Adhyaya 109
Droṇa-parva Adhyāya 109 — Karṇa–Bhīma Yuddha and Durmukha’s Fall (कर्णभीमयुद्धम्; दुर्मुखवधः)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṅgrāma (Tactical Engagement Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, having been defeated and made chariotless by Bhīma, mounts another chariot and immediately strikes the Pāṇḍava warrior. A sustained exchange of arrows follows, described through similes of powerful animals clashing. Bhīma answers Karṇa’s volleys with denser counter-fire, then launches a heavy mace toward the sūtaputra; the mace strike disables Karṇa’s chariot team, and Bhīma further cuts down the standard and strikes the charioteer, leaving Karṇa on a compromised vehicle. The narration marks this as an extraordinary display of Rādheya’s resilience even while chariotless. Observing Karṇa’s predicament, Duryodhana commands Durmukha to bring him a chariot; Durmukha advances and attempts to check Bhīma with arrows. Bhīma sends a chariot toward Durmukha and, in the same moment, dispatches him with nine well-feathered shafts. Karṇa mounts the offered chariot, shines again in battle, then pauses in visible grief upon seeing Durmukha’s body, circumambulates him, and resumes combat. Bhīma and Karṇa exchange fourteen nārācas each; Karṇa’s counter strikes pierce Bhīma’s left arm, causing heavy bleeding. Bhīma retaliates with swift arrows against Karṇa and his charioteer; Karṇa, unsettled by Bhīma’s force, withdraws rapidly from the immediate engagement, while Bhīma remains poised, bow drawn, described as blazing like fire.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि द्रोण-पर्व के रण में केकयराज बृहत्क्षत्र के आगमन से कौरव-सेना में हलचल मचती है, और क्षेमधूर्ति उनके वक्ष पर तीव्र बाण-वर्षा कर युद्ध का द्वार खोल देता है। → क्षेमधूर्ति क्रोध में आकर तीखे भल्ल से बृहत्क्षत्र का धनुष काट देता है; उधर त्रिगर्त-पुत्र निरमित्र कौरव-वाहिनी को व्यथित करता हुआ रथ से गिरता है। युद्ध ‘तुमुल’ और ‘प्रेक्षणीय’ बन जाता है—सिद्ध-चारण तक विस्मित होकर देखते हैं। इसी बीच सात्यकि (युयुधान) अपनी युद्ध-उन्मत्त गति से कौरव-पंक्तियों को तोड़ने लगता है। → सात्यकि के शराघात से मगध-सैनिकों सहित कौरव-व्यूह भंग हो जाता है; भागते हुए शेष सैनिकों को देखकर स्पष्ट होता है कि रण-भूमि में उस क्षण निर्णायक दबाव सात्यकि के पक्ष में चला गया है। → महायशस्वी सात्यकि कौरव-सेना का विनाश कर अपने श्रेष्ठ धनुष को विधुन्वाता हुआ रण में चमकता है; भयभीत और तितर-बितर कौरव-सेना पुनः युद्ध के लिए सामने नहीं आती। → कौरव-पक्ष के बिखरने के बाद अगला प्रश्न यह रह जाता है कि कौन-सा वरिष्ठ योद्धा आगे बढ़कर सात्यकि के वेग को रोकेगा और व्यूह को फिर से बाँधेगा।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ເມື່ອບຣິຫັດກະສະຕຣະ ນັກຮົບຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງແດນໄກເກຍ ຜູ້ມີວິກຣະມະແນ່ນອນ ກຳລັງກ້າວເຂົ້າມາ, ຂເຊມະທູຣຕິ ໄດ້ຍິງລູກສອນທະລຸອົກຂອງລາວ.”
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ເມື່ອເຫັນກະສັດໄກເກຍ ບຣິຫັດກະສະຕຣະ ຜູ້ມີພະລັງກ້າແຂງ ກຳລັງເຂົ້າມາ, ຂເຊມະທູຣຕິ ໄດ້ຍິງລູກສອນຫຼາຍດອກ ຈົນເກີດບາດແຜເລິກທີ່ອົກຂອງລາວ. ແຕ່ບຣິຫັດກະສະຕຣະ ຜູ້ວ່ອງໄວ ແລະແນ່ນອນໃນການຮົບ ໄດ້ທຳຮ້າຍນັກຮົບນັ້ນດ້ວຍລູກສອນເກົ້າສິບດອກທີ່ມີຂໍ້ງໍ້, ໂດຍມີໃຈປາຖະໜາຈະທຳລາຍຂະບວນຮົບຂອງດໂຣນາຈາຣຍະ.”
Verse 3
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຄເສມະທູຣຕິ ໂກດແຄ້ນຢ່າງແຮງ ຕໍ່ພະຣາຊາແຫ່ງໄກເກຍະຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ແລ້ວໃຊ້ລູກສອນພັນລະ (bhalla) ທີ່ວາວວັບ ແລະຄົມກິ່ງ ຕັດຄັນທະນູຂອງພະອົງໃຫ້ຂາດເປັນສອງທ່ອນ.
Verse 4
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ໃນກາງສົງຄາມ ລາວໄດ້ພຸ້ນລູກສອນທີ່ຂໍ້ຕໍ່ໂຄ້ງ ຢ່າງວ່ອງໄວ ເຈາະທະລຸຜູ້ກ້ານັ້ນ—ຜູ້ທີ່ຖືກຕັດຂາດຈາກຄັນທະນູແລ້ວ—ຜູ້ທີ່ຖືກນັບວ່າເປັນຍອດນັກທະນູໃນບັນດານັກທະນູທັງປວງ.
Verse 5
अथान्यद् धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ບຣິຫັດກະສັດຣະ ຍົກຄັນທະນູອີກອັນໜຶ່ງຂຶ້ນ ແລະຮາວກັບຫົວເຮາະ; ລາວໄດ້ປອດປົ່ງມະຫາຣະຖີ ຄເສມະທູຣຕິ ຈາກສິ່ງຄ້ຳຈຸນລົດຮົບ—ມ້າ, ສາຣະຖີ, ແລະລົດ—ເຮັດໃຫ້ລາວເຫຼືອແຕ່ຄວາມອ່ອນແອໃນກາງສົງຄາມ.
Verse 6
ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຈາກນັ້ນ ດ້ວຍລູກສອນພັນລະ (bhalla) ອີກດອກໜຶ່ງ ທີ່ຄົມແລະວາວວັບ ລາວໄດ້ຕັດສະຫຼະຫົວຂອງພະຣາຊາອອກຈາກກາຍ—ຫົວທີ່ປະດັບດ້ວຍຕຸ້ມຫູສ່ອງປະກາຍດັ່ງໄຟ.
Verse 7
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम् । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໃນພິບຕາດຽວ ຫົວທີ່ຖືກຕັດຂາດນັ້ນ—ມີຜົມຫຍຸ້ງຫຍິງ ແລະສວມມົງກຸດ—ຕົກລົງສູ່ພື້ນດິນ ແລະສ່ອງປະກາຍ ດັ່ງອຸລະກະຕາທີ່ແຕກອອກຈາກຟ້າ.
Verse 8
त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े
ສັນຊະຍາ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຂ້າພວກນັ້ນໃນສະໜາມຮົບແລ້ວ ແລະມີໃຈຮື້ນເຮືອງ ມະຫາລົດຮົບ ບຣິຫັດກະສະຕຣະ ເພື່ອປະໂຫຍດຂອງບຸດແຫ່ງປຣິທາ (ຢຸດທິສຖິຣ) ໄດ້ພຸ້ນເຂົ້າໂຈມກອງທັບຂອງທ່ານຢ່າງກະທັນຫັນ.
Verse 9
धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका
ສັນຊະຍາ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວເມື່ອ ທຣິສຕະເກຕຸ ກ້າວເຂົ້າມາ, ວີຣະທັນວາ ນັກທະນູຜູ້ກ້າຫານ ຜູ້ຖືທະນູໃຫຍ່—ເພື່ອເຫດແຫ່ງ ໂດຣະນະ—ໄດ້ກັ້ນແລະຢັບຢັ້ງເຂົາໄວ້, ໂອ ພາຣະຕະ.
Verse 10
तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे
ສັນຊະຍາ ກ່າວວ່າ: ວິລະຊົນທັງສອງຜູ້ມີແຮງກ້າ ເຂົ້າປະຊິດກັນ ດັ່ງໝູປ່າມີງາແຫຼມ, ແລ້ວກໍຍິງລູກສອນນັບພັນນັບໝື່ນ ຟັນຟາດກັນໄປມາ.
Verse 11
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान् वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे
ສັນຊະຍາ ກ່າວວ່າ: ວິລະຊົນທັງສອງນັ້ນ ດັ່ງເສືອໃນບັນດາມະນຸດ ໄດ້ສູ້ກັນຕໍ່ໜ້າກັນ, ຄືຊ້າງຈ່າຝູງສອງໂຕທີ່ເມົາມັນ ປະທະກັນໃນປ່າໃຫຍ່.
Verse 12
गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया
ສັນຊະຍາ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຂົ້າເຖິງຖ້ຳໃນພູ, ນັກຮົບຜູ້ກ້າຫານທັງສອງ—ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມໂກດ ແລະປາຖະໜາຈະຂ້າກັນ—ໄດ້ປະລະມືກັນ ດັ່ງເສືອດຸສອງຕົວພົບກັນໃນຊ່ອງຫີນ.
Verse 13
तद् युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງເຈົ້າແຫ່ງປະຊາຊົນ, ການຮົບນັ້ນກາຍເປັນສຽງຄືຟ້າຮ້ອງ ແລະຄວາມວຸ່ນວາຍອັນຮຸນແຮງ—ເປັນທິວທັດທີ່ຄວນເບິ່ງ. ແມ່ນແຕ່ຝູງສິດທະ ແລະ ຈາຣະນະທີ່ຊຸມນຸມກັນ ກໍຍັງເຫັນວ່ານ່າອັດສະຈັນ, ສາຍຕາສັ່ນໄຫວດ້ວຍຄວາມພິສົດພິສັນ».
Verse 14
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम् | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात् वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວນັ້ນ ວີຣະທັນວະສ ໂກດເກີນທົນ, ໃຊ້ລູກສອນບັລລະ ຕັດຄັນທະນູຂອງ ທຣິດກະເກຕຸ ໃຫ້ຂາດເປັນສອງ—ດັ່ງກັບກຳລັງຫົວເຮາະ, ໂອ ພາຣະຕະ, ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນຊົມແຫ່ງວົງພາຣະຕະ.
Verse 15
तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ກະສັດແຫ່ງເຈດີ—ມະຫາຣະຖີ—ໂຍນຄັນທະນູທີ່ຖືກຕັດນັ້ນທິ້ງໄປ ແລ້ວຈັບຖື «ສັກຕິ» ອັນໃຫຍ່ໂຕ, ເຮັດດ້ວຍເຫຼັກ ແລະປະດັບດ້ວຍດ້ານຄຳ.
Verse 16
तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພາຣະຕະ, ທຣິດກະເກຕຸ ຍົກ «ສັກຕິ» ອັນມີພະລັງຫນັກນັ້ນດ້ວຍສອງແຂນ, ດຶງຖອຍກັບຢ່າງເຕັມແຮງ ແລ້ວຂວ້າງມັນຢ່າງກະທັນຫັນ ໄປຫາລົດຮົບຂອງ ວີຣະທັນວະ.
Verse 17
तया तु वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भूशम् । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຖືກຟັນທະລາຍດ້ວຍ «ສັກຕິ» ອັນສັງຫານວີຣະຊົນນັ້ນຢ່າງໜັກ, ເຂົາບາດເຈັບສາຫັດ; ຫົວໃຈຖືກທະລຸ ແລະຕົກຈາກລົດຮົບລົງສູ່ພື້ນດິນໃນທັນທີ.
Verse 18
तस्मिन् विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ເມື່ອວີລະບຸລຸດມະຫາລົດຮົບແຫ່ງຕຣິກະຣະຕານັ້ນຖືກສັງຫານ ໂອ ພຣະອົງຜູ້ມີອຳນາດ, ກອງທັບປານດະວະໄດ້ບຸກຈາກທຸກທິດ ແລະທຳໃຫ້ກະບວນທັບຂອງພຣະອົງແຕກກະຈາຍພັງທະລາຍ.
Verse 19
सहदेवे तत: षष्टिं सायकान् दुर्मुखोक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन् पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ດຸຣມຸຂະໄດ້ຍິງລູກສອນຫົກສິບດອກໃສ່ສະຫະເທວະ. ລາວຮ້ອງຄຳຮາມດັ່ງຟ້າຮ້ອງ ແລະເຢາະເຍີ້ຍປານດະວະກາງສົງຄາມ.
Verse 20
माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ແຕ່ບຸດແຫ່ງມາດຣີໂກດເຄືອງ ແລະໄດ້ທະລຸດຸຣມຸຂະດ້ວຍລູກສອນຄົມ. ເມື່ອດຸຣມຸຂະ—ຜູ້ເປັນພີ່ນ້ອງຂອງລາວ—ເຂົ້າມາໃກ້, ລາວກໍຍິງທະລຸດັ່ງຄົນຍິ້ມຢ່າງເຢັນຊາ.
Verse 21
त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम् | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ໂອ ພາຣະຕະ! ເຫັນສະຫະເທວະຜູ້ມີພະລັງຫຼາຍພຸ້ງໄປຂ້າງໜ້າດ້ວຍຄວາມຮຸນແຮງ, ດຸຣມຸຂະຈຶ່ງຍິງລູກສອນເກົ້າດອກຕີໃສ່ລາວ ໃຫ້ເກີດບາດແຜໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 22
दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ຕໍ່ມາ ນັກຮົບຜູ້ມີພະລັງຫຼາຍໄດ້ໃຊ້ລູກສອນຫົວກວ້າງຕັດທຸງຂອງດຸຣມຸຂະ. ແລະດ້ວຍລູກສອນຄົມສີ່ດອກ ລາວໄດ້ສັງຫານມ້າທັງສີ່ຂອງລາວ.
Verse 23
अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ແລ້ວດ້ວຍລູກສອນ «ພັລລະ» ອີກດອກໜຶ່ງ ຄົມກ້າ ສີເຫຼືອງສົດ ລາວໄດ້ຕັດຫົວຂອງສາຣະຖີອອກຈາກກາຍ—ຫົວທີ່ປະດັບດ້ວຍຕຸ້ມຫູສຸດສະຫວ່າງດັ່ງໄຟ.
Verse 24
फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ໃນກາງສົງຄາມ ສະຫະເທວະໄດ້ໃຊ້ລູກສອນ «ກະສຸຣາປຣະ» ຄົມກ້າ ຕັດຂາດຄັນທະນູໃຫຍ່ຂອງກອຣະວະ; ແລ້ວເມື່ອອາວຸດຂອງເຂົາຖືກທຳລາຍ ກໍຍິງຊ້ຳອີກດ້ວຍລູກສອນຫ້າດອກ.
Verse 25
हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन् निरमित्रस्थ भारत
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ແລ້ວ ດຸຣມຸຂະ ໃຈແຕກສະລາຍ ລະທິ້ງລົດຮົບຂອງຕົນ ແລະໃນຂະນະນັ້ນດ້ວຍໃຈຫມອງຫມົດ ກໍຂຶ້ນໄປຍັງລົດຮົບອື່ນ ໂອ ພະຣາຊາ—ດັ່ງຜູ້ທີ່ບໍ່ຫຼືອມິດມີພັກພວກອີກແລ້ວ.
Verse 26
राजन्! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນໃຈແຫ່ງພວກພະຣະຕະ! ໃນຂະນະນັ້ນ ດຸຣມຸຂະ ໃຈທຸກທ້ອນ ລະທິ້ງລົດຮົບທີ່ບໍ່ມີມ້າ ແລະຂຶ້ນໄປຍັງລົດຮົບຂອງ ນິຣາມິຕຣະ. ແລ້ວສະຫະເທວະ ໂກດແຄ້ນໃນສົງຄາມໃຫຍ່ ກໍຟັນລົງ ນິຣາມິຕຣະ ກາງກອງທັບ ດ້ວຍລູກສອນ «ພັລລະ»—ສະຫະເທວະ ຜູ້ປະຫານວີຣະຊົນຂອງສັດຕູ.
Verse 27
स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा
ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: ນິຣາມິຕຣະ ພະຣາຊາ—ບຸດຂອງກະສັດຕຣິກະຣຕະ—ຜູ້ທີ່ເຄີຍກໍ່ກວນ ແລະເຮັດໃຫ້ກອງທັບຂອງທ່ານທຸກທ້ອນ ກໍຕົກລົງຈາກພື້ນລົດຮົບ.
Verse 28
त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອສັງຫານຜູ້ນັ້ນແລ້ວ ສະຫະເທວະ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ ກໍ່ສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍສິຣິ—ດັ່ງພຣະຣາມ ພຣະຣາຊະບຸດຂອງທະສະຣະຖະ ທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງຫຼັງຈາກສັງຫານຂະຣະ ຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່ຫຼວງ.
Verse 29
हाहाकारो महानासीत् त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान् हाहाकार मच गया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ! ເມື່ອເຫັນເຈົ້າຊາຍ ນິຣະມິຕຣະ ມະຫາຣະຖະ ຖືກສັງຫານ ກອງທຣິກະຣະຕະກໍ່ເກີດສຽງຮ້ອງໄຫ້ອື້ອອຶງຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ.
Verse 30
नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्ण पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ! ນະກຸລະ ໄດ້ປະລາບຊະນະພຣະຣາຊະບຸດຂອງພຣະອົງ ວິກັນນະ ຜູ້ມີດວງຕາກວ້າງ ໃນເວລາພຽງຊົ່ວພິບຕາ. ຜູ້ເຫັນທັງຫຼາຍລ້ວນຮູ້ສຶກວ່າເປັນເລື່ອງອັດສະຈັນ.
Verse 31
सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວຜູ້ນັ້ນໃຊ້ລູກສອນທີ່ຂໍ້ຕໍ່ໂຄ້ງລົງ ຖະໜົນຍິງກົດດັນສາຕະຍະກິ ຢູ່ກາງກອງທັບ ຈົນສາຕະຍະກິ—ພ້ອມມ້າ ສາຣະຖີ ແລະທຸງ—ຮາວກັບຫາຍໄປຈາກສາຍຕາ.
Verse 32
तान् निवार्य शरान् शूर: शैनेय: कृतहस्तवत् | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ວິຣະຊົນ ຊາຍເນຍະ (ສາຕະຍະກິ) ໄດ້ກັ້ນກວາງລູກສອນເຫຼົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັກທະນູຜູ້ຊໍານານ. ແລ້ວດ້ວຍລູກສອນຂອງຕົນ ລາວໄດ້ຍິງລົງ ອະວະຍາຈຣິດັດຕະ ພ້ອມມ້າ ສາຣະຖີ ແລະທຸງ.
Verse 33
कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງ! ເມື່ອເຈົ້າຊາຍນ້ອຍນັ້ນ—ພຣະຣາຊະບຸດຂອງກະສັດແຫ່ງມະຄະທ—ຖືກສັງຫານແລ້ວ ນັກຮົບມະຄະທທັງຫຼາຍກໍຖືກປຸກໃຈຈາກທຸກທິດ ຮວມກັນດ້ວຍຄວາມອາລົມແຫ່ງຄວາມໂສກແລະຄວາມຈົ່ງຮັກ ພຸ້ນເຂົ້າໄປຈົມຕີຢູຍຸທານ (ສາຕະຍະກິ) ເປັນການລຸກຮືຂອງການແກ້ແຄ້ນທ່າມກາງຄວາມວຸ່ນວາຍໃນສະໜາມຮົບ».
Verse 34
विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान् मुदूगरान् मुसलानपि
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ພວກເຂົາຍິງລູກສອນເປັນຊຸດໆ ແລະໂຍນຫອກນັບພັນໆ ພ້ອມທັງບິນທິປາລ ແລະປຣາສາ ກະທັ້ງຄອນໜັກໆ ແລະມຸສະລາ ກໍຖືກຂວ້າງລົງມາ ຈົນສະໜາມຮົບກາຍເປັນພາຍຸແຫ່ງອາວຸດ ຂັບດັນໂດຍຄວາມຮຸນແຮງແຫ່ງໃຈນັກຮົບບໍ່ແມ່ນດ້ວຍການຢັ້ງຢືນ.
Verse 35
तांस्तु सर्वानू स बलवान् सात्यकिर्युद्धदुर्मद:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວມາ ສາຕະຍະກິຜູ້ມີພະລັງຫນັກ—ເມົາມົນດ້ວຍໄຟແຫ່ງສົງຄາມ—ໄດ້ອອກໜ້າປະຈັນກັບພວກເຂົາທັງໝົດ ໂດຍພະລັງແລະຄວາມແນ່ວແນ່ບໍ່ໄດ້ຫຼຸດລົງເລີຍ.
Verse 36
मागधान् द्रवतो दृष्टवा हतशेषान् समन्ततः
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນກອງທັບມະຄະທພາກັນແຕກຫນີໄປທຸກທິດ ເຫຼືອພຽງແຕ່ເສດຫຼັງຈາກການຂ້າຟັນ ລາວກໍຮູ້ວ່າກຳລັງຂອງເຂົາເຈົ້າຖືກທຳລາຍ ແລະກະຈາຍແຕກອອກໄປທົ່ວທິດ.
Verse 37
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ທຳລາຍກອງທັບຂອງພຣະອົງໃນສະໜາມຮົບແລ້ວ ຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນວົງມາທະວະ (ກຣິດສະນະ) …»
Verse 38
भज्यमानं बल॑ राजन् सात्वतेन महात्मना
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ກອງທັບກຳລັງຖືກທຳລາຍແຕກກະຈາຍໂດຍນັກຮົບຊາດວະຕະຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ—ດັ່ງພະລັງອັນຕ້ານທານບໍ່ໄດ້ໃນສະໜາມຮົບ, ທີ່ຄວາມກ້າຫານແລະຄວາມໝັ້ນໃຈ ທຳໃຫ້ແຖວທັບແຕກພັງ ແລະທົດສອບຄວາມອົດທົນທາງທຳຂອງຜູ້ເຫັນທັງປວງ.
Verse 39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວນັ້ນ ດໂຣນະ ໂກດແຄ້ນຢ່າງຮຸນແຮງ, ກອບຕາຫັນວິ່ງຂຶ້ນທັນທີ ແລະພຸ່ງເຂົ້າໄປຫາ ສາຕະຍະກິ—ຜູ້ມີກິດຈະກຳສັດຈິງຕາມສັດຈະວາຈາ. ຂະນະນັ້ນຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມໂກດໃນສະໜາມຮົບ ອາດຜັກດັນໃຫ້ແມ່ນແຕ່ນັກຮົບຜູ້ເປັນອາຈານຍອດຝີມື ຕອບໂຕ້ດ້ວຍຕົນເອງທັນທີ, ເຮັດໃຫ້ຄວາມຕຶງຕັນທາງທຳລະຫວ່າງໜ້າທີ່ອັນມີວິໄນ ແລະອາລົມຮ້ອນແຮງ ແນ່ນຫນາຂຶ້ນ.
Verse 106
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ດໂຣນະປັຣວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນຕອນວ່າດ້ວຍການສັງຫານ ຈະຍະດຣະຖະ—ບົດທີ 106 ອັນກ່ຽວກັບການຫລົບໜີຂອງ ຢຸທິສຖິຣະ ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ການບອກປິດບົດນີ້ເປັນພິທີການປິດຕອນຢ່າງເປັນທາງການ ທ່າມກາງຄວາມຕຶງຕັນທາງທຳຂອງສົງຄາມ, ທີ່ການຢູ່ລອດ, ໜ້າທີ່, ແລະການຖອນຕົວທາງຍຸດທະສາດ ຖືກຊັ່ງນ້ຳໜັກກັບອຸດົມຄະຕິແຫ່ງຄວາມໝັ້ນຄົງ ແລະພະຣາຊະພາລະກິດ.
Verse 107
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ໃນ «ດໂຣນະປັຣວະ» ໃນ «ຈະຍະດຣະຖະວະທະປັຣວະ» ບົດທີ 107 ອັນພັນລະນາສົງຄາມອັນສັບສົນ ແລະພັນພົວແນ່ນຫນາ ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ສູດປິດບົດນີ້ວາງກອບເລື່ອງເປັນບັນທຶກທາງທຳຂອງສົງຄາມ, ທີ່ໜ້າທີ່, ຍຸດທະສາດ, ແລະຜົນສະທ້ອນຂອງຄຳສັດຈະກັບຄວາມຮຸນແຮງ ມາບັນຈົບກັນ.
Verse 346
अयोधयमन् रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम् । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໃນກາງສະໜາມຮົບອັນຄຸກຄື້ນ, ນັກຮົບຜູ້ກ້າຫານທັງຫຼາຍໄດ້ເຂົ້າປະລະກັບວີຣະບຸລຸດຊາດວະຕະ—ສາຕະຍະກິ—ຜູ້ເມົາມົນດ້ວຍໄຟແຫ່ງການຮົບ. ທະຫານມະກະທະໄດ້ຟັນຟາດດ້ວຍຝົນລູກສອນ ແລະດ້ວຍທໍມະຣະນັບພັນ, ບິນດິປາລ, ປຣາສ, ຄອນ ແລະ ມູສະລະ, ກົດດັນເຂົາໃນສະໜາມຮົບ; ແຕ່ເຂົາກໍຍັງເປັນຜູ້ຍາກຈະເອົາຊະນະໃນສົງຄາມ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນກຳລັງກະແສອັນບໍ່ຢຸດຢັ້ງຂອງສົງຄາມກະສັດຕຣິຍະ, ທີ່ຄວາມກ້າຫານແລະວິໄນ ຖືກທົດສອບທ່າມກາງພະລັງອັນທ່ວມທົ່ນ.
Verse 356
नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂດຍບໍ່ລຳບາກຫຼາຍ—ແທ້ຈິງຄືກຳລັງຍິ້ມ—ສາຕະຍະກິ ຜູ້ເປັນຍອດໃນຫມູ່ບຸລຸດ ມີກຳລັງແຂງ ແລະເມົາມົນດ້ວຍໄຟສົງຄາມ ໄດ້ພິຊິດພວກເຂົາທັງໝົດ.
Verse 363
बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະອົງຜູ້ມີອຳນາດ! ກອງທັບຂອງພຣະອົງແຕກກະຈາຍ ເພາະຖືກລູກສອນຂອງ ຢຸຍຸທານ (ສາຕະຍະກິ) ທຳລາຍ. ເມື່ອເຫັນທະຫານມາກະທະທີ່ຫຼົງຊີວິດ ແລ່ນໜີໄປທຸກທິດດ້ວຍຄວາມຢ້ານຕາຍ, ພວກທະຫານທີ່ຖືກລູກສອນຂອງສາຕະຍະກິກໍສູນສະໝັກຄີ ແລະຂະບວນຮົບກໍພັງທະລາຍ.
Verse 376
विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ວິລະຊົນຜູ້ມີຊື່ສຽງຍິ່ງ ສ່ອງປະກາຍສະຫວ່າງ ເມື່ອລາວສັ່ນຄັນທະນູອັນປະເສີດ. ດັ່ງນັ້ນ ສາຕະຍະກິ—ວິລະຊົນຜູ້ມີກຽດສັກ ຜູ້ເປັນຍອດໃນສາຍມະດຸ—ໄດ້ກໍ່ຄວາມພິນາດໃນກອງທັບຂອງພຣະອົງໃນສະໜາມຮົບ ແລ້ວສັ່ນຄັນທະນູອັນຍອດຢ່າງສົງ່າງາມ.
Verse 386
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ! ກອງທັບຂອງພຣະອົງ ທີ່ຖືກສາຕະຍະກິ ຜູ້ມີແຂນຍາວ ຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະແຂນແຂງກ້າ ທຳໃຫ້ຢ້ານກົວແລະສັບສົນ ບໍ່ຫັນກັບມາປະຈັນໜ້າສົງຄາມອີກເລີຍ.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma tension between relentless pursuit of advantage (including disabling chariot infrastructure and pre-empting reinforcements) and the intermittent demands of honor and grief, seen when Karṇa pauses to acknowledge Durmukha even as the engagement continues.
Capability in action is shown as relational and conditional: success depends on support systems, composure, and adaptive decision-making; emotional disturbance can briefly suspend strategic clarity, yet duty-driven re-entry remains a defining feature of kṣātra conduct.
No explicit phalaśruti is provided in this adhyāya; its significance is contextual, contributing to the epic’s cumulative reflection on agency, loss, and the ethical ambiguity of tactical necessity within the broader war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.