ്റാരുമില്ല; ഭൂമിയിൽ അവനേക്കാൾ എനിക്കു കൂടുതൽ പ്രിയനായ മറ്റൊരാളും ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 70

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ १८.७० ॥

ഞങ്ങളിരുവരുടെയും ഈ ധർമ്മമയമായ സംവാദം ആരെങ്കിലും പഠിക്കും എങ്കിൽ, അവൻ ജ്ഞാനയജ്ഞത്തിലൂടെ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവനാകും—ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.

Verse 71

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १८.७१ ॥

ശ്രദ്ധയുള്ളതും ദോഷദൃഷ്ടിയില്ലാത്തതുമായ ഒരാൾ ഇത് കേട്ടാലും, അവനും മോചിതനായി പുണ്യകർമ്മികളുടെ ശുഭലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കും.

Verse 72

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ १८.७२ ॥

ഹേ പാർഥ! നീ ഇത് ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ കേട്ടോ? ഹേ ധനഞ്ജയ! നിന്റെ അജ്ഞാനജന്യമായ മോഹം നശിച്ചോ?

Verse 73

अर्जुन उवाच । नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ १८.७३ ॥

അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ഹേ അച്യുത! നിങ്ങളുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട് എന്റെ മോഹം നശിച്ചു; സ്മൃതി ലഭിച്ചു. ഞാൻ സംശയരഹിതനായി സ്ഥിരനായി നിൽക്കുന്നു; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വചനം അനുസരിക്കും.

Verse 74

संजय उवाच । इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १८.७४ ॥

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനും മഹാത്മാവായ പാർഥനും തമ്മിലുള്ള ഈ അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചകരവും ആയ സംവാദം ഞാൻ ശ്രവിച്ചു.

Verse 75

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ १८.७५ ॥

വ്യാസമഹർഷിയുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ ഈ പരമഗുഹ്യമായ യോഗം, യോഗേശ്വരനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി ഉപദേശിക്കുന്നതു ശ്രവിച്ചു.

Verse 76

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ १८.७६ ॥

ഹേ രാജൻ! കേശവനും അർജുനനും തമ്മിലുള്ള ഈ അത്ഭുതകരവും പുണ്യകരവും ആയ സംവാദം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിച്ച് ഞാൻ പുനഃപുനഃ ആനന്ദിതനാകുന്നു.

Verse 77

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ १८.७७ ॥

ഹേ രാജൻ! ഹരിയുടെ അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ ആ രൂപം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് മഹത്തായ വിസ്മയം ഉണ്ടാകുന്നു; ഞാൻ പുനഃപുനഃ ഹർഷിതനാകുന്നു.

Verse 78

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ १८.७८ ॥

യോഗേശ്വരനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ എവിടെയുണ്ടോ, ധനുർധരനായ പാർഥൻ എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെയെല്ലാം ശ്രീ, വിജയം, ഭൂതി (ക്ഷേമം), ധ്രുവമായ നീതി—ഇതാണെന്റെ ദൃഢവിശ്വാസം.