Adhyaya 5
Book 5 is the Arthashastra’s ‘inner nervous system’: it regulates how the Vijigīṣu maintains internal security, tests loyalty, and neutralizes threats without destabilizing the visible administrative order. Chapter 5.5, in this micro-sūtra, encodes a core principle of covert governance—controlled exit. The line ‘tato bhartari jīve vā mṛte vā punarāvrajet’ instructs that after the decisive condition concerning the “bhartṛ” (protector/husband/handler/target-anchor within the operation) is met—whether he lives or dies—the operative must return/withdraw. This is not sentiment but protocol: Kautilya treats clandestine action as a temporary surgical intervention, not a permanent social entanglement. The pragmatic objective is to preserve state secrecy, prevent operational drift into private attachment, and reduce the chance of counter-intelligence detection. In the Vijigīṣu’s power structure, such withdrawal preserves the ministerial limb’s integrity by preventing covert assets from becoming autonomous centers of influence.
Sutras
Sutra 1
नियुक्तः कर्मसु व्ययविशुद्धमुदयं दर्शयेत् ॥ कZ_०५.५.०१ ॥
പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചുമതലയുള്ള ഉദ്യോഗസ്ഥൻ, അനധികൃതമോ കണക്കില്ലാത്തതോ ആയ ചെലവുകളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി ശുദ്ധമായ വരുമാനം/ഫലം അവതരിപ്പിക്കണം.
Sutra 2
आभ्यन्तरं बाह्यं गुह्यं प्रकाश्यमात्ययिकमुपेक्षितव्यं वा कार्यं इदमेवमिति विशेषयेच्च ॥ कZ_०५.५.०२ ॥
അവൻ സംസ്ഥാനകാര്യങ്ങളെ ആഭ്യന്തരമോ ബാഹ്യമോ, രഹസ്യമോ പൊതുവോ, അടിയന്തരമോ മാറ്റിവയ്ക്കാവുന്നതോ—എന്ന് വേർതിരിച്ച്, ‘ഇത് ഇങ്ങനെ ചെയ്യണം’ എന്ന് വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കണം.
Sutra 3
मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीषु प्रसक्तं नैनमनुवर्तेत प्रशंसाभिः ॥ कZ_०५.५.०३ ॥
അവൻ വേട്ട, ചൂതാട്ടം, മദ്യം, സ്ത്രീകൾ എന്നിവയിൽ ആസക്തനായാൽ, പ്രശംസ/ചാട്ടം കൊണ്ട് അവനെ പിന്തുടരുകയോ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്.
Sutra 4
आसन्नश्चास्य व्यसनोपघाते प्रयतेत परोपजापातिसंधानोपधिभ्यश्च रक्षेत् ॥ कZ_०५.५.०४ ॥
അവന്റെ അടുത്ത് നിന്ന് ദുർവ്യസനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ദുരന്തങ്ങൾ തടയാൻ ശ്രമിക്കണം; കൂടാതെ ശത്രുവിന്റെ പ്രേരണ, കുടുക്കൽ തന്ത്രങ്ങൾ, രഹസ്യപരീക്ഷണങ്ങൾ/കുതന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവനെ സംരക്ഷിക്കണം.
Sutra 5
इङ्गिताकारौ चास्य लक्षयेत् ॥ कZ_०५.५.०५ ॥
അവന്റെ ആംഗ്യങ്ങളും ബാഹ്യഭാവപ്രകടനങ്ങളും കൂടി നിരീക്ഷിക്കണം.
Sutra 6
कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यासमिङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थमाचरति प्राज्ञः ॥ कZ_०५.५.०६ ॥
കാമം, ദ്വേഷം, ആനന്ദം, ദൈന്യം, ദൃഢനിശ്ചയം, ഭയം, അന്തർദ്വന്ദ്വം, ആശയക്കുഴപ്പം എന്നിവ ആംഗ്യങ്ങളിലൂടെയും മുഖഭാവങ്ങളിലൂടെയും വെളിപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ജ്ഞാനി ഉപദേശം (മന്ത്രം) മറച്ചുവെക്കാൻ സ്വയംശാസനം പാലിക്കുന്നു.
Sutra 7
दर्शने प्रसीदति वाक्यं प्रतिगृह्णाति आसनं ददाति विविक्तो दर्शयते शङ्कास्थाने नातिशङ्कते कथायां रमते परिज्ञाप्येष्ववेक्षते पथ्यमुक्तं सहते स्मयमानो नियुङ्क्ते हस्तेन स्पृशति श्लाघ्ये नोपहसति परोक्षं गुणं ब्रवीति भक्ष्येषु स्मरति सह विहारं याति व्यसनेऽभ्युपपद्यते तद्भक्तीन्पूजयति गुह्यमाचष्टे मानं वर्धयति अर्थं करोति अनर्थं प्रतिहन्ति इति तुष्टज्ञानम् ॥ कZ_०५.५.०७ ॥
അവൻ സന്തുഷ്ടനാണെന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവയാണ്: കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ സ്നേഹത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; ഒരാളുടെ വാക്കുകൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇരിപ്പിടം നൽകുന്നു; ഏകാന്തമായി കൂടിക്കാഴ്ച അനുവദിക്കുന്നു; സംശയകരമായ സാഹചര്യത്തിൽ അത്യധികം സംശയിക്കില്ല; സംഭാഷണത്തിൽ ആസ്വദിക്കുന്നു; മനസ്സിലാക്കേണ്ട കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു; ഉപകാരപ്രദമായ ഉപദേശം സഹിക്കുന്നു; പുഞ്ചിരിയോടെ ചുമതലകൾ ഏൽപ്പിക്കുന്നു; കൈകൊണ്ട് സ്പർശിക്കുന്നു (അനുകൂലതയുടെ അടയാളം); പ്രശംസനീയമായതിനെ പരിഹസിക്കില്ല; ഒരാൾ ഇല്ലാത്തപ്പോഴും ഗുണം പറയുന്നു; ഭക്ഷണ/അർപ്പണങ്ങളിൽ ഓർക്കുന്നു; കൂടെ വിനോദത്തിന് പോകുന്നു; ദുരിതത്തിൽ ഒപ്പം നിൽക്കുന്നു; അവന്റെ ആശ്രിതരെ ആദരിക്കുന്നു; രഹസ്യകാര്യങ്ങൾ പങ്കിടുന്നു; മാനമുയർത്തുന്നു; താൽപര്യങ്ങൾ മുന്നോട്ടു നയിച്ച് ഹാനി തടയുന്നു—ഇങ്ങനെ സന്തോഷം തിരിച്ചറിയാം.
Sutra 8
एतदेव विपरीतमतुष्टस्य भूयश्च वक्ष्यामः ॥ कZ_०५.५.०८ ॥
അസന്തുഷ്ടനിൽ ഇതിന്റെ തികച്ചും വിപരീതമാണ്; ഇതും പിന്നെയും പറയാം.
Sutra 9
संदर्शने कोपः वाक्यस्याश्रवणप्रतिषेधौ आसनचक्षुषोरदानम् वर्णस्वरभेदः एकाक्षिभ्रुकुट्योष्ठनिर्भोगः स्वेदश्वासस्मितानामस्थानोत्पत्तिः परमन्त्रणमकस्माद्व्रजनम् वर्धनमन्यस्य भूमिगात्रविलेखनमन्यस्योपतोदनम् विद्यावर्णदेशकुत्सा समदोषनिन्दा प्रतिदोषनिन्दा प्रतिलोमस्तवः सुकृतानवेक्षणम् दुष्कृतानुकीर्तनम् पृष्ठावधानमतित्यागः मिथ्याभिभाषणम् राजदर्शिनां च तद्वृत्तान्यत्वम् ॥ कZ_०५.५.०९ ॥
അസന്തോഷത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ: കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ കോപം; വാക്കുകൾ കേൾക്കാതിരിക്കുക അല്ലെങ്കിൽ സ്വീകരിക്കാൻ നിരസിക്കുക; ഇരിപ്പിടം നൽകാതിരിക്കുക, കണ്ണോടിക്കാതിരിക്കുക പോലും; നിറത്തിലും സ്വരത്തിലും മാറ്റം; ഒരു കണ്ണുകൊണ്ട് തുറിച്ചുനോക്കൽ, ഭ്രൂകുടി, അധരം വളയ്ക്കൽ; വിയർപ്പ്, ശ്വാസത്തിൽ മാറ്റം, അസമയ പുഞ്ചിരി; മറ്റുള്ളവരോട് ആലോചിക്കൽ; പെട്ടെന്ന് വിട്ടുപോകൽ; മറ്റൊരാളെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കൽ; നിലത്തെയോ സ്വന്തം അവയവങ്ങളെയോ ചുരണ്ടൽ/കീറൽ; മറ്റൊരാളെ കുത്തിവാക്ക്/പരിഹാസം; വിദ്യ, വംശം അല്ലെങ്കിൽ ദേശം പരിഹസിക്കൽ; പൊതുവായ കുറ്റങ്ങൾക്കായോ ഓരോ കുറ്റത്തിനായോ കുറ്റപ്പെടുത്തൽ; വിരുദ്ധരീതിയിൽ പുകഴ്ത്തൽ; നല്ല പ്രവൃത്തികളെ അവഗണിക്കൽ; ദുഷ്പ്രവൃത്തികളെ എടുത്തുപറയൽ; പിൻതിരിയൽ അല്ലെങ്കിൽ ഉപേക്ഷിക്കൽ; കള്ളം പറയൽ; കൂടാതെ രാജാവിനെ സമീപിക്കാനാവുന്നവരുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ മാറ്റം വരിക.
Sutra 10
वृत्तिविकारं चावेक्षेताप्यमानुषाणाम् ॥ कZ_०५.५.१० ॥
സമ്മർദ്ദത്തിലിരിക്കുന്നവരുടെ (പ്രത്യേകിച്ച് സേവകരുടെയും അധീനസ്ഥരുടെയും) പെരുമാറ്റത്തിലെ മാറ്റങ്ങളും അവൻ നിരീക്ഷിക്കണം.
Sutra 11
अयमुच्चैः सिञ्चति इति कात्यायनः प्रवव्राज क्रौञ्चोऽपसव्यमिति कणिङ्को भारद्वाजः तृणमिति दीर्घश्चारायणः शीता शाटी इति घोटमुखः हस्ती प्रत्यौक्षीत् इति किञ्जल्कः रथाश्वं प्राशंसीत् इति पिशुनः प्रतिरवणे शुनः पिशुनपुत्रः ॥ कZ_०५.५.११ ॥
കാത്യായനൻ “ഇവൻ മുകളിൽ നിന്ന് തളിക്കുന്നു” എന്ന് പറഞ്ഞ് വിട്ടുപോയി. ക്രൗഞ്ചൻ “ഇത് അപസവ്യം/അശുഭം” എന്ന്. കണിങ്ക ഭരദ്വാജൻ “ഇത് തൃണം (പുല്ല്) മാത്രം” എന്ന്. ദീർഘ ചാരായണൻ “തണുപ്പ്—മൃദുവായ/മങ്ങിയ വസ്ത്രം” എന്ന്. ഘോട്ടമുഖൻ “ആനയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായി തളിച്ചിരിക്കുന്നു (അപശകുനം)” എന്ന്. കിഞ്ചല്കൻ “രഥത്തിലെ കുതിരയെ പ്രശംസിക്കുന്നു” എന്ന്. പിശുനൻ—പിശുനപുത്രൻ ശുനൻ—പ്രതിരവം (വിരോധ/ശത്രുതാപൂർണ്ണ കൂക്കൽ) ഉണ്ടായപ്പോൾ വിട്ടുപോയി.
Sutra 12
अर्थमानावक्षेपे च परित्यागः ॥ कZ_०५.५.१२ ॥
ധനവും മാനവും തകർക്കപ്പെടുകയോ (അവക്ഷേപം) ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ സേവനം ഉപേക്ഷിക്കൽ ന്യായമാണ്.
Sutra 13
स्वामिशीलमात्मनश्च किल्बिषमुपलभ्य वा प्रतिकुर्वीत ॥ कZ_०५.५.१३ ॥
ഭരണാധികാരിയുടെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞോ—അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം കുറ്റം മനസ്സിലാക്കിയോ—തക്ക പ്രതിവിധി/പ്രതിരോധ നടപടി സ്വീകരിക്കണം.
Sutra 14
मित्रमुपकृष्टं वास्य गच्छेत् ॥ कZ_०५.५.१४ ॥
അവൻ തനിക്കു അനുയോജ്യമായ സ്ഥാനത്തുള്ള മിത്രന്റെ (സഖാവിന്റെ) അടുക്കൽ പോകണം.
Sutra 15
ततो भर्तरि जीवे वा मृते वा पुनराव्रजेत् ॥ कZ_०५.५.१५च्द् ॥
അതിനുശേഷം—സ്വാമി (രാജാവ്) ജീവിച്ചിരിക്കുകയോ മരിച്ചിരിക്കുകയോ ചെയ്താലും—അവൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരണം (അത് സാഹചര്യാനുസരണം വീണ്ടും സേവനത്തിലേക്കോ സ്ഥാനത്തിലേക്കോ പ്രവേശിക്കുക എന്നർത്ഥം).
Frequently Asked Questions
It reduces social disruption and counter-intelligence risk by preventing prolonged clandestine entanglements, thereby protecting households from lingering coercion and safeguarding the state’s secrecy—stability through disciplined exit.
While this sūtra does not specify a fixed daṇḍa, standard Kauṭilyan logic implies punitive discipline for agents who compromise secrecy or disobey withdrawal orders—ranging from dismissal and forfeiture of reward to severe punishment if state security is endangered.