Adhyaya 4
Bhīṣma Parva, Adhyāya 4 — Dhṛtarāṣṭra–Vyāsa Saṃvāda on Kāla and Jayalakṣaṇa (Signs of Victory)
Upa-parva: Nimitta-jaya-lakṣaṇa-vicāra (Omens and Signs of Victory) — within Bhīṣma Parva
Vaiśaṃpāyana narrates a reflective exchange in which the ascetic sage Vyāsa addresses Dhṛtarāṣṭra’s predicament. Vyāsa first articulates kāla (time) as a force that contracts and recreates worldly conditions, denying permanence and warning against the ethical degradation of kin-slaying framed as political necessity. Dhṛtarāṣṭra acknowledges knowledge yet admits confusion driven by self-interest, then requests a precise account of the signs that accompany impending victory in collective engagements. Vyāsa enumerates auspicious indicators: orderly sacrificial fire (bright, smokeless, right-curling flame), favorable sounds (conch, drums), auspicious bird-calls and flight patterns, favorable winds, pleasing sensory conditions, and—most prominently—troop morale and cohesion. He also describes the dynamics of rout and panic: once a formation is “split” (dīrṇa), fear propagates, and even large forces become hard to stabilize. The chapter concludes with a strategic-philosophical caution: numerical strength alone does not ensure victory; outcomes are unstable, contingent, and entwined with daiva (the beyond-human factor), so even victory may entail depletion.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के द्वार पर आकाश स्वयं भाषा बोल उठता है—राहु-केतु का एक ही राशि में आ जाना, सूर्य का तुला में होना, और अशुभ संकेतों की शृंखला; मानो युद्ध से पहले प्रकृति अंतिम चेतावनी दे रही हो। → धृतराष्ट्र, कुछ क्षण मौन रहकर बार-बार लंबी साँसें लेते हैं और संजय से पूछते हैं—ये उत्पात क्या कहते हैं? उसी प्रश्न के उत्तर में कथा युद्धभूमि से हटकर ‘भूमि’ और ‘भूत’ के व्यापक विधान पर फैलती है: स्थावर-जंगम का भेद, जंगम की योनियाँ, चौदह प्रकार के प्राणी, ग्राम्य और आरण्य पशुओं की गणना—और फिर उसी भूमि पर अधिकार के लिए राजाओं की अतृप्त लालसा। → वाक्य-शिखर यह उद्घोष बनता है: ‘भूमौ च जायते सर्वं… भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां’ और फिर उसका कठोर निष्कर्ष—‘यस्य भूमिस्तस्य सर्वं… तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्’—जिसके पास भूमि, उसके पास सब; और उसी भूमि के लोभ में राजा एक-दूसरे का विनाश करते हैं। → अध्याय ज्ञान-गणना के रूप में स्थिर होता है—चर-अचर, अण्डज-स्वेदज-जरायुज, चौदह भेद, ग्राम्य-आरण्य पशुओं की सूची—और इस बोध पर टिकता है कि युद्ध का मूल केवल शस्त्र नहीं, ‘भूमि’ का आकर्षण है, जो समस्त प्राणियों की प्रतिष्ठा भी है और संघर्ष का कारण भी। → अशुभ संकेतों की छाया बनी रहती है—यदि भूमि ही सबका आधार है, तो उसी भूमि के लिए उठे शस्त्र किसका धर्म सिद्ध करेंगे और किसका विनाश?
Shlokas
Verse 1
- राहु और केतु सदा एक-दूसरेसे सातवीं राशिपर स्थित होते हैं
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ິສີຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ວະຍາສະ ກໍຈາກໄປຈາກກະສັດຜູ້ມີປັນຍາ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ. ທຣິຕະຣາສະຕຣະເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ກໍເຂົ້າສູ່ການພິຈາລະນາ ຄິດທົບທວນຢູ່ພັກໃຫຍ່—ຄວາມຢຸດງຽບໃນໃຈ ທີ່ບອກເຖິງຄວາມອຶດອັດທາງທຳມະ ກ່ອນວັນແຫ່ງສົງຄາມໃຫຍ່»។
Verse 2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनि:श्वस्य मुहुर्मुहुः । संजयं संशितात्मानमपृच्छद् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ) दो घड़ीतक सोचने-विचारनेके पश्चात् बारंबार लंबी साँस खींचते हुए उन्होंने विशुद्ध हृदयवाले संजयसे पूछा--
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຄິດທົບທວນຢູ່ດັ່ງກັບພຽງຊົ່ວຄາວ ແລະຫາຍໃຈຍາວໜັກໆຊ້ຳໆ ຜູ້ເປັນເອກໃນວົງພັນບາຣະຕະ ກໍຖາມສັນຈະຍະ ຜູ້ມີໃຈຝຶກຝົນແລະໝັ້ນຄົງ—ເປັນສັນຍານແຫ່ງຄວາມອຶດອັດໃນໃຈຂອງກະສັດ ເມື່ອຫັນໄປຫາຄຳປຶກສາອັນສັດຈິງ ທ່າມກາງນ້ຳໜັກທາງທຳມະຂອງສົງຄາມທີ່ກຳລັງຈະມາ»។
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जग्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें अमंगलस्चक उत्पातों तथा विजययूचक लक्षणोंका वर्णनविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ສັນຈະຍະ, ກະສັດນັກຮົບເຫຼົ່ານີ້ ຜູ້ປົກປ້ອງແຜ່ນດິນ ຍິນດີໃນສົງຄາມ ແລະຍອມສະຫຼະຊີວິດເພື່ອແຜ່ນດິນນີ້. ທີ່ນີ້ເຂົາເຈົ້າຟັນຟາດກັນແລະກັນ ດ້ວຍອາວຸດທຸກຊະນິດ ທັງໃຫຍ່ແລະນ້ອຍ.» ບົດນີ້ວາດພາບສະໜາມຮົບເປັນການແຂ່ງຂັນອັນໂສກເສົ້າເພື່ອອຳນາດ: ຄວາມປາຖະໜາໃນອຳນາດແຫ່ງແຜ່ນດິນ ຜັກດັນໃຫ້ຜູ້ປົກຄອງບໍ່ອາດອົດທົນກັນ ແລະກໍ່ຄວາມຮຸນແຮງບໍ່ຢຸດຢັ້ງ ເພີ່ມພົນລະເມືອງໃນໂລກຂອງຍະມະ ແຕ່ກໍບໍ່ເຄີຍສົງບົບ.
Verse 4
पार्थिवा: पृथिवीहेतो: समभित्यज्य जीवितम् । न वा शाम्यन्ति निष्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम्
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ບັນດາກະສັດ ເພື່ອແຜ່ນດິນ ກໍຍອມສະຫຼະແມ່ນແຕ່ຊີວິດ ແລ້ວຮີບຮ້ອນເຂົ້າສູ່ສົງຄາມ. ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຟັນຟາດກັນໃຫ້ລົ້ມຕາຍ ພວກເຂົາກໍບໍ່ສະຫງົບ; ກັບກັນ ພວກເຂົາພຽງແຕ່ເພີ່ມພູນອານາຈັກຂອງພຣະຍົມ ດ້ວຍການເພີ່ມຂຶ້ນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດຂອງຜູ້ຕາຍ.»
Verse 5
भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् । मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເພາະປາຖະໜາອຳນາດ ແລະ ຄວາມຮັ່ງມີຂອງແຜ່ນດິນ ພວກເຂົາຈຶ່ງບໍ່ອາດອົດທົນກັນແລະກັນ. ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນວ່າ ແຜ່ນດິນນີ້ມີຄຸນຄ່າຫຼາຍປະການ; ດັ່ງນັ້ນ ສັນຊະຍະ, ຈົ່ງເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງເຖິງຄຸນລັກສະນະຂອງແຜ່ນດິນ.»
Verse 6
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोट्यश्व लोकवीराणां समेता: कुरुजाडले,“कुरक्षेत्रमें इस जगत्के कई हजार, लाख, करोड़ और अरबों वीर एकत्र हुए हैं
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໃນກຸຣຸຈາງກະລະ ວິລະຊົນແຫ່ງໂລກນັບບໍ່ຖ້ວນ—ເປັນພັນໆ, ເປັນໝື່ນໆ, ເຖິງຂັ້ນໂກຕິ ແລະ ອັຣບຸດ—ໄດ້ມາຊຸມນຸມພ້ອມກັນ.»
Verse 7
देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागता:,“संजय! ये लोग जहाँ-जहाँसे आये हैं, उन देशों और नगरोंका यथार्थ परिमाण मैं तुमसे सुनना चाहता हूँ
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ສັນຊະຍະ, ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະໜາຈະຟັງຢ່າງຖືກຕ້ອງ ເຖິງຂະໜາດ ແລະ ຂອບເຂດທີ່ແທ້ຈິງຂອງດິນແດນ ແລະ ເມືອງທີ່ພວກວິລະຊົນເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ມາຈາກ.»
Verse 8
दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा । प्रभावात् तस्य विप्रर्षेव्यासस्थामिततेजस:
«ເພາະອຳນາດທາງຈິດວິນຍານຂອງພຣະພຣະຫມະຣິສີ ວະຍາສະ ຜູ້ມີຣັດສະມີຫາຂອບເຂດບໍ່ໄດ້, ເຈົ້າໄດ້ຮັບ ‘ດວງຕາແຫ່ງປັນຍາ’ ອັນຖືກສ່ອງສະຫວ່າງໂດຍຕະກຽງແຫ່ງປັນຍາທິບ. ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງສາມາດເຫັນ ແລະ ເລົ່າເຫດການທີ່ເກີນກວ່າສາຍຕາທົ່ວໄປ.»
Verse 9
संजय उवाच यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान् वक्ष्यामि ते गुणान् | शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ມະຫາປຣາຊະຍາ! ຂ້າພະເຈົ້າຈະພັນລະນາຄຸນລັກຂອງພື້ນດິນນີ້ໃຫ້ທ່ານ ຕາມປັນຍາທີ່ຂ້າພະເຈົ້າມີ. ຂໍນົບນ້ອມຕໍ່ທ່ານ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພັນບາຣະຕະ; ຂໍໃຫ້ທ່ານພິຈາລະນາດ້ວຍສາຍຕາແຫ່ງຄຳສອນແລະເຂົ້າໃຈເຖິງເລື່ອງນີ້.
Verse 10
द्विविधानीह भूतानि चराणि स्थावराणि च । त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजा:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ! ໃນໂລກນີ້ ສັດມີຊີວິດມີສອງປະເພດ—ພວກທີ່ເຄື່ອນໄຫວ ແລະ ພວກທີ່ຢູ່ນິ່ງ. ໃນພວກທີ່ເຄື່ອນໄຫວ ການເກີດມີສາມຢ່າງ: ເກີດຈາກໄຂ່, ເກີດຈາກຄວາມຊຸ່ມ, ແລະ ເກີດຈາກຄັນ (ມົດລູກ).
Verse 11
त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजन् जरायुजा: । जरायुजानां प्रवरा मानवा: पशवश्च ये,राजन! सम्पूर्ण जंगम जीवोंमें जरायुज श्रेष्ठ माने गये हैं, जरायुजोंमें भी मनुष्य और पशु उत्तम हैं
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ! ໃນບັນດາສັດທີ່ເຄື່ອນໄຫວທັງປວງ ພວກທີ່ເກີດຈາກຄັນ (ມົດລູກ) ຖືກນັບວ່າສູງສຸດ. ແລະໃນພວກທີ່ເກີດຈາກຄັນນັ້ນ ໂອ ພຣະຣາຊາ, ມະນຸດ ແລະ ສັດທັງຫຼາຍ ຖືກຖອດຖອນວ່າດີເລີດ.
Verse 12
नानारूपधरा राजंस्तेषां भेदाश्षतुर्दश । वेदोक्ता: पृथिवीपाल येषु यज्ञा: प्रतिष्ठिता:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ! ພວກນັ້ນມີຮູບຮ່າງຫຼາກຫຼາຍ. ໂອ ຜູ້ປົກຄອງແຜ່ນດິນ! ການແບ່ງປະເພດຂອງພວກນັ້ນມີສິບສີ່ຢ່າງ ດັ່ງທີ່ວີດະໄດ້ກ່າວໄວ້; ແລະເທິງການແບ່ງນັ້ນແຫຼະ ພິທີຍັດຍະ (yajña) ຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່.
Verse 13
ग्राम्याणां पुरुषा: श्रेष्ठा: सिंहाश्वारण्यवासिनाम् | सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນບັນດາຜູ້ຢູ່ບ້ານ ມະນຸດເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ; ແລະໃນບັນດາສັດປ່າທີ່ອາໄສໃນປ່າ ສິງໂຕເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ການດຳລົງຊີວິດຂອງສັດທັງປວງ ອາໄສການເກືອກກູນກັນ—ແຕ່ລະຜູ້ດຳລົງຢູ່ໄດ້ດ້ວຍການຊ່ວຍເຫຼືອຂອງອີກຜູ້ໜຶ່ງ.
Verse 14
उद्धिज्जा: स्थावरा: प्रोक्तास्तेषां पजचैव जातय: । वृक्षगुल्मलतावलल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातय:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ສັດທີ່ເກີດຈາກການງອກງາມ ເອີ້ນວ່າ «ສະຖາວະຣະ» (ພືດ) ອັນເປັນຜູ້ຢູ່ນິ່ງ. ພວກນັ້ນກ່າວວ່າມີ 5 ປະເພດ— ຕົ້ນໄມ້, ພຸ່ມໄມ້, ເຄືອລາກ, ເຄືອເກາະຂຶ້ນ, ແລະພວກທີ່ມີແກນເປັນເສັ້ນໃຍຫຼືຄ້າຍເປືອກ (ເຊັ່ນ ໄມ້ໄຜ່). ທັງໝົດນີ້ນັບເຂົ້າໃນຈຳພວກຫຍ້າແລະພືດ.
Verse 15
तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पठचसु । चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसम्मता
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນບັນດາສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ກ່າວວ່າມີ 19. ເມື່ອນັບຮວມມະຫາພູຕະ 5 (ທາດໃຫຍ່ 5) ເຂົ້າດ້ວຍ ຈຳນວນທັງໝົດຖືກປະກາດເປັນ 24. ເນື່ອງຈາກ «ຄາຍະຕຣີ» ອັນໂລກຍອມຮັບວ່າເປັນມາດຕະຖານ ກໍມີ 24 ພະຍາງເຊັ່ນກັນ ດັ່ງນັ້ນອົງປະກອບ 24 ປະການນີ້ຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ «ຄາຍະຕຣີ» ຕາມຄວາມເຂົ້າໃຈທົ່ວໄປ.
Verse 16
य एतां वेद गायत्री पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति,भरतश्रेष्ठ] जो लोकमें स्थित इस सर्वगुणसम्पन्न पुण्यमयी गायत्रीको यथार्थरूपसे जानता है, वह कभी नष्ट नहीं होता
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພະຣະຕະ, ຜູ້ໃດຮູ້ຈັກດ້ວຍຄວາມແທ້ຈິງ «ຄາຍະຕຣີ» ອັນບໍລິສຸດນີ້ ຜູ້ພ້ອມດ້ວຍຄຸນຄ່າທຸກປະການ, ຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ພິນາດໃນໂລກນີ້.
Verse 17
अरण्यवासिन: सप्त सप्तैषां ग्रामवासिन: । सिंहा व्याप्रा वराहाश्न महिषा वारणास्तथा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ມີ 7 ຜູ້ຢູ່ປ່າ ແລະອີກ 7 ໃນພວກນັ້ນຢູ່ບ້ານ—ເປັນດັ່ງສິງ, ເສືອ, ໝູປ່າ, ຄວາຍ, ແລະຊ້າງ».
Verse 18
गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभा:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ງົວ, ແບ້, ແກະ, ມະນຸດ, ມ້າ, ລໍ້ມ້າ (ມ້າລາ), ແລະ ລາ—ສັດ 7 ຢ່າງນີ້ ບັນດາຜູ້ດີງາມໄດ້ເອີ້ນວ່າ «ຜູ້ຢູ່ບ້ານ». ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ດັ່ງນັ້ນເມື່ອຮວມຜູ້ຢູ່ບ້ານກັບຜູ້ຢູ່ປ່າ ຈຶ່ງກ່າວວ່າມີສັດທັງໝົດ 14 ຢ່າງ.
Verse 19
एते ग्राम्या: समाख्याता: पशव: सप्त साधुभि: । एते वै पशवो राजन _ग्राम्यारण्याश्षतुर्दश
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ສັດເຈັດຊະນິດນີ້ ບັນດາຜູ້ຮູ້ໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າເປັນ ‘ສັດບ້ານ’ (ຢູ່ໃນຖິ່ນຖານມະນຸດ). ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ເມື່ອນັບຮວມທັງສັດບ້ານແລະສັດປ່າ ຈຶ່ງກ່າວວ່າມີທັງໝົດສິບສີ່».
Verse 20
भूमौ च जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमि: प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ສິ່ງທັງປວງເກີດຂຶ້ນເທິງແຜ່ນດິນ ແລະສິ່ງທັງປວງກໍສູນສິ້ນລົງໃນແຜ່ນດິນ. ແຜ່ນດິນແມ່ນຖານຮອງຂອງສັດທັງຫມົດ ແລະແຜ່ນດິນເທົ່ານັ້ນແມ່ນທີ່ພຶ່ງສຸດທ້າຍ».
Verse 21
यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजड्भमम् । तत्रातिगृद्धा राजानो विनिधघ्नन्तीतरेतरम्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດຄອບຄອງແຜ່ນດິນ ຜູ້ນັ້ນຖືກນັບວ່າຄອບຄອງໂລກທັງປວງ—ທັງສິ່ງທີ່ເຄື່ອນໄຫວແລະບໍ່ເຄື່ອນໄຫວ. ດັ່ງນັ້ນ ບັນດາກະສັດຜູ້ຫຼົງໂລບໃນດິນແດນຢ່າງເກີນຂອບ ຈຶ່ງຟັນຟາດກັນແລະກັນ».
Verse 176
ऋक्षाश्न वानराश्नैव सप्तारण्या: स्मृता नृप । नरेश्वर! उपर्युक्त चौदह प्रकारके जरायुज प्राणियोंमें वनवासी पशु सात हैं और ग्रामवासी भी सात ही हैं। सिंह
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ໃນບັນດາສັດທີ່ເກີດຈາກຄັນ (ອອກລູກເປັນຕົວ) ສິບສີ່ປະເພດທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ, ມີສັດປ່າເຈັດ ແລະສັດບ້ານເຈັດ. ສິງ, ເສືອ, ໝູປ່າ, ຄວາຍ, ຊ້າງ, ຫມີ, ແລະ ລີງ—ເຈັດຊະນິດນີ້ ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນສັດທີ່ຢູ່ໃນປ່າ».
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether pursuit of sovereignty can justify actions that damage kuladharma and kinship ethics; Vyāsa frames kin-harm as ethically diminutive and urges a lawful path when alternatives exist.
Victory is not a simple function of force; it depends on contingent conditions (nimitta), collective psychology (harṣa/morale), and the operation of kāla/daiva, implying the need for humility, ethical restraint, and strategic prudence.
Yes: the chapter explicitly notes that numerical superiority does not guarantee success and that even successful engagements entail kṣaya (depletion), functioning as a caution against triumphal certainty and simplistic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.