Atharva Veda 9.5.13 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 5, Mantra 13

Sukta 5

Sanskrit (Devanagari)

अ॒जो ह्य॑१ग्नेरज॑निष्ट॒ शोका॒द् विप्रो॒ विप्र॑स्य॒ सह॑सो विप॒श्चित्। इ॒ष्टं पू॒र्तम॒भिपू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तद् दे॒वा ऋ॑तु॒शः क॑ल्पयन्तु

IAST Transliteration

ajó hí agnér ajanīṣṭa śókād vípro víprasya sáhaso vipaścít | iṣṭáṃ pūrtám abhipū́rtaṃ váṣaṭ-kṛtaṃ tád devā́ ṛtuśáḥ kalpayantu ||

English Translation (Griffith/Whitney)

For from Agni’s burning grief the Goat was born—wise, inspired, of the inspired one’s might, discerning. The sacrifice and the pious work, the over-filled pious work, made with the Vaṣaṭ—may the Gods, in season and in order, set that in due effect.

Translation

അഗ്നിയുടെ ശോകദാഹത്തിൽ നിന്നാണ് അജം ജനിച്ചത്—വിദ്വാൻ (വിപ്ര), വിപ്രന്റെ സഹസ് (ബലം) നിന്നുള്ളത്, വിവേകി (വിപശ്ചിത്). ഇഷ്ടം (യജ്ഞം), പൂർത്തം (പുണ്യകർമ്മം), അഭിപൂർത്തം (അതി-പൂർത്ത പുണ്യം), വഷട്കൃതം (വഷട് സഹിതം ചെയ്തതു) — അതെല്ലാം ദേവന്മാർ ഋതുശഃ (ഋതുവിനനുസരിച്ച്) ക്രമശഃ യഥാഫലമായി സ്ഥാപിക്കട്ടെ.

Word by Word

• अजः: the unborn (one)
• अजः: Kartā
• Type: Noun
• Root: अज (प्रातिपदिक) अथवा √अज् (गतौ/क्षेपे) से निष्पन्न

• हि: indeed/for
• हि: —
• Type: Indeclinable
• Root: हि (निपात)

• अग्नेः: of Agni
• अग्नेः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• अजनिष्ट: was born/arose
• अजनिष्ट: —
• Type: Verb
• Root: √जन् (जन्मनि)

• शोकात्: from grief/sorrow
• शोकात्: Apādāna
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)

• विप्रः: the inspired sage
• विप्रः: Kartā
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)

• विप्रस्य: of the sage
• विप्रस्य: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)

• सहसः: of might/force
• सहसः: Sambandha (genitive)
• Type: Noun
• Root: सहस् (प्रातिपदिक)

• विपश्चित्: the discerning/wise
• विपश्चित्: Kartā (appositional to विप्रः)
• Type: Adjective
• Root: विपश्चित् (प्रातिपदिक)

• इष्टम्: the (duly) sacrificed offering
• इष्टम्: Karma
• Type: Noun
• Root: इष्ट (√यज् से क्त, ‘यजित/इष्ट’)

• पूर्तम्: the fulfilled meritorious act (charity/works)
• पूर्तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: पूर्त (√पॄ/√पूर् से क्त, ‘पूरित/पूर्त’)

• अभिपूर्तम्: the fully completed/augmented ‘pūrta’
• अभिपूर्तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अभि-पूर्त (उपसर्गाभ्यां सह क्त)

• वषट्कृतम्: that which is made with the vaṣaṭ-call (vaṣaṭ-accompanied offering)
• वषट्कृतम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वषट् + √कृ (क्त)

• तत्: that
• तत्: Karma (object of कल्पयन्तु)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• देवाः: the gods
• देवाः: Kartā
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• ऋतुशः: season by season / in due seasons
• ऋतुशः: —
• Type: Indeclinable
• Root: ऋतुशस् (अव्यय; ऋतु + शस्)

• कल्पयन्तु: may they arrange/ordain
• कल्पयन्तु: —
• Type: Verb
• Root: √कॢप्/√कल्प् (समर्थने/विधौ) → caus. √कल्पय्

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (not specified in excerpt)

Devata: Agni (etiological source) and Devāḥ as merit-distributors

Chandas: Likely triṣṭubh/jagatī tendency (longer pādas), though AV transmission may vary

Mantra Rasa

Primary: shanta

Secondary: adbhuta