Adhyaya 27
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda (Renunciation and the Discipline of Action)
Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-upākhyāna within Bhīṣma-parva)
This chapter opens with Arjuna’s request for a definitive adjudication between saṃnyāsa (renunciation of actions) and punar-yoga (the disciplined path of action). Kṛṣṇa responds by affirming both as conducive to the highest good, while prioritizing karma-yoga over mere action-renunciation when inner discipline is absent. The discourse defines the ‘constant renunciant’ as one free from hatred and craving, and argues that sāṃkhya (discriminative knowledge) and yoga (disciplined practice) are not ultimately separate when properly understood. It details the phenomenology of non-doership: the wise person recognizes sensory operations as occurring within the field of prakṛti while maintaining inward detachment. Actions offered to Brahman, performed without attachment, do not ethically stain the agent, illustrated by the lotus leaf unaffected by water. The chapter further explains how ignorance veils knowledge, how knowledge dispels impurity, and how equanimity yields impartial vision toward all beings. It culminates in a practical profile of the liberated practitioner—restrained senses, moderated affect, and recognition of the divine as the beneficiary of disciplined acts and the well-wisher of all—resulting in stable peace (śānti).
Chapter Arc: अर्जुन के भीतर कर्म-त्याग की आकांक्षा और ‘बंधन’ का भय उठता है—यदि शुभ कर्म भी बाँधते हैं, तो फिर युद्धभूमि में कर्म का आग्रह क्यों? → श्रीकृष्ण कर्म-त्याग की निष्फलता दिखाते हैं: मन से इन्द्रियों को रोककर भी जो भीतर-भीतर विषयों का चिन्तन करता है, वह मिथ्याचारी है; इसके विपरीत जो मन से इन्द्रियों को संयमित कर कर्मेन्द्रियों से अनासक्त होकर कर्मयोग करता है, वही श्रेष्ठ है। फिर शंका उभरती है—यज्ञ, दान, तप जैसे शास्त्रविहित कर्म भी बंधन के हेतु कहे गए हैं, तो कर्म कैसे मुक्तिदायक बने? → भगवान् अपने दिव्य ‘लोक-संग्रह’ के रहस्य को उद्घाटित करते हैं: ‘यदि मैं कर्म न करूँ तो लोक नष्ट-भ्रष्ट हो जाएँ; मैं संकर का कर्ता बनूँ और प्रजा का उपघात करूँ’—अर्थात् श्रेष्ठ पुरुष का आचरण ही समाज की धुरी है, इसलिए आसक्ति-रहित कर्म ही धर्म का रक्षक है। → कर्म का विधान स्पष्ट होता है: श्रद्धावान, दोषदृष्टि-रहित मनुष्य जो इस मत का नित्य अनुष्ठान करते हैं, वे कर्मों से भी मुक्त होते हैं। साथ ही भीतर के शत्रु ‘काम’ का निदान बताया जाता है—काम इन्द्रिय, मन, बुद्धि में आश्रय लेकर ज्ञान को ढँकता है; अतः इन्द्रियों को वश में कर, मन-बुद्धि को स्थिर कर, बुद्धि से भी पर आत्मतत्त्व में स्थित होकर इस शत्रु का वध करना चाहिए। → अर्जुन के सामने अब निर्णायक प्रश्न खड़ा है—क्या वह ‘आत्मा से पर’ उस आधार में टिककर, काम-रूप आवरण को चीरते हुए, युद्ध-कर्म को योग बना पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २६ ॥। नक्शा + (0) आज अनन- $. तत्त्वको जाननेवाले महापुरुषोंद्वारा 'असत्” और “सत्' का विवेचन करके जो यह निश्चय कर लेना है कि जिस वस्तुका परिवर्तन और नाश होता है
ອາຣຊຸນກ່າວວ່າ: “ໂອ ຈະນາຣດະນະ! ຖ້າໃນທັດສະນະຂອງພຣະອົງ ປັນຍາ (buddhi—ເສັ້ນທາງແຫ່ງຄວາມຮູ້) ສູງກວ່າການກະທໍາ, ແລ້ວເປັນຫຍັງ ໂອ ເກສະວະ! ພຣະອົງຈຶ່ງຊັກຊວນຂ້າພະອົງໃຫ້ເຂົ້າໄປໃນການກະທໍາອັນນ່າຫວາດຫວັ່ນແຫ່ງສົງຄາມນີ້?”
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापरवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍຖ້ອຍຄໍາທີ່ເຫັນຄືວ່າປົນປົວ ແລະຄລຸມເຄືອ ທ່ານຄືຈະເຮັດໃຫ້ປັນຍາຂອງຂ້າພະເຈົ້າສັບສົນ. ດັ່ງນັ້ນ ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກໃຫ້ແນ່ນອນ ແລະຊັດເຈນເຖິງທາງດຽວ ທີ່ຈະນໍາຂ້າພະເຈົ້າໄປສູ່ຄວາມດີສູງສຸດ»។
Verse 3
सम्बन्ध-- इस प्रकार अजुनके पूछनेपर भगवान् उनका निश्चित कर्तव्य भक्तिप्रधान कर्मयोग बतलानेके उद्देश्यसे पहले उनके प्रश्नका उत्तर देते हुए यह दिखलाते हैं कि मेरे वचन व्यामिश्र' अर्थात् 'मिले हुए" नहीं हैं वरं सर्वधा स्पष्ट और अलग-अलग हैं-- श्रीभगवानुवाच लोकेडस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्
ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕອບວ່າ: «ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ! ໃນໂລກນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າເຄີຍສອນໄວ້ແຕ່ກ່ອນວ່າ ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນສອງປະການ. ສໍາລັບຜູ້ຢູ່ໃນທາງສາງຂະ (Sāṅkhya) ແມ່ນທາງແຫ່ງປັນຍາ; ສໍາລັບຜູ້ຝຶກຍົກ (Yogin) ແມ່ນທາງແຫ່ງການກະທໍາ. ດັ່ງນັ້ນ ຄໍາສອນຂອງຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ແມ່ນຄໍາສັ່ງທີ່ສັບສົນ ແຕ່ເປັນວິໄນທີ່ແຍກຊັດ ເໝາະກັບນິໄສຂອງແຕ່ລະຄົນ»។
Verse 4
न कर्मणामनारम्भान्ेष्कर्म्य पुरुषो श्षुते । न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति
ມະນຸດບໍ່ອາດບັນລຸຄວາມພົ້ນຈາກການກະທໍາໄດ້ ໂດຍພຽງແຕ່ບໍ່ເລີ່ມເຮັດການງານ; ແລະກໍບໍ່ອາດບັນລຸຄວາມສໍາເລັດໄດ້ ໂດຍພຽງແຕ່ສະຫຼະການກະທໍາພາຍນອກເທົ່ານັ້ນ.
Verse 5
मनुष्य न तो कर्मोंका आरम्भ किये बिना निष्कर्मताको यानी योगनिष्ठाको प्राप्त होता है और न कर्मोके केवल त्यागमात्रसे सिद्धि यानी सांख्यनिष्ठाको ही प्राप्त होता है ।।
ແທ້ຈິງແລ້ວ ບໍ່ມີໃຜຢູ່ໄດ້ແມ່ນແຕ່ຊົ່ວຂະນະດຽວ ໂດຍບໍ່ເຮັດການກະທໍາ; ເພາະມະນຸດທັງປວງຖືກບັງຄັບໃຫ້ກະທໍາ ໂດຍຄຸນລັກສະນະ (guṇa) ທີ່ເກີດຈາກປະກຣະຕິ (ທໍາມະຊາດວັດຖຸ).
Verse 6
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में यह बात कही गयी कि कोई भी मनुष्य क्षणमात्र भी कर्म किये बिना नहीं रहता: इसपर यह शंका होती है कि इन्द्रियोंकी क्रियाओंकोी हठसे रोककर भी तो मनुष्य कमोंका त्याग कर सकता है। इसपर कहते हैं-- कर्मेन्द्रियाणिः संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् | इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचार: स उच्यते
ຜູ້ໃດບັງຄັບກົດຂີ່ອະວະການກະທໍາໄວ້ ແຕ່ນັ່ງຄິດຖຶງວັດຖຸແຫ່ງປະສາດສຳຜັດຢູ່ໃນໃຈ—ຄົນນັ້ນມີປັນຍາຫຼົງຜິດ ແລະຖືກເອີ້ນວ່າ “ຜູ້ຫຼອກລວງ/ຜູ້ເສແສ້ງ” (ມິດທະຍາຈາຣີ).
Verse 7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेअर्जुन । कर्मेन्द्रिये: कर्मयोगमसक्त: स विशिष्यतेएं
ແຕ່ຜູ້ໃດທີ່ຄວບຄຸມອິນທຣີຍະທັງຫຼາຍດ້ວຍໃຈ ແລ້ວເລີ່ມປະກອບການງານ ປະຕິບັດກັມມະໂຍກະຜ່ານອະວະຍະວະແຫ່ງການກະທຳ ໂດຍບໍ່ຍຶດຕິດ—ໂອ ອາຈຸນ! ຜູ້ນັ້ນແຫຼະເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ.
Verse 8
सम्बन्ध-- अजुनने जो यह पूछा था कि आप मुझे घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं; उसके उत्तरमें ऊपरये कर्मोका त्याग करनेवाले मिथ्याचारीकी निन््दा और कर्मयोगीकी प्रशंसा करके अब उन्हें कर्म करनेके लिये आज्ञा देते हैं-- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो हाकर्मण: । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मण:
ຈົ່ງເຮັດກັມມະທີ່ຖືກກຳນົດໄວ້ສຳລັບເຈົ້າ; ການກະທຳດີກວ່າການບໍ່ກະທຳ. ເພາະຖ້າບໍ່ກະທຳ ແມ່ນແຕ່ການດຳລົງຊີວິດ ແລະການດູແລຮ່າງກາຍຂອງເຈົ້າກໍບໍ່ອາດສຳເລັດໄດ້.
Verse 9
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि शास्त्रविह्ित यज्ञ
ການກະທຳທີ່ເຮັດເພື່ອຍັດຍະ (yajña) ເທົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຜູກມັດ; ແຕ່ການກະທຳອື່ນໆ ນອກເໜືອຈາກນັ້ນ ທຳໃຫ້ມະນຸດຖືກຜູກມັດດ້ວຍກັມມະ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ລູກແຫ່ງກຸນຕີ! ຈົ່ງເຮັດວຽກທີ່ຄວນເຮັດເພື່ອຍັດຍະນັ້ນ ໂດຍບໍ່ຍຶດຕິດ ແລະເຮັດໃຫ້ດີ.
Verse 10
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में भगवान्ने यह बात कही कि यज्ञके निमित्त कर्म करनेवाला मनुष्य कर्मोसे नहीं बाँधता: इसलिये यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ किसको कहते हैं; उसे क्यों करना चाहिये और उसके लिये कर्म करनेवाला मनुष्य कैसे नहीं बँधता। अतएव इन बातोंकोी समझानेके लिये भगवान् ब्रह्माजीके वचनोंका प्रमाण देकर कहते हैं-- सहयज्ञा: प्रजा: सृष्टवा पुरोवाच प्रजापति: । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वो<स्त्विष्टककामधुक्
ໃນປະຖົມການແຫ່ງການສ້າງ ພຣະປະຊາປະຕິ (ພຣະພຣົມ) ໄດ້ສ້າງສັດທັງຫຼາຍພ້ອມກັບຍັດຍະ ແລ້ວກ່າວວ່າ: “ດ້ວຍຍັດຍະນີ້ ພວກເຈົ້າຈົ່ງເຈຣິນ ແລະເພີ່ມພູນ; ຂໍໃຫ້ຍັດຍະນີ້ເປັນຜູ້ໃຫ້ທີ່ສົມປາດຖະໜາ ມອບຄວາມສຸກສົມປະສົງແກ່ພວກເຈົ້າ.”
Verse 11
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ
ຈົ່ງຫຼ້ຽງດູ ແລະສົ່ງເສີມເທວະດາດ້ວຍຍັດຍະນີ້; ແລະໃຫ້ເທວະດາສົ່ງເສີມພວກເຈົ້າຄືນ. ເມື່ອສົ່ງເສີມກັນແລະກັນດ້ວຍໃຈບໍ່ເຫັນແກ່ຕົນ ພວກເຈົ້າຈະໄດ້ຮັບຄວາມດີສູງສຸດ.
Verse 12
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता: । तैर्दत्तानप्रदायै भ्यो यो भुड्क्ते स्तेन एव सः
ເທວະທັງຫຼາຍ ຜູ້ຖືກຫຼ້ຽງດູແລະເສີມກຳລັງດ້ວຍຍັດຍະບູຊາຂອງເຈົ້າ ຈະປະທານຄວາມສຸກທີ່ເຈົ້າປາດຖະໜາໃຫ້ໂດຍແນ່ນອນ ແມ່ນແຕ່ບໍ່ທັນໄດ້ຂໍ. ແຕ່ຜູ້ໃດບໍລິໂພກຂອງຂວັນທີ່ເທວະປະທານ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຖວາຍຕອບແທນຕາມຄວນ—ຜູ້ນັ້ນແທ້ຈິງແມ່ນຂໂຈນ.
Verse 13
यज्ञशिष्टाशिन: सनन््तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै: । भुज्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्
ຜູ້ດີຜູ້ປະເສີດທີ່ກິນອາຫານທີ່ເຫຼືອຈາກຍັດຍະ (ຍັດຍະຊິດຖະ) ຍ່ອມພົ້ນຈາກບາບທັງປວງ. ແຕ່ຄົນຊົ່ວທີ່ຫຸງຕົ້ມເພື່ອຫຼ້ຽງຕົນເອງແຕ່ຢ່າງດຽວ—ພວກນັ້ນກິນແຕ່ບາບເທົ່ານັ້ນ.
Verse 14
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ न करनेसे क्या हानि है; इसपर युष्टिचक्रको युरक्षित रखनेके लिये यज्ञकी आवश्यकताका प्रतिपादन करते हैं-- अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव: । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञ: कर्मसमुद्भव:
ສັດມີຊີວິດທັງປວງເກີດຂຶ້ນ ແລະດຳລົງຢູ່ໄດ້ໂດຍອາຫານ; ອາຫານເກີດຈາກຝົນ; ຝົນເກີດຈາກຍັດຍະ; ແລະຍັດຍະເກີດຈາກການກະທຳທີ່ຖືກກຳນົດໄວ້. ດັ່ງນັ້ນ ລະບຽບທາງທຳມະຖືກສະແດງເປັນຫ່ວງໂຊ່ຂອງການເກືອກູນກັນ: ເມື່ອມະນຸດປະຕິບັດໜ້າທີ່ດ້ວຍໃຈຖວາຍ ທຳມະຊາດຖືກຫຼ້ຽງດູ, ສັງຄົມໄດ້ອາຫານ, ແລະຊີວິດຖືກຄ້ຳຈຸນ.
Verse 15
कर्म ब्रह्मोद्धवं विद्धि ब्रद्माक्षरसमुद्धवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतेष्ठितम्
ຈົ່ງຮູ້ວ່າ ການກະທຳທີ່ຖືກກຳນົດ (ກຳມະ) ເກີດຈາກພຣະພຣະຫມັນ (ພຣະເວດ); ແລະພຣະພຣະຫມັນ (ພຣະເວດ) ເກີດຈາກອັກສະຣະອັນບໍ່ເສື່ອມ (Akṣara). ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນຈິງອັນບໍ່ເສື່ອມ ຜູ້ແຜ່ຊຶມທົ່ວທຸກແຫ່ງ ຈຶ່ງສະຖິດຢູ່ໃນຍັດຍະ (yajña) ຢ່າງນິລັນດອນ.
Verse 16
एवं प्रवर्तितं चक्र नानुवर्तयतीह य: । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
ໂອ ປາຣຖະ! ຜູ້ໃດໃນໂລກນີ້ບໍ່ດຳເນີນຕາມວົງຈອນແຫ່ງລະບຽບສາກົນທີ່ຖືກໝຸນໄວ້ແບບນີ້—ບໍ່ຢູ່ໃຫ້ກົງກັບຈັງຫວະຂອງໜ້າທີ່ແລະຍັດຍະ—ຜູ້ນັ້ນມີຊີວິດຢ່າງໄຮ້ຄ່າ. ຜູ້ທີ່ຫຼົງໃນຄວາມສຸກຂອງອິນທຣີ ຍ່ອມດຳລົງຊີວິດອັນເປັນບາບ ແລະສູນເປົ່າ ຂາດຈາກການເກືອກູນທີ່ຄ້ຳຈຸນໂລກ.
Verse 17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्न॒ मानव: । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते
ແຕ່ຜູ້ໃດທີ່ຍິນດີຢູ່ໃນອັດຕາ ອິ່ມໃຈດ້ວຍອັດຕາ ແລະພໍໃຈຢູ່ໃນອັດຕາເທົ່ານັ້ນ—ສໍາລັບຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ມີການງານທີ່ຕ້ອງເຮັດອີກແລ້ວ.
Verse 18
नैव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्नन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय:
ສໍາລັບຜູ້ໃຈໃຫຍ່ນັ້ນ ໃນໂລກນີ້ ການເຮັດກໍບໍ່ໃຫ້ປະໂຫຍດສ່ວນຕົວແກ່ລາວ ແລະການບໍ່ເຮັດກໍບໍ່ໃຫ້ປະໂຫຍດໃດໆ. ທັງໃນບັນດາສັດທັງປວງ ລາວກໍບໍ່ພຶງພາຜູ້ໃດເພື່ອຜົນປະໂຫຍດຕົນເອງ.
Verse 19
सम्बन्ध-- यहॉँतक भगवान्ने बहुत-से हेतु बतलाकर यह बात सिद्ध की कि जबतक मनुष्यको परम श्रेयरूप परमात्माकी प्राप्ति न हो जाय
ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈົ່ງບໍ່ຍຶດຕິດ ແລະເຮັດວຽກທີ່ຄວນເຮັດຢ່າງສະໝໍ້ສະເໝີ. ເພາະຜູ້ທີ່ເຮັດກຳໂດຍບໍ່ຍຶດຕິດ ຍ່ອມບັນລຸອົງສູງສຸດ.
Verse 20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय: । लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमहसि
ແທ້ຈິງ ດ້ວຍການກະທໍາເທົ່ານັ້ນ ພຣະຣາຊາຈະນະກະ ແລະບັນດາຜູ້ເປັນແບບຢ່າງອື່ນໆ ໄດ້ບັນລຸຄວາມສໍາເລັດສູງສຸດ. ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນເຈົ້າຈະເຫັນແກ່ການຮັກສາລະບຽບໂລກ ແລະນໍາພາຜູ້ຄົນດ້ວຍແບບຢ່າງ ເຈົ້າກໍຄວນເຮັດໜ້າທີ່ຂອງເຈົ້າ.
Verse 21
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकर्ें भगवान्ने अर्जुनकों लोक-संग्रहकी ओर देखते हुए कर्मोका करना उचित बतलाया: इसपर यह जिज्ञासा होती है कि कर्म करनेसे किस प्रकार लोकसंग्रह होता है; अतः यही बात समझानेके लिये कहते हैं-- यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत् तदेवेतरो जन: । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
ຜູ້ປະເສີດເຮັດຢ່າງໃດ ຄົນອື່ນກໍເຮັດຕາມຢ່າງນັ້ນ. ມາດຕະຖານທີ່ລາວວາງໄວ້ເປັນຫຼັກ ໂລກກໍດໍາເນີນຕາມນັ້ນ.
Verse 22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि
ພຣະກຣິດສະນາຕຣັດວ່າ: «ໂອ ປາຣຖະ! ໃນໂລກທັງສາມ ສໍາລັບເຮົາ ບໍ່ມີຫນ້າທີ່ໃດໆທີ່ຈໍາເປັນຕ້ອງເຮັດ. ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ບັນລຸແລ້ວຈໍາຕ້ອງບັນລຸ; ແຕ່ເຮົາຍັງຄົງປະພຶດຢູ່ໃນກຳມະ».
Verse 23
यदि हाहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रित: । मम वर्त्मनिवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:
«ໂອ ປາຣຖະ! ຖ້າເຮົາເຄີຍຢຸດການກະທໍາໜ້າທີ່ດ້ວຍຄວາມຕື່ນຕົວ ແລະບໍ່ເກີດຄວາມເກຍດຄ້ານ ຈະເກີດໂທດໃຫຍ່; ເພາະມະນຸດທັງປວງ ຍ່ອມດໍາເນີນຕາມທາງທີ່ເຮົາວາງໄວ້ເປັນແບບຢ່າງ».
Verse 24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा: प्रजा:
«ຖ້າເຮົາບໍ່ເຮັດກຳມະ ໂລກເຫຼົ່ານີ້ຈະລົ້ມສະລາຍ; ເຮົາຈະເປັນຜູ້ກໍ່ໃຫ້ເກີດ “ສັງກະຣະ” ຄວາມປົນເປື້ອນແລະຄວາມສັບສົນໃນທຳມະ; ແລະຈະກາຍເປັນຜູ້ທໍາລາຍປະຊາເຫຼົ່ານີ້».
Verse 25
सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वांस्तथासक्तश्निकीर्षुलोंकसंग्रहम्
«ໂອ ພາຣະຕະ! ເຊັ່ນທີ່ຄົນບໍ່ຮູ້ ກະທໍາກຳມະດ້ວຍຄວາມຍຶດຕິດໃນກຳມະ, ຄົນຮູ້ກໍຄວນກະທໍາເຊັ່ນນັ້ນແຕ່ບໍ່ຍຶດຕິດ—ເພື່ອ “ໂລກະສັງຄະຣະຫະ” ຄືການຄ້ຳຈຸນໂລກໃຫ້ຢູ່ເປັນລະບຽບ».
Verse 26
भीष्मपर्वणि तु षड्विंशो5ध्याय:
«ຜູ້ຮູ້ ຜູ້ຕັ້ງມັ່ນໃນໂຍກະ ບໍ່ຄວນເຮັດໃຫ້ປັນຍາຂອງຜູ້ບໍ່ຮູ້ທີ່ຍຶດຕິດໃນກຳມະ ເກີດຄວາມສັບສົນ ຫຼືເສຍສັດທາ. ແຕ່ຄວນກະທໍາໜ້າທີ່ຕາມຄໍາສອນໃຫ້ຄົບຖ້ວນດ້ວຍຄວາມກົງກັນ, ແລະຊັກຊວນໃຫ້ເຂົາເຈົ້າກະທໍາເຊັ່ນດຽວກັນ».
Verse 27
प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश: । अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: ການກະທຳທັງປວງ ໃນທຸກວິທີ ເກີດຈາກຄຸນ (guṇa) ຂອງປະກຣິຕິ (prakṛti) ເປັນຜູ້ກະທຳ. ແຕ່ຜູ້ບໍ່ຮູ້ ທີ່ຈິດຖືກອະຫັງກາຣ (ອັດຕາ) ບັງຕາ ກັບຄິດວ່າ «ຂ້ອຍແມ່ນຜູ້ເຮັດ».
Verse 28
तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो: । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते
ແຕ່ໂອ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ! ຜູ້ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງເຖິງການແບ່ງຄຸນ (guṇa) ແລະການກະທຳ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈວ່າ «ຄຸນທັງຫຼາຍ ກໍດຳເນີນຢູ່ໃນຄຸນທັງຫຼາຍ» ເພາະສະນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຕິດພັນ—ບໍ່ຕິດທັງການກະທຳ ແລະຜົນ—ຢູ່ຢ່າງເສຣີຈາກຄວາມຍຶດຖື ແລະຄວາມຕິດພັນ ແມ່ນແຕ່ການງານຍັງດຳເນີນຕໍ່ໄປ.
Verse 29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढा: सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्
ຜູ້ທີ່ປັນຍາຖືກຄຸນຂອງປະກຣິຕິຫຼອກລວງ ຍ່ອມຕິດພັນຢູ່ໃນຄຸນ ແລະການກະທຳທີ່ເກີດຈາກມັນ. ຜູ້ຮູ້ທັງໝົດບໍ່ຄວນເຮັດໃຫ້ຜູ້ປັນຍາອ່ອນ ຜູ້ຮູ້ແຕ່ບາງສ່ວນ ວຸ້ນວາຍ; ຄວນນຳພາດ້ວຍຄວາມສຸພາບ ບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນ ຫຼືການດູຖູກ—ໂດຍສະເພາະໃນຍາມໜ້າທີ່ໜັກ ແລະສົງຄາມກຳລັງໃກ້ເຂົ້າມາ.
Verse 30
१४-अनायक्तभावसे कर्म करनेसे परमात्माकी प्राप्ति होती है (गीता ३/१९)। १५-पूर्वकालमें जनकादिने भी कमोद्वारा ही सिद्धि प्राप्त की थी (गीता ३/२०/। १६-दूसरे मनुष्य श्रेष्ठ महापुरुषका अनुकरण करते हैं; इसलिये श्रेष्ठ महापुरुषको कर्म करना चाहिये (गीता ३॥२१)। १७-भगवान्को कुछ भी कर्तव्य नहीं है; तो भी वे लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हैं (गीता ३/२२)। १८-ज्ञानीके लिये कोई कर्तव्य नहीं है
ໃຫ້ຈິດເຈົ້າຕັ້ງຢູ່ໃນເຮົາ—ອາດຕະມາພາຍໃນ—ແລ້ວມອບການກະທຳທັງປວງໃຫ້ເຮົາ. ປາດຖະໜາບໍ່ມີ, ຄວາມຍຶດວ່າ «ຂອງຂ້ອຍ» ບໍ່ມີ, ແລະພົ້ນຈາກຄວາມຮ້ອນຮົນໃນໃຈ; ແລ້ວຈົ່ງອອກຮົບ.
Verse 31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा: । श्रद्धावन्तो5नसूयन्तो मुच्यन्ते तेडपि कर्मभि:
ຜູ້ໃດກໍຕາມ ທີ່ບໍ່ຈ້ອງຈັບຜິດ ແລະມີສັດທາ ປະຕິບັດຕາມຄຳສອນນີ້ຂອງເຮົາຢ່າງສະເໝີ—ເຂົາເຈົ້າກໍພົ້ນຈາກການຜູກມັດຂອງກຳທັງຫຼາຍໄດ້ເຊັ່ນກັນ.
Verse 32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतस:
ແຕ່ຜູ້ໃດທີ່ຕິຕຽນຄໍາສອນນີ້ ແລະບໍ່ດໍາເນີນຊີວິດຕາມຄໍານໍາຂອງເຮົາ—ຈົ່ງຮູ້ໄວ້ວ່າ ພວກເຂົາຖືກຫຼອກລວງໃນຄວາມເຂົ້າໃຈທັງປວງ ປັນຍາວິນິດໄສພັງທະລາຍ ແລະສະຕິພາຍໃນສູນຫາຍ।
Verse 33
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकम्ें यह बात कही गयी कि भगवान्के मतके अनुसार न चलनेवाला नष्ट हो जाता है। इसपर यह जिज्ञासा होती है कि यदि कोई भगवान्के मतके अनुसार कर्म न करके हठपूर्वक कर्मोका सर्वथा त्याग कर दे तो क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- सदृशं चेष्टते स्वस्या: प्रकृतेज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रह: कि करिष्यति
ອາຣຈຸນກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ຜູ້ມີປັນຍາກໍຍັງເຄື່ອນໄຫວຕາມທໍາມະຊາດຂອງຕົນ. ສັດທັງປວງດໍາເນີນຕາມນິສັຍເກີດມາ; ດັ່ງນັ້ນ ການຂົ່ມຂືນຂັດຂວາງຈະເຮັດຫຍັງໄດ້?
Verse 34
सम्बन्ध--इस प्रकार सबको प्रकृतिके अनुसार कर्म करने पड़ते हैं तो फिर कर्मबन्धनसे छूटनेके लिये मनुष्यको क्या करना चाहिये? इस जिज्ञासापर कहते हैं-- इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ हास्य परिपन्थिनौ
ອາຣຈຸນກ່າວວ່າ: ໃນຂອບເຂດຂອງອິນທຣີແຕ່ລະຢ່າງ ແລະວັດຖຸຂອງມັນ ຄວາມຕິດໃຈແລະຄວາມຊັງຊັງຝັງຢູ່ແນ່ນອນ. ບໍ່ຄວນຕົກຢູ່ໃຕ້ອໍານາດຂອງສອງຢ່າງນັ້ນ; ເພາະມັນເປັນຜູ້ຂັດຂວາງໃນເສັ້ນທາງແຫ່ງຄວາມດີແທ້—ສະຫງົບສຸກພາຍໃນ ແລະການກະທໍາທີ່ຖືກຕ້ອງ.
Verse 35
सम्बन्ध-- यहाँ अर्जुनिके मनमें यह बात आ सकती है कि मैं यह युद्धरूप घोर कर्म न करके यदि भिक्षावृत्तिसे अपना निर्वाह करता हुआ शान्तिमय क्मोें लगा रहूँ तो सहज ही राग-द्वेषसे छूट सकता हूँ: फिर आप मुझे युद्ध करनेके लिये आज्ञा क्यों दे रहे हैं; इसपर भगवान् कहते हैं-- श्रेयान् स्वधर्मो विगुण: परधर्मात् स्वनुछितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:
ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕັດສອນວ່າ: ໜ້າທີ່ຂອງຕົນເອງ ແມ່ນແຕ່ປະຕິບັດບໍ່ສົມບູນ ກໍຍັງດີກວ່າໜ້າທີ່ຂອງຄົນອື່ນ ແມ່ນແຕ່ປະຕິບັດໄດ້ດີເລີດ. ການຕາຍໃນສະວະທັມຂອງຕົນກໍຍັງເປັນມົນຄຸນ; ແຕ່ທັມຂອງຄົນອື່ນນັ້ນນ່າຢ້ານກົວ.
Verse 36
सम्बन्ध--गनुष्यका स्वधर्मपालन करनेगें ही कल्याण है
ອາຣຈຸນກ່າວວ່າ: ໂອ ກຣິດສະນາ! ແລ້ວມະນຸດຖືກອຳນາດໃດຜັກດັນໃຫ້ກະທໍາບາບ—ດັ່ງຖືກບັງຄັບ—ແມ່ນແຕ່ບໍ່ປາດຖະນາກໍຕາມ?
Verse 37
श्रीभगवानुवाच काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्धव: । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्
ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕັດວ່າ: ນີ້ແມ່ນກາມ; ນີ້ແມ່ນໂກຣດ—ເກີດຈາກຄຸນຣາຊັສ (rajas). ມັນບໍ່ເຄີຍອີ່ມ, ຫິວໂຫຍຫາຄວາມເພີດເພີນຢູ່ເທື່ອ, ແລະເປັນມະຫາບາບ. ຈົ່ງຮູ້ໄວ້ໃນເລື່ອງນີ້ວ່າ ມັນແມ່ນສັດຕູ.
Verse 38
सम्बन्ध-- यहाँ जिज्ञासा होती है कि यह काम मनुष्यको किस प्रकार पापोंगें प्रवृत्त करता है। अत: तीन श्लोकोद्वार इयका समाधान करते हैं-- धूमेनाव्रियते वल्निर्यथादर्शो मलेन च | यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
ເຫມືອນໄຟຖືກຄວັນປົກຄຸມ, ເຫມືອນກະຈົກຖືກຄວາມເປື້ອນບັງ, ແລະເຫມືອນຕົວອ່ອນຖືກມົດລູກຫໍ້ຫຸ້ມ—ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມຮູ້ນີ້ຖືກກາມ (kāma) ນັ້ນປົກຄຸມໄວ້.
Verse 39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च,और हे अर्जुन! इस अग्निके समान कभी न पूर्ण होनेवाले कामरूप ज्ञानियोंके नित्य वैरीकेः द्वारा मनुष्यका ज्ञान ढका हुआ है
ໂອ ລູກແຫ່ງກຸນຕີ, ຄວາມຮູ້ຖືກປົກຄຸມໂດຍສັດຕູອັນຖາວອນນີ້—ກາມ—ທີ່ປາກົດເປັນຄວາມຢາກ ແລະເຜົາໄໝ້ເຫມືອນໄຟທີ່ບໍ່ເຄີຍອີ່ມ.
Verse 40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्
ອິນຊີ, ຈິດ (ມະນະ), ແລະ ປັນຍາ (ພຸດທິ) ຖືກເວົ້າວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງມັນ. ໂດຍອາໄສສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ມັນປົກຄຸມຄວາມຮູ້ ແລະເຮັດໃຫ້ຜູ້ມີກາຍຫຼົງຜິດ.
Verse 41
इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि--ये सब इसके वासस्थान कहे जाते हैं। यह काम इन मन, बुद्धि और इन्द्रियोंके द्वारा ही ज्ञाकको आच्छादित करके जीवात्माको मोहित करता हैः ।।
ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພັນບາຣະຕະ, ຈົ່ງຄວບຄຸມອິນຊີກ່ອນ. ແລ້ວຈົ່ງທຳລາຍດ້ວຍກຳລັງ ກາມອັນຊົ່ວນີ້ ຜູ້ທີ່ທຳລາຍທັງຄວາມຮູ້ ແລະປັນຍາທີ່ຮູ້ແຈ້ງ.
Verse 42
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकमें इन्द्रियॉको वशर्में करके कामरूप शत्रुकों मारनेके लिये कहा गया। इसपर यह शंका होती है कि जब इन्द्रिय
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ເຂົາກ່າວວ່າ ອິນທຣີຍະສູງກວ່າຮ່າງກາຍ; ສູງກວ່າອິນທຣີຍະແມ່ນໃຈ; ສູງກວ່າໃຈແມ່ນປັນຍາ; ແລະສູງກວ່າປັນຍາແມ່ນອາດຕະ (Self). ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອປະເຊີນໜ້າກັບກາມະ—ທີ່ເຮັດວຽກຜ່ານເຄື່ອງມືພາຍໃນເຫຼົ່ານີ້—ຕ້ອງຮູ້ລຳດັບພາຍໃນ ແລະພຶງອາໄສອາດຕະທີ່ຢູ່ເທິງປັນຍາ ບໍ່ໃຫ້ຖືກອິນທຣີຍະແລະໃຈຂັບເຄື່ອນ»។
Verse 43
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।।
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ອິນທຣີຍະຖືກກ່າວວ່າສູງກວ່າຮ່າງກາຍອັນຫຍາບ—ລະອຽດກວ່າ, ແຂງແຮງກວ່າ, ແລະມີຄວາມສາມາດກວ່າ. ເທິງອິນທຣີຍະແມ່ນໃຈ; ເທິງໃຈແມ່ນປັນຍາ; ແລະເທິງປັນຍາຢ່າງຍິ່ງແມ່ນອາດຕະ. ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຮູ້ວ່າອາດຕະສູງກວ່າປັນຍາ ແລະເຮັດໃຫ້ໃຈໝັ້ນຄົງດ້ວຍພະລັງວິໄນພາຍໃນ—ໂອ ຜູ້ມີແຂນອັນແຂງແຮງ! ຈົ່ງຟັນຟາດສັດຕູຜູ້ຊະນະຍາກນີ້ ຜູ້ມີຮູບເປັນກາມະ»។
Frequently Asked Questions
Arjuna seeks a single, certain prescription between renouncing action (saṃnyāsa) and performing action through disciplined practice (karma-yoga), reflecting a dilemma about whether ethical purity is better preserved by withdrawal or by regulated engagement.
Kṛṣṇa teaches that mature renunciation is primarily internal—freedom from aversion and craving—and that disciplined action offered without attachment leads efficiently to purification, knowledge, equanimity, and stable peace.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds outcome-statements: non-attached action does not bind; knowledge removes impurity and leads to non-return (apunarāvṛtti) and brahma-nirvāṇa; recognizing the divine as the beneficiary and well-wisher yields śānti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.