Adhyaya 83
Suvarṇa-janma and Dakṣiṇā-Māhātmya (Origin and Supremacy of Gold as Ritual Fee)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Charity and Dakṣiṇā Instructions) — Suvarṇa-māhātmya Context
Yudhiṣṭhira, continuing a dharma-inquiry on exemplary gifts, notes prior praise of cow-gifts and land-gifts and then requests a precise account of suvarṇa: what it is, how and when it originated, its intrinsic nature, its gifting protocol, and the fruit (phala) that makes it “supreme” among dakṣiṇās. He also frames the question against the burdens of kingship and the difficulty of right conduct for rulers, implying that prescribed giving functions as a practical purificatory discipline. Bhīṣma answers by introducing a personal precedent: while performing Śaṃtanu’s śrāddha at Gaṅgādvāra with support from Jāhnavī (Gaṅgā), he witnesses an anomalous ‘hand’ as if the father were directly receiving offerings. Bhīṣma corrects his response by adhering to śāstra—placing piṇḍa offerings on kuśa/darbha rather than treating the apparition as a literal ritual recipient—after which the apparition disappears and the Pitṛs approve him in a dream, praising epistemic restraint and scriptural fidelity. They then recommend suvarṇa as a purifier offered in place of land/cows, asserting extended ancestral benefit. Bhīṣma proceeds to an older itihāsa: Paraśurāma’s grand rite and Vasiṣṭha’s doctrinal explanation that gold is identified with Agni and, by extension, with the totality of deities—thereby making gold-giving a comprehensive offering. The chapter then begins an etiological mythic sequence (Rudra-Umā context and subsequent cosmological events) to further ground suvarṇa’s sacred origin and ritual centrality.
Chapter Arc: भीष्म के उपदेश-प्रवाह में वसिष्ठ का वचन उठता है—गायें घृत-क्षीर की जननी हैं; उनके स्मरण-मात्र से गृह, मन और कर्म पवित्र हो सकते हैं। → वसिष्ठ राजन् को नित्य-आचरण का विधान बताते हैं: प्रातः-सायं आचमन कर ‘गावो ममाग्रतो…’ जैसे जप से अपने चारों ओर गो-रक्षा का कवच रचो; प्रश्न यह बनता है कि क्या दान केवल वस्तु-त्याग है या जीवन-शुद्धि का अनुशासन? → गोदान की परम-फलश्रुति उद्घोषित होती है—सहस्र गौओं का दान स्वर्ग के दिव्य लोकों तक ले जाता है; दाता अपने माता-पिता की पीढ़ियों को भी पुण्यलोक देता और कुल को पवित्र करता है; ‘धेनु-प्रमाण’ तिल-धेनु/पानीय-दान जैसे दानों से यमलोक की यातना से मुक्ति का आश्वासन मिलता है। → भीष्म वसिष्ठ-वचन को ‘वरम्’ मानकर भूमि-दान/गो-दान की श्रेष्ठता पर विचार करते हुए नियतात्मा होकर द्विजों को बहुत-सा गोधन दान करते हैं और पुण्यलोकों की प्राप्ति का निष्कर्ष स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अप-#-रा+ अशीतितमो< ध्याय: गौओं तथा गोदानकी महिमा वसिष्ठ उवाच घृतक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्धवा: । घृतनद्यो घृतावर्तास्ता मे सनन््तु सदा गृहे
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ຝູງງົວ—ຜູ້ໃຫ້ນ້ຳນົມແລະນ້ຳມັນເຫຼວ (ghee), ເປັນແຫຼ່ງກໍ່ເກີດຂອງ ghee ແລະເປັນຜູ້ນໍາ ghee ອອກມາ—ດັ່ງແມ່ນ້ຳ ghee ມີວົງວຽນ ghee ວົນວຽນ—ຈົ່ງສະຖິດຢູ່ໃນເຮືອນຂ້າພະເຈົ້າຕະຫຼອດໄປ»។
Verse 2
घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितम् । घृतं सर्वेषु गात्रेषु घृते मे मनसि स्थितम्
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ghee ຢູ່ໃນຫົວໃຈຂ້າພະເຈົ້າເປັນນິດ; ghee ຖືກສະຖາປະນາໃນສະດືຂອງຂ້າພະເຈົ້າ. ghee ແຜ່ຊຶມໄປທົ່ວອະວະທັງປວງ; ແລະໃນ ghee ຈິດໃຈຂ້າພະເຈົ້າຕັ້ງຢູ່»។
Verse 3
गावो ममाग्रतो नित्यं गाव: पृष्ठत एव च । गावो मे सर्वतश्वैव गवां मध्ये वसाम्यहम्
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ງົວຢູ່ຕໍ່ໜ້າຂ້າພະເຈົ້າເປັນນິດ, ແລະຢູ່ຂ້າງຫຼັງຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍ. ຂໍໃຫ້ງົວລ້ອມຮອບຂ້າພະເຈົ້າທຸກທິດ; ແລະຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າອາໄສຢູ່ກາງຝູງງົວ»។
Verse 4
इत्याचम्य जपेत् सायं प्रातश्न॒ पुरुष: सदा । यदल्ला कुरुते पापं तस्मात् स परिमुच्यते
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ບຸກຄົນຄວນເຮັດ ອາຈະມະນະ (ācamana) ແລະສວດຄໍາສູດນີ້ໃນຕອນເຊົ້າ ແລະຕອນແລງເປັນນິດ. ບາບໃດທີ່ເຂົາເຮັດໃນກາງວັນ ຈະຖືກປົດປ່ອຍຈາກບາບນັ້ນຢ່າງສິ້ນເຊີງ»។ ຄໍາສອນນີ້ວາງໃຫ້ເຫັນການຊໍາລະຕົນປະຈໍາວັນ ແລະການສວດດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ—ໂດຍສະເພາະທີ່ຜູກພັນກັບຄວາມສັກສິດຂອງງົວ ແລະ ນ້ໍາມັນເນີຍ (ghee)—ເປັນວິໄນແຫ່ງການແກ້ບາບ ແລະການຊໍາລະຈິດໃຈ.
Verse 5
प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्धारा च यत्र सा । गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र यान्ति सहसत्रदा:
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ບ່ອນໃດມີປາສາດຄໍາ, ແລະບ່ອນໃດມີສາຍທາລາແຫ່ງຊັບສິນອັນລືຊື່ ວະສຸທາຣາ (Vasudhārā)—ບ່ອນທີ່ຄັນທະວະ (Gandharva) ແລະ ອັບສະຣາ (Apsaras) ຊຸມນຸມ—ໄປສູ່ບ່ອນນັ້ນ ພວກເຂົາໄປເປັນພັນໆ»។
Verse 6
सहस्र गौओंका दान करनेवाले मनुष्य जहाँ सोनेके महल हैं, जहाँ स्वर्गगंगा बहती हैं तथा जहाँ गन्धर्व और अप्सराएँ निवास करती हैं, उस स्वर्गलोकमें जाते हैं ।।
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍລິຈາກງົວໜຶ່ງພັນ ຈະໄດ້ເຖິງໂລກສະຫວັນນັ້ນ ທີ່ມີປາສາດຄໍາຕັ້ງຕະຫຼອດ, ທີ່ແມ່ນ້ໍາຄົງຄາແຫ່ງສະຫວັນ (Gaṅgā) ໄຫຼຜ່ານ, ແລະທີ່ຄັນທະວະກັບອັບສະຣາອາໄສ. ແທ້ຈິງ ພວກເຂົາໄປສູ່ດິນແດນທີ່ແມ່ນ້ໍາໄຫຼດ້ວຍນົມເປັນນ້ໍາ, ໜາແນ່ນດ້ວຍນົມສົ້ມດັ່ງສາຫຼ່າຍລອຍ, ແລະມີເນີຍເປັນຕົມ—ນັ້ນແມ່ນຜົນຕອບແທນຂອງທານອັນໃຫຍ່ ຄືການບໍລິຈາກງົວໜຶ່ງພັນ.
Verse 7
गवां शतसहसं्रं तु यः प्रयच्छेद् यथाविधि । परां वृद्धिमवाप्याथ स्वर्गलोके महीयते,जो विधिपूर्वक एक लाख गौओंका दान करता है, वह अत्यन्त अभ्युदयको पाकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດບໍລິຈາກງົວໜຶ່ງແສນ ຕາມພິທີທີ່ກໍານົດໄວ້ ຈະໄດ້ຮັບຄວາມເຈຣິນສູງສຸດ ແລະຕໍ່ມາຈະໄດ້ຮັບການເຊີດຊູໃນໂລກສະຫວັນ»។
Verse 8
दश चोभयत: पुत्रो मातापित्रो: पितामहान् । दधाति सुकृतान् लोकान् पुनाति च कुलं नर:
ວະສິດຖະ ສອນວ່າ ລູກຊາຍຜູ້ມີຄຸນຄ່າ ເປັນຜູ້ອຸປະຖໍາທາງວິນຍານໃຫ້ແກ່ວົງຕະກູນ: ດ້ວຍກຸສົນຂອງຕົນ ເຂົາຍົກຊູຂຶ້ນສິບຊົນລຸ້ນທັງສອງຝ່າຍ—ຝ່າຍແມ່ ແລະ ຝ່າຍພໍ່—ໃຫ້ໄປສະຖິດໃນໂລກອັນເປັນມົງຄຸນທີ່ເກີດຈາກບຸນ ແລະຍັງຊໍາລະສາຍຕະກູນໃຫ້ບໍລິສຸດອີກດ້ວຍ. ຈຸດເນັ້ນຄື ທຳມະແລະຄຸນຄວາມດີຂອງບຸກຄົນ ແຜ່ອອກໄປ ປ່ຽນແປງບໍ່ແຕ່ຕົນເອງ ແຕ່ຍັງຊຸມຊົນບັນພະບຸລຸດທີ່ຜູກພັນກັບເຂົາ.
Verse 9
धेन्वा: प्रमाणेन समप्रमाणां धेनुं तिलानामपि च प्रदाय । पानीयदाता च यमस्य लोके न यातनां काज्चिदुपैति तत्र
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍລິຈາກ “ງົວທຳດ້ວຍເມັດງາ” ໃຫ້ມີຂະໜາດເທົ່າງົວຈິງ ແລະຜູ້ໃດບໍລິຈາກນ້ຳດື່ມເປັນທານ—ເມື່ອເຂົາໄປຮອດໂລກຂອງພະຍົມ ກໍບໍ່ຖືກທໍລະມານໃດໆ ຢູ່ທີ່ນັ້ນ.
Verse 10
पवित्रमग्रयं जगत: प्रतिष्ठा दिवौकसां मातरो<थाप्रमेया: । अन्वालभेद् दक्षिणतो व्रजेच्च दद्याच्च पात्रे प्रसमीक्ष्य कालम्
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: “ງົວແມ່ນຜູ້ບໍລິສຸດສູງສຸດ ເປັນເສົາຄ້ຳຈຸນໂລກ ແລະເປັນແມ່ແກ່ຊາວສະຫວັນ; ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງນາງບໍ່ອາດວັດໄດ້. ຄວນສຳຜັດນາງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ເດີນໂດຍໃຫ້ນາງຢູ່ຂ້າງຂວາ ແລະເມື່ອພິຈາລະນາເວລາອັນເໝາະສົມແລ້ວ ຈຶ່ງບໍລິຈາກນາງໃຫ້ແກ່ຜູ້ຮັບທີ່ຄວນຄ່າ ຄື ພຣາຫມັນຜູ້ສົມຄວນ.”
Verse 11
धेनुं सवत्सां कपिलां भूरिश्गीं कांस्योपदोहां वसनोत्तरीयाम् । प्रदाय तां गाहति दुर्विगाह्ां याम्यां सभां वीतभयो मनुष्य:
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍລິຈາກໃຫ້ພຣາຫມັນ ງົວສີກະປິລາ (ສີນ້ຳຕານອ່ອນ) ພ້ອມລູກງົວ—ມີເຂົາໃຫຍ່ ມີພາຊະນະຮີດນົມເປັນສຳລິດ ແລະຄຸມດ້ວຍຜ້າ—ຜູ້ນັ້ນຈະເຂົ້າສູ່ສະພາຂອງພະຍົມອັນເຂົ້າຍາກ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວ.
Verse 12
सुरूपा बहूरूपाश्च विश्वरूपाश्व मातर: । गावो मामुपतिष्ठन्तामिति नित्यं प्रकीर्तयेत्,प्रतिदिन यह प्रार्थना करनी चाहिये कि सुन्दर एवं अनेक प्रकारके रूप-रंगवाली विश्वरूपिणी गोमाताएँ सदा मेरे निकट आयें
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: “ຄວນສວດຄຳອະທິຖານນີ້ທຸກມື້: ‘ຂໍໃຫ້ຝູງງົວ—ແມ່ຜູ້ມີຮູບງາມ, ມີຮູບຮ່າງແລະສີສັນຫຼາກຫຼາຍ, ແລະມີຮູບສາກົນ—ຈົ່ງມາໃກ້ຂ້ອຍ ແລະຢືນຄຽງຂ້ອຍເສມອ’.”
Verse 13
नात: पुण्यतरं दानं॑ नात: पुण्यतरं फलम् | नातो विशिष्ट लोकेषु भूतं॑ भवितुमरहति
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: “ບໍ່ມີທານໃດມີບຸນຍິ່ງກວ່າການບໍລິຈາກງົວ; ບໍ່ມີຜົນໃດມີບຸນຍິ່ງກວ່າຜົນທີ່ເກີດຈາກທານນັ້ນ. ໃນທຸກໂລກ ບໍ່ມີສັດໃດຄວນຖືວ່າປະເສີດກວ່າງົວ.”
Verse 14
त्वचा लोम्नाथशंगैर्वा वालै: क्षीरेण मेदसा । यज्ञ वहति सम्भूय किमस्त्यभ्यधिकं ततः
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍໜັງ ຂົນ ກະດູກ ແລະ ເຂົາ, ດ້ວຍຂົນຫາງ, ດ້ວຍນ້ຳນົມ ແລະ ໄຂມັນ—ໂຄໄດ້ນຳທຸກຢ່າງນີ້ມາຮ່ວມກັນ ແລ້ວຄ້ຳຈຸນລະບຽບແຫ່ງຍັດຍະ. ດັ່ງນັ້ນ ຈະມີສິ່ງໃດສູງສົ່ງກວ່ານາງໄດ້ອີກ?»
Verse 15
यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजंगमम् । तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम्,जिसने समस्त चराचर जगतको व्याप्त कर रखा है, उस भूत और भविष्यकी जननी गौको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າຂໍນ້ອມສະຫວັນຫົວ ບູຊາແດ່ໂຄນັ້ນ ຜູ້ປົກຄຸມແຜ່ຊາຍທົ່ວຈັກກະວານນີ້—ທັງສິ່ງຢູ່ນິ່ງ ແລະ ສິ່ງເຄື່ອນໄຫວ—ເປັນແມ່ຂອງອະດີດ ແລະ ອະນາຄົດ»។
Verse 16
गुणवचनसमुच्चयैकदेशो नृवर मयैष गवां प्रकीर्तितस्ते । न च परमिह दानमस्ति गोभ्यो भवति न चापि परायणं तथान्यत्
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ, ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວເຖິງຄຸນຄ່າຂອງໂຄໃຫ້ທ່ານຟັງແຕ່ພຽງສ່ວນນ້ອຍໜຶ່ງ—ເປັນແຕ່ການຊີ້ແນະ. ໃນໂລກນີ້ ບໍ່ມີທານໃດສູງກວ່າການໃຫ້ໂຄ, ແລະບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງໃດຈະເທົ່າກັບໂຄ»។
Verse 17
भीष्म उवाच वरमिदमिति भूमिदो विचिन्त्य प्रवरमृषेर्वचनं ततो महात्मा । व्यसृजत नियतात्मवान् द्विजेभ्य: सुबहु च गोधनमाप्तवांश्व लोकान्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ພະຣາຊາຜູ້ໃຈໃຫຍ່ ຜູ້ໃຫ້ທານແຜ່ນດິນ, ໄດ້ພິຈາລະນາຖ້ອຍຄຳອັນສູງສົ່ງຂອງລະສີ ແລ້ວຄິດວ່າ ‘ນີ້ແທ້ແມ່ນກິດບຸນອັນດີເລີດ’. ດ້ວຍໃຈທີ່ສຳລວມ ພະອົງໄດ້ມອບທຣັບສິນຫຼາຍມາກໃນຮູບໂຄ ແກ່ພຣາຫມັນ. ໂດຍທານອັນມີບຸນນັ້ນ ພະອົງໄດ້ບັນລຸໂລກອັນມົງຄຸນ (ໂລກສູງ)»។
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोदानविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 89 ວ່າດ້ວຍການໃຫ້ໂຄ, ຢູ່ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງທານ ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະວະ ແຫ່ງມະຫາພາຣະຕະ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່.
Verse 80
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके अशीतितमो<ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ຈົບລົງແລ້ວ ບົດທີ 80 ຊື່ວ່າ «ພາກວ່າດ້ວຍການຖວາຍທານໂຄ» ຢູ່ໃນພາກ «ທານ ແລະ ທຳ» ແຫ່ງ ອະນຸສາສນະປະວະ ຂອງ ມະຫາພາຣະຕະ ອັນສັກສິດ. ຖ້ອຍຄຳປິດນີ້ວາງກອບການສອນໃຫ້ເປັນໜ່ວຍຄຳສອນທີ່ສຳເລັດ ວ່າດ້ວຍການໃຫ້ທານອັນຊອບທຳ—ໂດຍສະເພາະບຸນອັນມີນ້ຳໜັກຂອງການຖວາຍທານໂຄຕາມທຳ.
Frequently Asked Questions
Bhīṣma confronts a conflict between an extraordinary appearance (as if the father’s hand receives the offering) and the prescribed śāstric method; he chooses procedural correctness over literalizing the apparition.
Dharma is maintained through disciplined adherence to validated norms (śāstra-pramāṇa) and reflective judgment; ritual efficacy is tied to correct method, not to sensational or emotionally compelling signs.
Yes in functional form: the Pitṛs state that those who give suvarṇa “carry across” (benefit) multiple generations (ten prior and ten subsequent), presenting an explicit ancestral fruit that motivates gold-giving as a purifier.