Adhyaya 40
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
Upa-parva: Strī-dharma / Itihāsa of Vipula and Ruci (Bhīṣma’s illustrative discourse)
Bhīṣma affirms Yudhiṣṭhira’s premise and announces an ancient itihāsa on how protection was once undertaken by the noble Vipula. The discourse begins with a mythic rationale: women are described through a polemical catalog of dangers, and the gods—fearing humans might attain divinity—approach the Creator; Prajāpati introduces elements that lead beings into desire and anger, and a normative claim is made that women are difficult to restrain by ordinary means. The narrative then shifts to the household of Ṛṣi Devaśarmā and his exceptionally beautiful wife Ruci, whose beauty attracts celestial attention, especially Indra. Knowing Indra’s inclination toward others’ spouses and his capacity for extensive disguise, Devaśarmā instructs his disciple Vipula to guard Ruci while he departs for a sacrifice, detailing Indra’s protean forms across social types, ages, colors, and even animals and insects. Vipula, recognizing that physical guarding cannot counter such māyā, resolves to protect Ruci through yogic entry into her body—remaining internally present yet non-interfering—so that no external approach can succeed and no impropriety is incurred. He executes this meditative strategy and maintains protection until the guru’s return (the episode continues beyond the chapter boundary).
Chapter Arc: Yudhiṣṭhira, intent on giving without harm, asks Bhīṣma a pointed question: what makes a person truly a ‘pātra’—a worthy vessel for charity—especially when the seeker is unknown, long-unseen, or has come from far away? → Bhīṣma answers by shifting the focus from mere impulse to disciplined discernment: some practice a quiet, inward vow of giving—‘whoever asks, I give’—yet even generosity must not become a cause of suffering, especially when one’s dependents and household are strained. The tension grows between universal giving and responsible stewardship. → The decisive teaching lands: the wise recognize as worthy those who are unfamiliar (apūrva), long absent (ciroṣita), or distant travelers (dūrād abhyāgata)—but only when the gift does not lead to regret or harm. Yudhiṣṭhira’s criterion—‘so that, having given, one does not burn with remorse’—becomes the chapter’s moral fulcrum. → Bhīṣma enumerates the honored circle of recipients—ṛtviks, purohitas, ācāryas, learned and non-envious persons, and those bound by the sacred ties of teaching, kinship, and service—while warning that those of contrary conduct and disposition are not fit for honor. The householder, acting with purity and good training, sustains dharma through such measured giving.
Shlokas
Verse 1
: सप्तत्रिशो5्ध्याय: दानपात्रकी परीक्षा युधिषछ्िर उवाच अपूर्वश्च भवेत् पात्रमथवापि चिरोषित: । दूरादभ्यागतं चापि किं पात्र स््थात् पितामह
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ພຣະອາວຸໂສຜູ້ເປັນປູ່ (ປິຕາມະຫະ) ເອີຍ, ຜູ້ໃດຈຶ່ງຄວນນັບວ່າເປັນຜູ້ຮັບທານອັນສົມຄວນ? ແມ່ນຄົນທີ່ບໍ່ເຄີຍຮູ້ຈັກກ່ອນ, ຫຼືຄົນທີ່ຢູ່ຮ່ວມກັນມາດົນ, ຫຼືຜູ້ທີ່ເດີນທາງມາຈາກແດນໄກ? ໃນບັນດານີ້ ຜູ້ໃດແມ່ນ ‘ພາຊະນະ’ ທີ່ດີທີ່ສຸດສຳລັບທານ?»
Verse 2
भीष्म उवाच क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् । यो यो याचेत यत् किज्चित् सर्व दद्याम इत्यपि
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ສຳລັບຄົນບາງພວກ ການກະທຳອັນເຄື່ອນໄຫວ—ເຊັ່ນ ພິທີຍັດ, ການຖວາຍທັກສິນາແກ່ຄູ, ຫຼືການລ້ຽງດູຄອບຄົວ—ແມ່ນເປົ້າໝາຍທີ່ເຂົາເລືອກ. ສຳລັບຄົນອື່ນ ວິໄນສູງສຸດແມ່ນການດຳລົງຊີວິດດ້ວຍວຣະຕະແຫ່ງຄວາມສງົບສະງັດ (ອຸປາງຊຸວຣະຕະ). ດັ່ງນັ້ນ ບໍ່ວ່າຜູ້ຂໍທານຄົນໃດຈະຂໍສິ່ງໃດ ກໍຄວນຕອບດ້ວຍໃຈວ່າ ‘ຂ້າຈະໃຫ້’—ຢ່າໃຫ້ໃຜກັບໄປດ້ວຍຄວາມຜິດຫວັງ»
Verse 3
अपीडयन् भूत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम । पीडयन् भृत्यवर्ग हि आत्मानमपकर्षति
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ພວກເຮົາໄດ້ຍິນມາດັ່ງນີ້: ຄວນໃຫ້ທານໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ຜູ້ພຶງພາທີ່ຢູ່ໃນຄວາມຮັບຜິດຊອບຂອງຕົນເດືອດຮ້ອນ. ເພາະຜູ້ໃດທີ່ທຳໃຫ້ຄອບຄົວ ແລະຜູ້ພຶງພາທຸກທ້ອນ—ໂດຍຕັດອາຫານ ຫຼືໃຫ້ເຂົາທົນທຸກ—ເພື່ອຈະໃຫ້ທານ ຜູ້ນັ້ນແທ້ຈິງກຳລັງດຶງຕົນເອງໃຫ້ຕົກຕ່ຳ»
Verse 4
अपूर्व भावयेत् पात्र यच्चापि स्याच्चिरोषितम् । दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधा:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອພິຈາລະນາຕາມທັດສະນະນີ້ ຄົນທີ່ບໍ່ເຄີຍຮູ້ຈັກກ່ອນ, ຄົນທີ່ຢູ່ຮ່ວມກັນມາດົນ, ແລະຜູ້ທີ່ມາຈາກແດນໄກ—ທັງສາມພວກນີ້ ບັນດາບຸນດິດພາກັນຮູ້ວ່າເປັນ ‘ພາຊະນະ’ ອັນຄວນແກ່ທານ»
Verse 5
युधिछिर उवाच अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा । पात्र विद्यात् तु तत्त्वेन यस्मै दत्त न संतपेत्
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ປິຕາມະຫາ! ການໃຫ້ທານຄວນໃຫ້ໃນທາງທີ່ບໍ່ເຮັດໃຫ້ສັດມີຊີວິດໃດໆເຈັບປວດ ແລະບໍ່ໃຫ້ທຳມະຖືກຂັດຂວາງ—ໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບອະຫິງສາ. ແຕ່ຈະຮູ້ໄດ້ແທ້ໆແນວໃດວ່າ ໃຜແມ່ນຜູ້ຮັບທີ່ຄວນຄ່າ ເພື່ອໃຫ້ທານທີ່ໃຫ້ໄປແລ້ວ ບໍ່ກາຍເປັນເຫດໃຫ້ເສຍໃຈພາຍຫຼັງ?»
Verse 6
भीष्म उवाच ऋतच्विक् पुरोहिताचार्या: शिष्यसम्बन्धिबान्धवा: । सर्वे पूज्याश्व मान्याश्व श्रुतवन्तो5नसूयका:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ! ພຣະສະຫວັນພິທີ (ṛtvij) ຜູ້ປະກອບຍັດ, ປຸໂຣຫິດປະຈຳເຮືອນ, ອາຈານ; ທັງສິດ, ຍາດພີ່ນ້ອງ ແລະວົງວານ—ຜູ້ມີຄວາມຮູ້ ແລະບໍ່ມີນິໄສຈັບຜິດຄົນອື່ນ—ລ້ວນຄວນໄດ້ຮັບການບູຊາ ແລະການເຄົາລົບ»
Verse 7
अतोडन्यथा वर्तमाना: सर्वे नाहन्ति सत्क्रियाम् । तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान् प्रणिधाय वै
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປະພຶດຜິດທາງ ຂາດການສຳລວມ ແລະວິໄນ—ຜູ້ນັ້ນບໍ່ຮັກສາຄວາມປະພຶດດີອັນແທ້ຈິງ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວນພິຈາລະນາຄົນຢູ່ເສມອ ດ້ວຍໃຈທີ່ຕື່ນຮູ້ ແລະລະມັດລະວັງ ກ່ອນຈະວາງໃຈ ຫຼືມອບໝາຍພາລະໃຫ້»
Verse 8
इनसे भिन्न प्रकारके तथा भिन्न बर्ताववाले जो लोग हैं, वे सब सत्कारके पात्र नहीं हैं; अतः एकाग्रचित्त होकर प्रतिदिन सुपात्र पुरुषोंकी परीक्षा करनी चाहिये ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ຜູ້ທີ່ມີປະເພດ ແລະການປະພຶດຕ່າງອອກໄປ ບໍ່ແມ່ນທຸກຄົນຈະເໝາະແກ່ການຍົກຍ້ອງ. ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍໃຈທີ່ຈົ່ງຈໍ່ ຄວນພິຈາລະນາທຸກມື້ວ່າ ໃຜແມ່ນຜູ້ຮັບທີ່ຄວນຄ່າ. ຄວາມບໍ່ໂກດ, ການເວົ້າຄວາມຈິງ, ອະຫິງສາ, ການສຳລວມອິນຊີ, ຄວາມຊື່ຕົງ, ບໍ່ມີຄວາມປອງຮ້າຍ, ຄວາມຖ່ອມຕົນ, ຄວາມລະອາຍ, ຄວາມອົດທົນ, ວິໄນ, ແລະຄວາມສະຫງົບພາຍໃນ—ເມື່ອຄຸນທຳເຫຼົ່ານີ້ປາກົດໂດຍທຳມະຊາດ ແລະບໍ່ເຫັນການກະທຳທີ່ຂັດກັບທຳມະ—ຄົນເຊັ່ນນັ້ນເທົ່ານັ້ນແມ່ນຜູ້ຮັບທານອັນດີເລີດ ແລະຄວນໄດ້ຮັບກຽດ»
Verse 9
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत । स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमरहति
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ຜູ້ໃດທີ່ເຫັນຄຸນທຳເຫຼົ່ານີ້ ແລະບໍ່ປາກົດການປະພຶດອັນອະທຳ—ຄຸນທຳທີ່ຝັງຢູ່ໃນນິໄສໂດຍທຳມະຊາດ—ຜູ້ນັ້ນແມ່ນຜູ້ຮັບທີ່ຄວນຄ່າ ແລະຄວນໄດ້ຮັບກຽດ. ຄຸນທຳເຫຼົ່ານັ້ນຄື: ບໍ່ໂກດ, ເວົ້າຄວາມຈິງ, ອະຫິງສາ, ສຳລວມອິນຊີ, ຊື່ຕົງ, ບໍ່ປອງຮ້າຍ, ບໍ່ຖືຕົນ, ລະອາຍ, ອົດທົນ, ຄວບຄຸມຕົນ, ແລະຄວບຄຸມໃຈ»
Verse 10
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च । अपूर्व चैव पूर्व च तत्पात्रं मानमहति
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ບຸກຄົນໃດຈະເຄີຍຢູ່ກັບເຮົາດົນນານ ຫຼືພຶ່ງມາຮອດຈາກບ່ອນອື່ນ; ຈະເປັນຄົນຮູ້ຈັກແຕ່ເກົ່າ ຫຼືເປັນຄົນໃໝ່ລ້ວນ—ຜູ້ນັ້ນຄວນຖືກຕ້ອນຮັບດ້ວຍທານ ແລະຄວນໄດ້ຮັບການເຄົາລົບຢ່າງສູງ.
Verse 11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलड्घनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र एतान्नाशनमात्मन:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ການເຫັນວ່າພຣະເວດາບໍ່ເປັນຫຼັກຖານ, ການລະເມີດຄຳສັ່ງຂອງຊາສະຕຣະ, ແລະການແຜ່ຄວາມບໍ່ເປັນລະບຽບໄປທົ່ວ—ທັງໝົດນີ້ແມ່ນເຫດໃຫ້ຕົນເອງພິນາດ.
Verse 12
भवेत् पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दक: । आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ພຣາຫມັນຜູ້ໃດທີ່ຫຼົງມານໃນຄວາມເປັນບັນດິດ, ດູໝິ່ນພຣະເວດາ, ແລະຫຼົງໃຫຼ້ໃນອານວີກສິກີ—ຕັກກະວິຊາທີ່ຫາປະໂຫຍດບໍ່ໄດ້—ຄວນຖືກຮູ້ວ່າເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນແຕະຕ້ອງ. ນັກປັນຍາໄດ້ປຽບເຂົາເຫມືອນຫມາ.
Verse 13
हेतुवादान् ब्रुवन् सत्सु विजेताहेतुवादिक: । आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດໃນສະພາຂອງຄົນດີ ເວົ້າແຕ່ຖົງເຖິງຕັກກະວາດອັນຫຼອກລວງ ແລະຊະນະດ້ວຍກົນລະຍຸດ; ເປັນຄົນຮ້ອງດ່າ ແລະເວົ້າເກີນຂອບເຂດ—ໂດຍສະເພາະຕໍ່ພຣາຫມັນ—ຜູ້ນັ້ນຄວນຖືກຮູ້ວ່າບໍ່ບໍລິສຸດໃນສັງຄົມ. ນັກປັນຍາປຽບເຂົາເຫມືອນຫມາ.
Verse 14
सर्वाभिशड्की मूढश्ष बाल: कटुकवागपि । बोद्धव्यस्तादृशस्तात नर श्वानं हि त॑ं विदु:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ຜູ້ໃດສົງໄສທຸກຄົນ, ຫຼົງຜິດ, ປະພຶດດັ່ງເດັກ, ແລະເວົ້າຄຳຮ້າຍ—ຄົນແບບນັ້ນ, ລູກເອີຍ, ຄວນຮູ້ໃຫ້ຕົງຕາມທີ່ເປັນ. ນັກປັນຍາເຫັນວ່າເຂົາບໍ່ດີກວ່າຫມາ.”
Verse 15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसज्जते । एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເຫມືອນຫມາທີ່ເຂົ້າມາໃກ້ເພື່ອຫອນແລະກັດ, ຄົນປະເພດນັ້ນກໍລ່ອນໄປມາ ເພື່ອຫາແຕ່ການໂຕ້ຖຽງ ແລະທຳລາຍ (ຫັກລ້າງ) ຄຳສອນແຫ່ງຄຳພີ (śāstra) ທັງປວງ. ຄົນແບບນີ້ບໍ່ເໝາະເປັນຜູ້ຮັບທານ»។
Verse 16
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मशक्षात्महितानि च । एवं नरो वर्तमान: शाश्षतीर्वर्धती समा:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຄວນເບິ່ງໃຫ້ເຫັນວ່າໂລກນີ້ເຮັດວຽກແນວໃດ—ຜູ້ຄົນດຳລົງຊີວິດ ແລະຈັດການກິດການຂອງຕົນແນວໃດ—ແລະຄວນຄິດໄຕ່ຕອງເຖິງທຳມະ ແລະວິທີແຫ່ງປະໂຫຍດແທ້ຂອງຕົນ. ຜູ້ທີ່ດຳເນີນຊີວິດແບບນີ້ ຈະເຕີບໃຫຍ່ຢ່າງມັ່ນຄົງໃນຄວາມຈະເລີນ ແລະຄວາມຜາສຸກອັນຍືນຍາວ»។
Verse 17
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्
ພີສະມະອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ຄອບຄົວ (gṛhastha) ຄວນຮູ້ຕົວແລະຊຳລະ «ໜີ້» ທີ່ຕິດຄ້າງຕໍ່ລະບຽບອັນສັກສິດແຫ່ງຊີວິດ: ຕໍ່ເທວະດາໂດຍພິທີບູຊາແລະຍັດຍາ; ຕໍ່ລິສີໂດຍການສຶກສາພຣະເວດ (svādhyāya); ຕໍ່ບັນພະບຸລຸດໂດຍການມີລູກທີ່ຄວນຄ່າ ແລະປະກອບພິທີ śrāddha; ຕໍ່ພຣາຫມັນໂດຍການໃຫ້ທານ; ແລະຕໍ່ແຂກໂດຍການຕ້ອນຮັບດ້ວຍອາທິດທະຍາ. ຜູ້ໃດທີ່ປະຕິບັດພັນທະເຫຼົ່ານີ້ ແລະກະທຳຕາມທີ່ຄຳພີບັນຍັດ ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແລະຄວາມຖ່ອມຕົນ ຍ່ອມບໍ່ຫຼຸດຈາກທຳມະໃນຂັ້ນຊີວິດຜູ້ຄອບຄົວ.
Verse 18
विशुद्धेन सुविनीतेन कर्मणा । एवं गृहस्थ: कर्माणि कुर्वन् धर्मान्न हीयते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍການກະທຳທີ່ບໍລິສຸດ ແລະມີວິໄນ, ຜູ້ຄອບຄົວ (gṛhastha) ຜູ້ປະຕິບັດໜ້າທີ່ຂອງຕົນ ຍ່ອມບໍ່ຫຼຸດຈາກທຳມະ. ຕາມລຳດັບ ຜູ້ນັ້ນພົ້ນຈາກໜີ້ຕໍ່ເທວະດາໂດຍຍັດຍາແລະການບູຊາ; ຕໍ່ລິສີໂດຍການສຶກສາພຣະເວດ (svādhyāya); ຕໍ່ບັນພະບຸລຸດໂດຍການມີລູກຊາຍທີ່ຄວນຄ່າ ແລະປະກອບພິທີ śrāddha; ຕໍ່ພຣາຫມັນໂດຍການໃຫ້ທານ; ແລະຕໍ່ແຂກໂດຍການໃຫ້ກຽດຕ້ອນຮັບ. ເມື່ອປະຕິບັດກິດຕາມທີ່ຄຳພີບັນຍັດ ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແລະຄວາມຖ່ອມຕົນທີ່ເພີ່ມພູນຂຶ້ນ, ຜູ້ຄອບຄົວນັ້ນຈະບໍ່ເຄີຍຫຼົງອອກຈາກຄວາມຊອບທຳ»។
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्राह्मणकी प्रशंसाके प्रसंगमें इन्द्र और शग्बरायुरका संवादविषयक छत्तीयवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 36 ໃນ ອະນຸສາສະນະປະວະ (Anuśāsana Parva) ຂອງ ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ (Śrī Mahābhārata) ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳມະແຫ່ງການໃຫ້ທານ, ໃນບົດບາດການສັນລະເສີນພຣາຫມັນ—ຄືບົດທີ່ວ່າດ້ວຍບົດສົນທະນາລະຫວ່າງ ອິນດຣະ (Indra) ແລະ ຊັງບະຣາຍຸ (Śaṅbarāyu)—ກໍສຳເລັດລົງແລ້ວ.
Verse 37
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पात्रपरीक्षायां सप्तत्रिंशो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पात्रकी परीक्षाविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ—ໄດ້ສິ້ນສຸດບົດທີ 37 ວ່າດ້ວຍການພິຈາລະນາຜູ້ຮັບທີ່ຄວນຄ່າ. ຄຳລົງທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍເຖິງການຈົບຂອງຫົວຂໍ້ນີ້ ແລະຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ທານຈະເກີດຜົນທາງທຳຢ່າງແທ້ຈິງ ເມື່ອມອບໃຫ້ແກ່ຜູ້ທີ່ສົມຄວນຢ່າງແທ້ຈິງ.
Frequently Asked Questions
Vipula must fulfill the guru’s command to protect Ruci despite Indra’s near-untraceable disguises; the dilemma is how to prevent wrongdoing without resorting to coercion or actions that could themselves become ethically compromising.
The chapter emphasizes that deception-driven threats cannot always be met by external force; sustained vigilance and disciplined inner restraint (supported here by yogic control) are presented as more reliable safeguards in ethically volatile situations.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its meta-function is didactic—an illustrative itihāsa embedded within Bhīṣma’s instruction to contextualize dharma as practical risk-management under māyā and desire.