Adhyaya 23
Gāndhārī’s Battlefield Survey: The Fallen and the Onset of Funeral Rites (शल्य-भगीरथ-भीष्म-द्रोणादि-दर्शनम्)
Upa-parva: Strī-parva — Kurukṣetra-śmaśāna-darśana (Battlefield Viewing and Lamentation Episode)
Chapter 23 presents Gāndhārī’s addressed speech (gāndhāryuvāca) to Kṛṣṇa in a scene of battlefield inspection. She points to Śalya—identified as Madrarāja and Nakula’s maternal uncle—lying slain by Yudhiṣṭhira, and notes the lamentation of the women of Madra. The discourse then shifts to other prominent fallen figures: Bhagadatta, described with royal insignia and elephant-war associations, and then Bhīṣma (Śāṃtanava), portrayed on his arrow-bed with imagery of solar radiance and end-of-age descent, including references to Arjuna’s arrangement of supports and arrows. The chapter proceeds to Droṇa’s fall, emphasizing his mastery of weapons and Vedic knowledge, the incongruity of his body being disturbed, and Kṛpī’s grief as she attends her husband. The narrative closes with procedural details of funerary preparation: bringing fire, constructing the pyre, chanting Sāman hymns, and disciples proceeding toward the Gaṅgā after rites, foregrounding ritual order as the immediate response to collective loss.
Chapter Arc: विलाप की धूल में गान्धारी युधिष्ठिर को दिखाती हैं—मद्रराज शल्य का शव, और कटु वाणी में स्मरण कराती हैं कि ‘धर्मराज’ ने ही उसे रण में गिराया। → गान्धारी शल्य के पराक्रम और कर्ण के रथ-सारथ्य का उल्लेख कर युधिष्ठिर के मन में अपराध-बोध को और तीखा करती हैं; फिर भीष्म के शर-शय्या पर पड़े होने का स्मरण कर युद्ध-धर्म की समूची विडम्बना सामने रखती हैं—जहाँ भीष्म जैसे महाबली भी निहत पड़े हों, वहाँ किसे ‘कृती’ या ‘अपराजेय’ कहा जाए? → भीष्म के स्वर्गगमन का संकेत आते ही प्रश्न उठता है—देवव्रत के चले जाने पर कौरव अब धर्म किससे पूछेंगे? इसी क्षण युद्ध की ‘अग्नि-गति’ वाले महावीरों के बुझ जाने का बिम्ब (शान्तार्चि पावक) शोक को चरम पर पहुँचा देता है। → विलाप से कर्मकाण्ड की ओर कथा मुड़ती है: जटाधारी ब्रह्मचारी/द्विजाति द्रोण के लिए चिता सजाते हैं—धनुष, शक्ति, रथ-नीड, विविध शर आदि रखकर; कृपी को अग्र में रखकर द्रोण-शिष्यों द्वारा अग्निहोत्र सहित अन्त्येष्टि की तैयारी/सम्पादन का वर्णन होता है। → चिताओं की अग्नि उठती है, पर शोक का प्रश्न खुला रह जाता है—इतने महापुरुषों के पतन के बाद ‘धर्म’ का उत्तर किसके पास है?
Shlokas
Verse 1
गान्धारी बोलीं--तात! देखो, ये नकुलके सगे मामा शल्य मरे पड़े हैं। इन्हें धर्मके ज्ञाता धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें मारा है
ການທາຣີ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ເບິ່ງເຖີດ—ຊາລະຍະ ລຸງຝ່າຍແມ່ຂອງນະກຸລະ ນອນຕາຍຢູ່ນີ້. ຄືຢຸທິສຖິຣະ ພຣະຣາຊາແຫ່ງທຳມະ ຜູ້ຮູ້ທຳມະ ທີ່ຂ້າເຂົາໃນສົງຄາມ»។
Verse 2
यस्त्वया स्पर्धते नित्य सर्वत्र पुरुषर्षभ । स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबल:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ເປັນຍອດໃນບຸລຸດ, ຜູ້ທີ່ເຄີຍປະລອງກັບເຈົ້າຢູ່ເສມອ ແລະທຸກສະຖານ—ນັ້ນແຫຼະ ຊາລະຍະ ກະສັດແຫ່ງມັດຣະ ຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່, ບັດນີ້ຖືກຂ້າ ແລະນອນເຫຍື້ອຍຢູ່ໃນນິທຣາແຫ່ງຄວາມຕາຍ»។
Verse 3
येन संगृह्लता तात रथमाधिरथेर्युधि । जयार्थ पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवध: कृत:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ລູກເອີຍ, ໃນສົງຄາມນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນແຫຼະໄດ້ຈັບສາຍບັງຄັບລົດຮົບຂອງລູກສູດ (ກັນນະ). ເພື່ອໃຫ້ພານດະວະຊະນະ ລາວຍັງໄດ້ທຳລາຍໄຟກ້າ ແລະ ຈິດໃຈຮົບຂອງກັນນະອີກດ້ວຍ».
Verse 4
अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । मुखं पद्मपलाशाक्ष काकैरादष्टमव्रणम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ນ່າອັບອາຍ! ເບິ່ງເຖີດ—ໃບໜ້າຂອງຊາລະຍະ ທີ່ເຄີຍງາມດັ່ງດວງເດືອນເຕັມດວງ, ມີດວງຕາດັ່ງກີບບົວ, ບໍ່ມີຮອຍແຜ ແລະ ສົງ່າ—ບັດນີ້ຖືກຝູງກາກຈິກຂາດໄປເປັນບ່ອນໆ».
Verse 5
अस्य चामीकराभस्य तप्तकाञउ्चनसप्रभा । आस्याद् विनि:सूृता जिद्दा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभि:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຈາກປາກຂອງຜູ້ນີ້ ຜູ້ມີກາຍສ່ອງປະກາຍດັ່ງຄຳ, ມີລີ້ນໜຶ່ງ—ສ່ອງດັ່ງຄຳທີ່ຖືກເຜົາໃຫ້ຮ້ອນແລະກັ່ນກອງ—ຍື່ນອອກມາ; ແລະນົກສີດຳກຳລັງຈິກຂາດ ແລະ ກິນມັນ.»
Verse 6
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशो भनम् । रुदत्य: पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाज्ना:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ບັນດາແມ່ຍິງແຫ່ງວົງມັດຣະ ຮ້ອງໄຫ້ ແລະ ນັ່ງລ້ອມຮອບພະຣາຊາຊາລະຍະ—ກະສັດມັດຣະ ຜູ້ຖືກຢຸທິສຖິຣະສັງຫານ ແຕ່ເຄີຍໂດ່ງດັງດ້ວຍສົງ່າໃນສົງຄາມ—ເຝົ້າຢາມຢູ່ເທິງອົງພະອົງຜູ້ລົ້ມລົງນັ້ນ.
Verse 7
एता: सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं॑ नरर्षभम् | क्रोशन्त्यो5थ समासाद्य क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ບັນດາແມ່ຍິງກະສັດຕະຣິຍະ ຜູ້ນຸ່ງຜ້າບາງລະອຽດຢ່າງຍິ່ງ ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາກະສັດມັດຣະ—ນະຣະອຸດົມ—ແລະເມື່ອເຖິງກະສັດຕະຣິຍະຜູ້ເປັນຍອດນັ້ນ ກໍເລີ່ມຮ້ອງຄ່ຳຄວນດ້ວຍສຽງສະທ້ານໃຈ.
Verse 8
शल्यं निपतितं नार्य: परिवार्याभित: स्थिता: । वासिता गृष्टय: पड़के परिमग्नमिव द्विपम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອພະຣາຊາ ຊາລະຍະ ລົ້ມລົງໃນສະໜາມຮົບ ບັນດານາງຂອງພະອົງກໍຢືນລ້ອມຮອບທຸກດ້ານ—ດັ່ງຝູງຊ້າງແມ່ທີ່ພຶ່ງອອກລູກ ມາລ້ອມຊ້າງພໍ່ຜູ້ເປັນເຈົ້າຝູງ ທີ່ຈົມຕິດໃນຕົມ.
Verse 9
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन । शयानं वीरशयने शरैविशकलीकृतम्,वृष्णिनन्दन! देखो, ये दूसरोंको शरण देनेवाले शूरवीर शल्य बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर वीरशय्यापर सो रहे हैं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ເປັນລູກຫຼານແຫ່ງວຣິຊນິ, ຈົ່ງເບິ່ງ ຊາລະຍະ ຜູ້ກ້າຫານ ແລະເຄີຍເປັນທີ່ພຶ່ງໃຫ້ຜູ້ອື່ນ—ບັດນີ້ນອນຢູ່ເທິງວີຣະເສຍຍາ ຖືກລູກສອນສັບຊ້ຳແຕກຂາດ.”
Verse 10
एष शैलालयो राजा भगदत्त: प्रतापवान् | गजाड्कुशधर: श्रीमान् शेते भुवि निपातित:,ये पर्वतीय, तेजस्वी एवं प्रतापी राजा भगदत्त हाथमें हाथीका अंकुश लिये पृथ्वीपर सो रहे हैं। इन्हें अर्जुनने मार गिराया था
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ນີ້ແມ່ນ ພະຣາຊາ ພະຄະດັດຕະ ຜູ້ມີອຳນາດ ເຈົ້າແຫ່ງແດນພູ—ຜູ້ສະຫງ່າງາມ ແລະມີຊື່ສຽງໃນວິລະກຳ, ຖືອັງກຸສຊ້າງໃນມື—ບັດນີ້ຖືກຟັນລົ້ມ ແລະນອນຢູ່ເທິງພື້ນດິນ.”
Verse 11
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्थेषा विराजते । श्वापदेर्भक्ष्य्माणस्य शोभयन्तीव मूर्थजान्,इन्हें हिंसक जीव-जन्तु खा रहे हैं। इनके सिरपर यह सोनेकी माला विराज रही है, जो केशोंकी शोभा बढ़ाती-सी जान पड़ती है
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ເທິງສີສະຂອງລາວ ມີພວງມາລາທຳດ້ວຍຄຳ ສ່ອງປະກາຍ ດັ່ງກຳລັງປະດັບເສັ້ນຜົມ—ແຕ່ລາວນອນຢູ່ ໃຫ້ສັດປ່າກັດກິນ.”
Verse 12
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत् सुदारुणम् । रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ແທ້ດັ່ງນັ້ນ ການຮົບຂອງ ປາຣຖະ (ອາຣຊຸນ) ກັບຊາຍຜູ້ນີ້ ໂຫດຮ້າຍຢ່າງຍິ່ງ—ນ່າຂົນລຸກ ແລະດຸເດືອດສຸດຂີດ—ດັ່ງການປະລະມືອັນນ່າຢ້ານກົວຂອງອິນທຣະ ກັບສັດຕູດັ່ງງູ (ວຣິຕຣະ).”
Verse 13
योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थ धनंजयम् | संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातित:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຫຼັງຈາກໄດ້ຮົບກັບ ປາຣຖະ ທະນັນຊະຍະ (ອາຣຊຸນ) ນັກຮົບແຂນແຮງຜູ້ນີ້ໄດ້ເຮັດໃຫ້ລາວຕົກຢູ່ໃນຄວາມສົງໄສ; ແຕ່ທ້າຍທີ່ສຸດ ກໍຖືກຟັນລົງໂດຍລູກຊາຍຂອງ ກຸນຕີ ຄົນນັ້ນເອງ.
Verse 14
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्नन । स एष निहत:ः शेते भीष्मो भीष्मकृताहवे
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນໂລກນີ້ ບໍ່ມີໃຜເທົ່າທຽມລາວໃນຄວາມກ້າຫານແລະພະລັງ. ແຕ່ບັດນີ້ ບີສະມະ—ຜູ້ກະທຳການຮົບອັນນ່າຢ້ານ—ຖືກຟັນລົງ ແລະນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກສອນ.
Verse 15
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयान सूर्यवर्चसम् । युगान्त इव कालेन पतितं सूर्यमम्बरात्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ເບິ່ງເຖີດ ໂອ ກຣິສນະ, ລູກຊາຍຂອງ ຊານຕະນຸ ນອນຢູ່ນັ້ນ ສະຫວ່າງໄສດັ່ງດວງອາທິດ. ລາວຄືດັ່ງດວງອາທິດຕົກຈາກຟ້າ ເຫມືອນໃນວາລະສິ້ນຍຸກ ຖືກ ‘ກາລະ’ ຜັກລົງ.”
Verse 16
एष तप्त्वा रणे शत्रून् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । नरसूर्यो5स्तमभ्येति सूर्योडस्तमिव केशव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ເກຊະວະ, ເຫມືອນດວງອາທິດທີ່ໃຫ້ຄວາມຮ້ອນແກ່ໂລກທັງປວງ ແລ້ວເຄື່ອນໄປສູ່ຂອບຟ້າເພື່ອຕົກດິນ, ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ‘ດວງອາທິດໃນຫມູ່ມະນຸດ’ ຜູ້ກ້າຫານນີ້ ໄດ້ເຜົາຜານສັດຕູໃນສະໜາມຮົບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາວຸດ ແລະບັດນີ້ກຳລັງລົງສູ່ຄວາມອັບແສງ.”
Verse 17
शरतल्पगतं भीष्ममूर्थ्वरेतसमच्युतम् । शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते,जो ऊध्वरेता ब्रह्मचारी रहकर कभी मर्यादासे च्युत नहीं हुए हैं, उन भीष्मको शूरसेवित वीरोचित शयन बाणशय्यापर सोते हुए देख लो
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ອະຈຸຕະ, ເບິ່ງບີສະມະຜູ້ນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກສອນ—ຜູ້ຮັກສາພຣະຫມະຈັນ (brahmacarya) ຢ່າງໝັ້ນຄົງ, ພະລັງຊີວິດຖືກຍົກຂຶ້ນສູງ, ບໍ່ເຄີຍຫຼຸດຈາກຄຳປະຕິຍານ. ລາວນອນຢູ່ເທິງຕຽງຂອງວີລະຊົນ ທີ່ບັນດານັກຮົບມາບຳລຸງແລະຖວາຍກຽດ.”
Verse 18
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् | आविश्य शेते भगवान् स्कन्द: शरवर्ण यथा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ປູປຽງນອນອັນປະເສີດດ້ວຍລູກທະນູປະເພດ karṇin, nālīka ແລະ nārāca ແລ້ວ, ທ່ານກໍເຂົ້າໄປນອນພັກຢູ່ເທິງນັ້ນ—ດັ່ງທີ່ພຣະສະກັນດະອັນເປັນເທວະເຄີຍນອນເທິງປຽງທີ່ເຮັດຈາກກໍ່ອ້ອຍ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມອົດທົນຂອງນັກຮົບ ແລະຄວາມສົງ່າງາມອັນເຂັ້ມຂັດຂອງການຮັບທຸກໂດຍບໍ່ບ່ນ ຫຼັງສົງຄາມ.
Verse 19
अतूलपूर्ण गाड़्नेयस्त्रिभि्बाणै: समन्वितम् | उपधायोपधानाग्रयं दत्तं गाण्डीवधन्चना
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ພີສະມະ ບໍ່ຮັບໝອນທີ່ຍັດດ້ວຍຝ້າຍ. ແຕ່ກັບຮັບເອົາເປັນທີ່ຮອງສີສະ ອຸປະທານອັນປະເສີດທີ່ປັ້ນຂຶ້ນຈາກລູກທະນູສາມດອກ ທີ່ອາຈຸນ ຜູ້ຖືຄັນທະນູ ກາṇḍīva ໄດ້ມອບໃຫ້. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການຍອມຮັບຢ່າງເຂັ້ມຂັດ ແລະທຳມະຂອງນັກຮົບແມ່ນແມ່ນຢູ່ໃນຄວາມເຈັບປວດ: ບໍ່ແສວງຫາຄວາມສະບາຍດ້ວຍຄວາມຟຸ່ມເຟືອຍ ແຕ່ເອົາແຕ່ສິ່ງທີ່ສົມກັບຖານະ ແລະຄວາມຂັງຂອງຂະນະນັ້ນ.
Verse 20
पालयान: पितु: शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशा: । एष शान्तनव: शेते माधवाप्रतिमो युधि
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ມາດະວະ! ດ້ວຍການຮັກສາຄຳສັ່ງຂອງບິດາ ຜູ້ມີຊື່ສຽງຍິ່ງ ແລະເປັນພຣະຫມະຈາຣີຕະຫຼອດຊີວິດ—ນີ້ແມ່ນພີສະມະ ບຸດແຫ່ງຊານຕະນຸ ຜູ້ບໍ່ມີໃຜເທົ່າທຽມໃນສົງຄາມ—ບັດນີ້ນອນຢູ່ນີ້.” ຖ້ອຍຄຳນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນນ້ຳໜັກທາງຈິດທຳຂອງການນົບນ້ອມຕໍ່ບິດາ ແລະການຂັດເກົ່າຕົນດ້ວຍສັດຈະປະຕິຍານ ແມ່ນແມ່ນວ່ານັກຮົບຜູ້ເປັນຮູບທຳຂອງມັນໄດ້ລົ້ມລົງໃນສະໜາມຮົບແລ້ວ.
Verse 21
धर्मात्मा तात सर्वज्ञ: पारावर्येण निर्णये । अमर्त्य इव मर्त्य: सन्नेष प्राणानधारयत्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ລູກເອີຍ! ຜູ້ນີ້ເປັນຄົນມີທຳ ແລະຮູ້ທົ່ວ. ດ້ວຍປັນຍາທີ່ແຍກແຍະ ‘ຝັ່ງນີ້ ແລະ ຝັ່ງໄກ’—ເລື່ອງໂລກນີ້ ແລະ ໂລກໜ້າ—ທ່ານສາມາດຕັດສິນບັນຫາທາງວິນຍານໄດ້. ແມ່ນມະນຸດແຕ່ດັ່ງອະມະຕະ; ແລະບັດນີ້ດ້ວຍ, ລູກເອີຍ, ທ່ານຍັງຄົງຊູກຊີວິດລົມຫາຍໃຈຢູ່.”
Verse 22
नास्ति युद्धे कृती कश्रिन्न विद्वान् न पराक्रमी | यत्र शान्तनवो भीष्म: शेतेडद्य निहत: शरै:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນສົງຄາມ ບໍ່ມີໃຜຈະເອີ້ນໄດ້ຢ່າງແທ້ຈິງວ່າ ຊ່ຽວຊານ, ຮູ້ທັນ, ຫຼືແມ່ນກະທັ່ງກ້າຫານ—ເມື່ອພີສະມະ ບຸດແຫ່ງຊານຕະນຸ ນອນຢູ່ວັນນີ້ ຖືກລູກທະນູລົງ. ພາບນີ້ເອງແມ່ນການປະນາມຄວາມອວດອ້າງໃນສົງຄາມ: ຖ້າແມ່ນແຕ່ຜູ້ເຖົ້າຜູ້ມີທຳ ແລະມີພະລັງດັ່ງນີ້ ຍັງຖືກຫຼຸດລົງເປັນປຽງຂອງຫອຍທະນູ, ຊັຍຊະນະແລະຄວາມກ້າຫານກໍດູວ່າຫວ່າງເປົ່າ, ແລະຄ່າທາງຈິດທຳຂອງການຮົບກໍຖືກເປີດເຜີຍຢ່າງຊັດເຈນ.
Verse 23
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवै: । धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्ट: सत्यवादिना,पाण्डवोंके पूछनेपर इन धर्मज्ञ एवं सत्यवादी शूरवीरने स्वयं ही अपनी मृत्युका उपाय बता दिया था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवचने त्रयोविंशो 5ध्याय: ।।
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອພວກປານດະວະຖາມເຂົາ ວິລະບຸລຸດນັ້ນ—ຜູ້ຮູ້ທັນທຳ ແລະຍຶດສັດຈະ—ໄດ້ປະກາດດ້ວຍຕົນເອງເຖິງວິທີທີ່ຄວາມຕາຍຂອງເຂົາຈະເກີດຂຶ້ນໃນສົງຄາມ. (ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 23 «ຖ້ອຍຄຳຂອງຄັນທາຣີ» ໃນ Strīvilāpa-parvan ຂອງ Strī-parvan ໃນ ມະຫາພາຣະຕະ.)
Verse 24
प्रणष्ट: कुरुवंशश्न॒ पुनर्येन समुद्धृत: । स गत: कुरुभि: सार्ध महाबुद्धि: पराभवम्,जिन्होंने नष्ट हुए कुरुवंशका पुनः उद्धार किया था, वे ही परम बुद्धिमान् भीष्म इन कौरवोंके साथ परास्त हो गये
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ທີ່ເຄີຍຍົກຊູວົງສາກຸຣຸທີ່ເຄີຍພັງພິນາດໃຫ້ຟື້ນຄືນ—ຄື ພີສະມະ ຜູ້ມີໃຈກວ້າງ ແລະປັນຍາສູງສຸດ—ບັດນີ້ກໍໄດ້ພົບຄວາມພ່າຍແພ້ພ້ອມກັບພວກກຸຣຸ.
Verse 25
धर्मेषु कुरव: क॑ नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवब्ते स्वर्ग देवकल्पे नरर्षभे,माधव! इन देवतुल्य नरश्रेष्ठ देवव्रतके स्वर्गलोकमें चले जानेपर अब कौरव किसके पास जाकर धर्मविषयक प्रश्न करेंगे
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມາທະວະ, ເມື່ອເດວະວຣະຕະ—ພີສະມະ, ຜູ້ເປັນດັ່ງງົວຜູ້ໃນຫມູ່ມະນຸດ ແລະມີສະພາບດັ່ງເທວະ—ໄດ້ໄປສູ່ສະຫວັນແລ້ວ, ພວກກໍຣະວະຈະໄປຖາມເລື່ອງທຳຈາກໃຜ?»
Verse 26
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्य सात्यकेस्तथा | त॑ं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເບິ່ງ ດໂຣນະ ທີ່ລົ້ມຢູ່ໃນສະໜາມຮົບ—ຜູ້ເຄີຍເປັນຜູ້ຝຶກຝົນແລະອາຈານຂອງອາຣຈຸນ, ແລະເປັນອາຈານຂອງສາຕະຍະກີດ້ວຍ; ເປັນຄູຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງພວກກຸຣຸ. ຈົ່ງເບິ່ງເຂົາດ້ວຍ»
Verse 27
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वर: । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो5पि माधव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມາທະວະ, ເຊັ່ນດຽວກັບຈອມເທວະ ອິນທຣະ ທີ່ຮູ້ວິຊາອາວຸດສີ່ປະເພດ—ຫຼືດັ່ງພຣະບາຣຄະວະ (ປະຣະຊຸຣາມ) ຜູ້ກ້າຫານຍິ່ງ—ດໂຣນາຈານກໍຮູ້ເຊັ່ນນັ້ນ»
Verse 28
यस्य प्रसादाद् वीभत्सु: पाण्डव: कर्म दुष्करम् | चकार स हत:ः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂດຍພຣະຄຸນຂອງຜູ້ໃດ ວີພັດສຸ (ອາຣຊຸນ ບຸດແຫ່ງປານດຸ) ຈຶ່ງສາມາດກະທຳກິດທີ່ຍາກຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້—ອາຈານຜູ້ນັ້ນເອງ ບັດນີ້ນອນຖືກສັງຫານຢູ່ນີ້. ແມ່ນແຕ່ອາວຸດຂອງທ່ານກໍບໍ່ອາດປົກປ້ອງທ່ານໄດ້»។
Verse 29
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान् | सो<यं शस्त्रभतां श्रेष्ठो द्रोण: शस्त्रै: परिक्षत:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ທີ່ຊາວກຸຣຸວາງໄວ້ແນວໜ້າ ເພື່ອທ້າທາຍປານດະວະ—ດໂຣນາ ຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດາຜູ້ຖືອາວຸດ—ບັດນີ້ຖືກອາວຸດຟັນຟາດ ບາດແຜສາຫັດ»។
Verse 30
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् | स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावक:,शत्रुओंकी सेनाको दग्ध करते समय जिनकी गति अग्निके समान होती थी, वे ही बुझी हुई लपटोंवाली आगके समान मरकर पृथ्वीपर पड़े हैं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ທີ່ເມື່ອເຜົາຜານກອງທັບສັດຕູ ການພຸ່ງຂອງທ່ານດຸດດັ່ງເສັ້ນທາງແຫ່ງໄຟ—ບັດນີ້ຖືກສັງຫານ ນອນຢູ່ເທິງດິນ ເຫມືອນໄຟທີ່ຖືກດັບປອດແລ້ວ»។
Verse 31
धनुर्मष्टिरशीर्णश्व हस्तावापश्च माधव । द्रोणस्य निहतस्याजौ दृश्यते जीवतो यथा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມາທະວະ, ແມ່ນວ່າດໂຣນາຖືກສັງຫານໃນສະໜາມຮົບ ແຕ່ການຈັບຄັນທະນູໃນມືຂອງທ່ານບໍ່ໄດ້ຄາຍ. ຖົງມື ແລະເຄື່ອງປ້ອງກັນມືຍັງຄົງຢູ່ດັ່ງເກົ່າ ຈົນເຫັນຄືຢູ່ໃນມືຂອງຄົນມີຊີວິດ»។
Verse 32
वेदा यस्माच्च चत्वार: सर्वाण्यस्त्राणि केशव । अनपेतानि वै शूराद् यथैवादौ प्रजापते:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ເກສະວະ, ເຫມືອນໃນປະຖົມການ ພຣະເວດທັງສີ່ບໍ່ເຄີຍແຍກຈາກປຣະຊາປະຕິ (ພຣະພຣະຫມາ) ສັນໃດ, ຈາກວີຣະບຸລຸດດໂຣນາ ພຣະເວດທັງສີ່ ແລະວິຊາອາວຸດທັງປວງກໍບໍ່ເຄີຍຫ່າງໄປສັນນັ້ນ. ແຕ່ບັດນີ້ ຕີນຄູ່ນັ້ນ—ງາມດຸດດັ່ງດອກບົວ ຄວນແກ່ການນົບນ້ອມ ຖືກນັກຂັບຮ້ອງສັນລະເສີນ ແລະຖືກສິດຫຼາຍຮ້ອຍຄົນບູຊາ—ກັບຖືກຫມາປ່າລາກຖູໄປມາ»។
Verse 33
वन्दनाहाविमौ तस्य बन्दिभिव्वन्दितो शुभौ | गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ເກສະວະ! ຕີນທັງສອງນີ້—ເປັນມົງຄຸນ ແລະຄວນແກ່ການນົບນ້ອມ—ເຄີຍຖືກນັກຂັບຮ້ອງສັນລະເສີນ ແລະຖືກສິດຮ້ອຍໆ ບູຊາ; ບັດນີ້ກັບຖືກໝາປ່າອອກລາກໄປ. ດັ່ງທີ່ໃນການເກົ່າ ເວດາບໍ່ເຄີຍແຍກຈາກ ປຣະຊາປະຕິ ພຣະພຣົມ, ສະນັ້ນເຊັ່ນກັນ ເວດາສີ່ ແລະວິຊາອາວຸດທັງປວງ ບໍ່ເຄີຍຫ່າງຈາກວີຣະບຸລຸດ ດໂຣນະ—ແຕ່ແມ່ນແຕ່ຕີນອັນຄວນບູຊາຂອງອາຈານນັ້ນ ກໍຕົກສູ່ຊະຕາກຳອັນນ່າສົງສານນີ້.
Verse 34
द्रोणं द्रपदपुत्रेण निहत॑ं मधुसूदन । कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ມະທຸສູດະນະ, ດໂຣນະ ຖືກບຸດຂອງດຣຸປະດະສັງຫານ. ພັນລະຍາຂອງລາວ ຄຣິປີ ນັ່ງຢູ່ຂ້າງໆ ດ້ວຍຄວາມອັບອາຍແລະທຸກທ້ອນ, ຈິດໃຈຖືກຄວາມໂສກກະທົບຈົນເກືອບຈະຫມົດສະຕິ.”
Verse 35
तां पश्य रुदतीमार्ता मुक्तकेशीमधोमुखीम् । हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
ຈົ່ງເບິ່ງນາງ—ຄຣິປີ—ຖືກຄວາມເຈັບປວດທົ່ວທ້ນ, ຮ້ອງໄຫ້ດ້ວຍຜົມປ່ອຍ, ໜ້າກົ້ມຕ່ຳ, ນັ່ງເຝົ້າຢູ່ຂ້າງສາມີທີ່ຖືກສັງຫານ—ດໂຣນະ, ຜູ້ເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ຜູ້ຖືອາວຸດ.
Verse 36
बाणैभिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । उपास्ते वै मृथे द्रोणं जटिला ब्रह्मबचारिणी
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ເກສະວະ! ໃນສະໜາມຮົບ ຄຣິປີ—ນາງຜູ້ຖືພຣະພຣົມຈັນ (ພຣະຫມະຈາຣະຍະ) ແລະມີຜົມເປັນຈະຕາ—ນັ່ງຢູ່ໃກ້ດໂຣນະ, ຜູ້ທີ່ເກາະກຳບັງຂອງລາວຖືກລູກທະນູຂອງ ທຣິສຕະດຍຸມນະ ຈີກຂາດແລະແຕກພັງ.”
Verse 37
प्रेतकृत्यं च यतते कृपी कृपणमातुरा । हतस्य समरे भर्तु: सुकुमारी यशस्विनी,शोकसे दीन और आतुर हुई यशस्विनी सुकुमारी कृपी समरमें मारे गये पतिदेवका प्रेतकर्म करनेकी चेष्टा कर रही है
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຄຣິປີ ຜູ້ອ່ອນໂຍນ ແລະມີຊື່ສຽງ, ຖືກຄວາມໂສກທຳໃຫ້ອ່ອນແອ ແລະຮ້ອນຮົນ, ພະຍາຍາມປະກອບພິທີສົບ (ເພຣຕະກຣິຍາ) ໃຫ້ແກ່ສາມີຜູ້ຖືກສັງຫານໃນສົງຄາມ.
Verse 38
अग्नीनाधाय विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः । द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ສ້າງຕັ້ງໄຟສັກສິດຕາມພິທີແລ້ວ ພວກເຂົາກໍຈຸດໄຟຈິຕາໃຫ້ລຸກໂຊນທົ່ວທິດ. ແລ້ວນໍາດໂຣນາວາງເທິງນັ້ນ ບັນດາຜູ້ຂັບຮ້ອງບົດສາມັນ ກໍຂັບຮ້ອງສາມັນສາມປະເພດ ດ້ວຍພິທີຕາມລໍາດັບ»។
Verse 39
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्म॒चारिण: । भनुर्भि: शक्तिभिश्वैव रथनीडैश्व माधव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ບັນດາພຣາຫມະຈາຣິນຜູ້ຖືຕະບະ ຜົມພັນເປັນຈະຕາເຫຼົ່ານີ້ ກໍກໍາລັງຈັດການສ້າງຈິຕາດ້ວຍ—ມີຄັນທະນູ ມີຫອກ ແລະກະທັ້ງອຸປະກອນລົດຮົບ, ໂອ ມາທະວະ!»
Verse 40
शरैश्न विविधैरन्यैर्थक्ष्यते भूरितेजसम् । इति द्रोणं समाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍລູກສອນຫຼາຍຊະນິດ ແລະອາວຸດອື່ນໆ ວິລະບຸລຸດຜູ້ມີລັດສະໝີອັນຫຼາຍ ຖືກຕັດທອນລົງ»। ເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ພວກເຂົາກໍນໍາດໂຣນາວາງໄວ້ເພື່ອພິທີສຸດທ້າຍ ທັງກ່າວສັນລະເສີນ ແລະທັງຮ້ອງໄຫ້ຄໍາຄວນ.
Verse 41
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे । माधव! इन जटाधारी ब्रह्मचारियोंने धनुष
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ບາງຄົນສັນລະເສີນດ້ວຍບົດສາມັນສາມປະເພດອັນຂັບຮ້ອງຢູ່ພາຍໃນ. ໂອ ມາທະວະ, ພຣາຫມະຈາຣິນຜູ້ຜົມພັນເປັນຈະຕາເຫຼົ່ານີ້ ໄດ້ສ້າງຈິຕາດ້ວຍຄັນທະນູ ຫອກ ອຸປະກອນລົດຮົບ ລູກສອນຫຼາຍຊະນິດ ແລະຂອງຈໍາເປັນອື່ນໆ. ພວກເຂົາປາດຖະໜາຈະເຜົາດໂຣນາຜູ້ສະຫວ່າງໄສເທິງຈິຕານັ້ນ; ດັ່ງນັ້ນເມື່ອນໍາດໂຣນາວາງເທິງຈິຕາ ພວກເຂົາກໍສວດມົນວິເທດ ແລະຮ້ອງໄຫ້, ຂະນະທີ່ບາງຄົນຂັບຮ້ອງສາມັນສາມປະເພດທີ່ໃຊ້ໃນພິທີສຸດທ້າຍ. ເມື່ອຈຸດໄຟໃນໄຟຈິຕາ ແລະຖວາຍດໂຣນາເຂົ້າໃນເພິງໄຟອັນລຸກໂຊນແລ້ວ, ສິດຂອງທ່ານຜູ້ເປັນດວິຈະ ກໍເດີນໄປສູ່ຝັ່ງແມ່ນ້ໍາຄົງຄາ ໂດຍໃຫ້ກຣິປີຢູ່ຂ້າງໜ້າ ແລະໃຫ້ຈິຕາຢູ່ຂ້າງຂວາ ດັ່ງຂະບວນສົ່ງສົບອັນສົງ່າງາມ»។
Verse 42
गच्छन्त्यभिमुखा गड़्ां द्रोणशिष्या द्विजातय: । अपय्व्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपी च ते
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ສິດຜູ້ເປັນດວິຈະຂອງດໂຣນາ ເດີນໄປໂດຍຫັນໜ້າສູ່ແມ່ນ້ໍາຄົງຄາ. ພວກເຂົາໃຫ້ກຣິປີຢູ່ຂ້າງໜ້າ ແລະໃຫ້ຈິຕາຢູ່ຂ້າງຂວາ ດັ່ງການວຽນຂວາດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ; ແລ້ວພວກເຂົາກໍເດີນຕໍ່ໄປ—ຖືໄຟສັກສິດ ແລະພິທີອັນຄວນກະທໍາແດ່ອາຈານຂອງຕົນ»។
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to interpret “victory” when the visible outcome is kin-saturated loss: Gāndhārī’s catalog of the fallen forces an ethical reckoning that balances martial duty against the human and social costs now demanding ritual response.
The chapter implies that power and prowess are impermanent and must be subordinated to dharma: truthful acknowledgment of harm, compassion in witnessing, and adherence to ritual obligations become the stabilizing practices after political violence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter’s meta-function is archival and transitional—moving from heroic narrative to rites and remembrance, thereby preparing the ethical ground for later instruction-oriented books.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.