Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥

muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām || 45 ||

ການໂກນຜົມ (ມຸນດະນະ) ແລະ ການອົບວາສ (ອົດອາຫານ) ແມ່ນວິທີປະພຶດທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນທີ່ທິຣຖະທັງປວງ; ແຕ່ໃຫ້ຍົກເວັ້ນ ກຸຣຸເກສະຕຣະ, ວິຊາລາ, ວິຣະຈາ ແລະ ກະຍາ.

muṇḍanamtonsure/shaving
muṇḍanam:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootmuṇḍana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
upavāsaḥfasting
upavāsaḥ:
Karta (कर्ता/Co-subject)
TypeNoun
Rootupavāsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
sarva-tīrtheṣuin all pilgrimage-places
sarva-tīrtheṣu:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक) + tīrtha (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (descriptive: ‘all (kinds of) tīrthas’); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), बहुवचन
ayamthis
ayam:
Visheshya (विशेष्य/Subject demonstrative)
TypeNoun
Rootidam (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
vidhiḥrule/ordinance
vidhiḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootvidhi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
varjayitvāhaving excluded/excepting
varjayitvā:
Kriya (क्रिया/Preceding action)
TypeVerb
Root√vṛj (वृज्/वर्ज् धातु) (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal)
kurukṣetramKurukṣetra
kurukṣetram:
Karma (कर्म/Object of ‘excluding’)
TypeNoun
Rootkuru-kṣetra (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (Kuru + field); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
viśālāmViśālā (place)
viśālām:
Karma (कर्म/Object of ‘excluding’)
TypeNoun
Rootviśālā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
virajāmVirajā (place/river)
virajām:
Karma (कर्म/Object of ‘excluding’)
TypeNoun
Rootvirajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
gayāmGayā
gayām:
Karma (कर्म/Object of ‘excluding’)
TypeNoun
Rootgayā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Suta (narrating the Narada Purana’s tirtha-mahatmya instructions)

Vrata: none

Rasa: {"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"none","emotional_journey":"A matter-of-fact rule-setting verse: establishes a general tīrtha-observance and then narrows it by listing exceptions."}

K
Kurukshetra
V
Visala
V
Viraja
G
Gaya

FAQs

It standardizes pilgrimage discipline: austerities like tonsure and fasting are generally prescribed at tīrthas, but certain supremely sanctifying sites are treated as special cases with distinct local procedures.

By framing pilgrimage as regulated self-restraint, the verse supports bhakti through bodily discipline (upavāsa) and ritual humility (muṇḍana), while also emphasizing that some holy centers have unique devotional customs that should be honored.

Kalpa (ritual procedure) is implied: it gives a tīrtha-yātrā vidhi—what austerities are generally done and where exceptions apply—showing rule-based application of dharma in practice.