Adhyaya 170
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—धर्म और अधर्म का प्रवर्तन मनुष्य की बुद्धि में ‘काल’ के प्रवेश से होता है; वही निग्रह और अनुग्रह का अदृश्य नियन्ता है। → भीष्म ‘काल’ की सत्ता बताते हुए एक सूक्ष्म शंका उठाते हैं: यदि सब कुछ काल के अधीन है, तो धर्म-पालन का प्रयोजन क्या? फिर वे दिखाते हैं कि काल कभी धर्म को अधर्म नहीं बना सकता; धर्म का फल देखकर बुद्धि धर्म की ओर दृढ़ होती है, और धार्मिकी आत्म-पूजा (आत्मशुद्धि) ही सच्चा ऐश्वर्य है। → अध्याय का शिखर उस निर्णायक प्रतिपादन में है—‘सर्वेषां तुल्यदेहानां… कालो धर्मेण संयुक्तः’—सबके देह-आत्मा समान हैं; काल जब धर्म से संयुक्त होता है तो वही गुरु-तत्त्व बनकर सबको धर्म की ओर ले जाता है, इसलिए धर्म-सेवन में किसी का जन्माधारित निषेध नहीं। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि धर्म का कार्य है विशुद्धता और पाप-स्पर्श का अभाव; धर्म विजयावह है और तीनों लोकों के लिए प्रकाश-कारण है। ‘मैं शूद्र हूँ, मुझे अधिकार नहीं’—ऐसी आत्म-हीन मान्यता को वे अस्वीकार करते हैं: धर्म-सेवा में दोष नहीं, और सत्पुरुषों का लोक-मत ही गुरु है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--हू< बक। ] अति्शशा:< चतुःषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मका शुभाशु भ कर्मोको ही सुख-दुःखकी प्राप्तिमें कारण हुए धर्मके अनुष्ठानपर जोर देना भीष्म उवाच कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम् । तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ! ສິ່ງໃດທີ່ຄົນເຮັດໃຫ້ຜູ້ອື່ນເຮັດ ແລະ ສິ່ງໃດທີ່ຕົນເອງເຮັດ—ຈະດີຫຼືຊົ່ວ, ເຮັດແລ້ວຫຼືບໍ່ໄດ້ເຮັດ—ໃນນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ປະພຶດຄວາມດີ ຄວນມີໃຈໝັ້ນວ່າຈະໄດ້ຜົນມົງຄຸນ. ແຕ່ເມື່ອໄດ້ກະທຳຄວາມຜິດ ຢ່າໄວ້ໃຈຫວັງວ່າຈະມີຜົນດີໃດໆເກີດຈາກມັນ.»
Verse 2
काल एव सर्वकाले निग्रहानुग्रहौ ददत् । बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मो प्रवर्तते,काल ही सदा निग्रह और अनुग्रह करता हुआ प्राणियोंकी बुद्धिमें प्रविष्ट हो धर्म और अधर्मका फल देता रहता है
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເວລາ (ກາລະ) ແຕ່ຜູ້ດຽວ ໃນທຸກຂະນະ ເປັນຜູ້ປະທານທັງການຂັດຂວາງ ແລະ ການເກື້ອກູນ. ມັນເຂົ້າໄປສູ່ປັນຍາຂອງສັດທັງຫຼາຍ ແລະ ຂັບເຄື່ອນທັມມະ ແລະ ອະທັມມະ, ພ້ອມທັງແຈກຈ່າຍຜົນຂອງມັນຢູ່ເລື້ອຍໆ. ດັ່ງນັ້ນ ເວລາຜູ້ບໍ່ເຄີຍຢຸດ ຈຶ່ງເຮັດວຽກຜ່ານໃຈຂອງສັດ ເພື່ອນຳຜົນແຫ່ງທັມມະ ແລະ ອະທັມມະ ມາໃຫ້.»
Verse 3
तदा त्वस्य भवेद् बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात् । तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອບຸກຄົນໄດ້ຖືກຊີ້ແຈງໃຫ້ເຫັນເປົ້າໝາຍແທ້ ແລະ ຜົນຂອງທຳມະ ປັນຍາຂອງເຂົາຈຶ່ງຕື່ນຂຶ້ນເຫັນຄຸນຄ່າຂອງທຳມະ. ແລ້ວຜູ້ມີໃຈທຳມະກໍໄດ້ຄວາມອຸ່ນໃຈ ແລະ ຄວາມເຊື່ອໃນທຳມະກໍເພີ່ມພູນ; ເມື່ອນັ້ນໃຈຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນທຳມະ. ຕາບໃດທີ່ການພິຈາລະນາຍັງບໍ່ໝັ້ນຄົງ ບໍ່ມີໃຜຈະໄວ້ວາງໃຈທຳມະໄດ້ຢ່າງແທ້ຈິງ».
Verse 4
एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम् | कालयुक्तो5प्युभयविच्छेषं॑ युक्त समाचरेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເທົ່ານີ້ແຫຼະແມ່ນເຄື່ອງໝາຍຂອງປັນຍາໃນສັດທັງຫຼາຍ: ເຊື່ອໃນຜົນຂອງທຳມະ ແລ້ວອຸທິດຕົນໃນການປະພຶດທຳມະ. ແມ່ນແຕ່ຖືກຜູກມັດໂດຍເວລາ ແລະ ຊະຕາກຳອັນບໍ່ເປັນໃຈ ຜູ້ທີ່ຮູ້ທັງສິ່ງຄວນເຮັດ ແລະ ສິ່ງບໍ່ຄວນເຮັດ ກໍຄວນປະພຶດຢ່າງເໝາະສົມ—ເລືອກທຳມະ ແລະ ດຳລົງທຳມະໃຫ້ໄດ້ຕາມທີ່ສະພາບການອະນຸຍາດ».
Verse 5
यथा ह्ुपस्थितैश्वर्या: प्रजायन्ते न राजसा: । एवमेवात्मना5७त्मानं पूजयन्तीह धार्मिका:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງທີ່ຜູ້ມີອຳນາດອັນຕັ້ງມັ່ນແລ້ວ ບໍ່ປາຖະໜາຈະເກີດໃໝ່ດ້ວຍການພາຍໃຕ້ພະລັງຂອງຣາຈັສ (ຄວາມຫຼົງໄຫວແຫ່ງຕັນຫາ) ສັນໃດ, ຜູ້ມີທຳມະໃນໂລກນີ້ກໍສັນນັ້ນ—ເຄົາລົບອາດຕະມັນດ້ວຍອາດຕະມັນ. ໂດຍການປະພຶດທຳມະຢ່າງມີວິໄນ ພວກເຂົາຍົກຈິດໃນຕົນໃຫ້ສູງຂຶ້ນ ໄປສູ່ສະຖານະອັນສູງ ແລະ ລະວັງບໍ່ໃຫ້ຣາຈັສພາຕົນກັບໄປສູ່ວົງຈອນເກີດ-ຕາຍອີກ».
Verse 6
न हाधर्मतयाधर्म दद्यात् काल: कथंचन । तस्माद् विशुद्धमात्मानं जानीयाद् धर्मचारिणम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ເວລາບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ທຳມະກາຍເປັນອະທຳມະໄດ້ເລີຍ; ບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ຄວາມຖືກຕ້ອງກາຍເປັນຄວາມຜິດ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວນຮູ້ຈັກຜູ້ປະພຶດທຳມະວ່າເປັນຜູ້ມີອາດຕະມັນບໍລິສຸດ—ຜູ້ທີ່ຄວາມທຸກ ແລະ ການຜັນຜວນອັນຮ້າຍຂອງເວລາ ບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ເປື້ອນເປັນມົນທິນໃນລະບຽບແຫ່ງທຳມະໄດ້».
Verse 7
स्प्रष्टमप्पसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम् । अधर्म: संततो धर्म कालेन परिरक्षितम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ຈະແຕະຕ້ອງ ອະທຳມະກໍບໍ່ມີກຳລັງ—ດັ່ງຈະແຕະໄຟທີ່ລຸກໂຊນຢູ່. ເພາະທຳມະຕັ້ງມັ່ນຢູ່ເສມອ ແລະ ຖືກກາລະ (ເວລາ) ປົກປ້ອງຮັກສາຮອບດ້ານ. ດັ່ງນັ້ນ ອະທຳມະບໍ່ອາດເຂົ້າເຖິງ ຫຼື ທຳຮ້າຍທຳມະໄດ້».
Verse 8
कायवितौ हि धर्मेण धर्मो हि विजयावह: । त्रयाणामपि लोकानामालोक: कारणं भवेत्
ພີສະມະໄດ້ກ່າວວ່າ: ເມື່ອການປະພຶດຂອງຄົນຖືກຝຶກຝົນແລະຄວບຄຸມໂດຍທຳມະ ທຳມະນັ້ນເອງຈະເປັນຜູ້ນຳພາໄປສູ່ໄຊຊະນະ. ມັນເປັນແສງສະຫວ່າງທີ່ສ່ອງສະຫວ່າງທັງສາມໂລກ ແລະເປັນເຫດປັດໃຈແຫ່ງການຄຸ້ມຄອງໃນໂລກນີ້—ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມບໍລິສຸດ ແລະປ້ອງກັນການແຕະຕ້ອງຂອງບາບ.
Verse 9
नतु वक्षिन्नयेत् प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम् । उच्यमानस्तु धर्मेण धर्मलोकभयच्छले
ພີສະມະໄດ້ກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ຜູ້ມີປັນຍາແທ້ໆກໍບໍ່ອາດຈັບມືຄົນໜຶ່ງແລ້ວບັງຄັບໃຫ້ເຂົາເຂົ້າສູ່ເສັ້ນທາງແຫ່ງທຳມະໄດ້. ແຕ່ໂດຍການເວົ້າໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມຄວາມຍຸດຕິທຳ—ອ້າງອີງທຳມະ ແລະແມ່ນແຕ່ຄວາມຢ້ານກົວຕໍ່ການຕຳນິຂອງສາທາລະນະ—ກໍອາດຊັກຊວນໃຫ້ເຂົາເຂົ້າສູ່ການປະພຶດຊອບໄດ້.
Verse 10
शूद्रो5हं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने । इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत
ພີສະມະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ບາງຄົນຄິດວ່າ ‘ຂ້ອຍເປັນຊູດຣະ; ດັ່ງນັ້ນຂ້ອຍບໍ່ມີສິດໃນການປະພຶດອາສຣົມທັງສີ່ (ເຊັ່ນ ພຣະຫມະຈາຣະ)’. ແຕ່ຜູ້ມີຄຸນທຳແທ້ໃນຫມູ່ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (ທະວິຊະ) ບໍ່ສະຖາປະນາການຈຳກັດຕົນອັນເປັນເລ່ຫຼ່ຽມແບບນັ້ນໄວ້ໃນໃຈ».
Verse 11
विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिड्ल्भत: । पज्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्
ພີṣma ໄດ້ກ່າວວ່າ: «ບັດນີ້ຂ້ອຍຈະກ່າວໂດຍສະເພາະເຖິງເຄື່ອງໝາຍກຳນົດຂອງລະບົບສັງຄົມສີ່ວັນນະ. ຮ່າງກາຍຂອງທຸກຄົນ—ແມ່ນຈະຖືກຈັດເປັນ ພຣາຫມະນະ, ກະສັດຕຣິຍະ, ໄວຊະ, ແລະ ຊູດຣະ—ລ້ວນກໍ່ຂຶ້ນຈາກມະຫາພູດທັງຫ້າດຽວກັນ ແລະ ອາດຕະມັນ (ຕົນແທ້) ພາຍໃນກໍຄືກັນ. ແຕ່ກໍມີການກຳນົດຄວາມແຕກຕ່າງໃນໜ້າທີ່ທາງໂລກ ແລະ ໜ້າທີ່ຈຳເພາະ ເພື່ອໃຫ້ທຸກຊີວິດ ໂດຍການຮັກສາທຳມະຂອງຕົນ ຈະກັບໄປສູ່ຄວາມເປັນໜຶ່ງອີກຄັ້ງ».
Verse 12
लोकथर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम् । यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तर:
ພີສະມະໄດ້ກ່າວວ່າ: ໄດ້ມີການກຳນົດຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງໜ້າທີ່ທາງໂລກ ແລະ ໜ້າທີ່ອັນສັກສິດ. ເຫດຜົນກໍຄື: ສັດມີຊີວິດທັງຫຼາຍ ໂດຍການປະພຶດຕາມໜ້າທີ່ຂອງຕົນໆ ຈະກັບໄປສູ່ຄວາມເປັນໜຶ່ງໄດ້ອີກ; ເລື່ອງນີ້ ຄຳພີໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງລະອຽດ.
Verse 13
अध्रुवो हि कथं लोक: स्मृतो धर्म: कथं ध्रुव: । यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्म: सनातन:
ພີສະມະ (Bhīṣma) ກ່າວວ່າ: «ຖ້າໂລກທັງຫຼາຍຖືກຈື່ຈຳວ່າບໍ່ຖາວອນ ແລ້ວຈະເອີ້ນທຳ (dharma) ວ່າຖາວອນໄດ້ແນວໃດ? ແຕ່ໂອ້ ລູກເອີຍ, ບ່ອນໃດທີ່ກາລະ (ເວລາ) ເອງເປັນຄວາມຈິງທີ່ໝັ້ນຄົງ ບໍ່ຜັນຜວນ ທີ່ນັ້ນທຳແມ່ນສະນາຕະນະ.» ໃນເຈດຕະນາທາງຈິດທຳ, ພີສະມະຊີ້ວ່າ ຜົນທີ່ຫາໃນໂລກອັນບໍ່ຖາວອນອາດສູນສະລາຍ; ແຕ່ທຳ—ອີງຢູ່ໃນລະບຽບອັນບໍ່ຄາດເຄື່ອນຂອງກາລະແລະຄວາມຈິງ—ຍັງຄົງທີ່; ເມື່ອປະພຶດໂດຍບໍ່ຍຶດຕິດກັບລາງວັນທີ່ເສື່ອມສະລາຍ ມັນນຳໃຫ້ຂ້າມພົ້ນຄວາມບໍ່ໝັ້ນຄົງໄປສູ່ສິ່ງທີ່ຖາວອນແທ້.
Verse 14
सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम् । कालो धर्मेण संयुक्त: शेष एव स्वयं गुरु:
ຮ່າງກາຍຂອງມະນຸດທັງປວງຄ້າຍກັນ ແລະອາດຕະ (ຈິດ) ກໍຄ້າຍກັນ; ແຕ່ສິ່ງທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ຄື ຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ປະກອບດ້ວຍທຳ ແລະກາລະ (ເວລາ) — ອື່ນນອກນັ້ນບໍ່ເຫຼືອ. ນັ້ນແຫຼະເປັນຄູ (ກຸຣຸ) ດ້ວຍຕົນເອງ; ມັນຜຸດຂຶ້ນໂດຍພະລັງຂອງທຳ.
Verse 15
एवं सति न दोषो<स्ति भूतानां धर्मसेवने । तिर्यग्योनावषि सतां लोक एव मतो गुरु:
ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ສຳລັບສັດທັງປວງ ການຮັບໃຊ້ທຳຕາມຫນ້າທີ່ຂອງແຕ່ລະຕົນ ບໍ່ມີໂທດ. ແມ່ນແຕ່ສັດໃນກຳເນີດຕິຣະຍັກ—ສັດປ່າ ນົກ ແລະອື່ນໆ—ກໍຖືວ່າໂລກນີ້ແຫຼະເປັນຄູ ຊີ້ນຳວ່າສິ່ງໃດຄວນເຮັດ ແລະສິ່ງໃດບໍ່ຄວນເຮັດ.
Verse 164
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອັນຄວນເຄົາລົບ, ໃນອະນຸສາສະນະປະວະ, ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ (Dāna-dharma), ບົດ «ການສັນລະເສີນທຳ» ບົດທີ 164 ຈຶ່ງສິ້ນສຸດລົງແຕ່ພຽງນີ້.