Adhyaya 15
Śiva-darśana through Tapas and Stuti (उपमन्यु–कृष्ण संवादः)
Upa-parva: Śiva-stuti and Darśana Context (Upamanyu–Kṛṣṇa Discourse)
Upamanyu addresses Kṛṣṇa, noting that Hari has contemplated many forms and asks why the Lord would not grant Kṛṣṇa favor; he then offers a japa by which Kṛṣṇa may behold Śaṅkara. Kṛṣṇa recounts his dīkṣā and austerities: ascetic markers (staff, shaven head, kuśa, bark garments, ghee-anointment, girdle), progressive dietary restraints (fruit, water, then air), and a one-legged, arms-raised vigil. A visionary theophany follows: an intense radiance like many suns, within which appears a cloudlike, lightning-adorned form where Mahādeva abides with Umā, described with iconographic detail (weapons, tiger-skin, matted locks, ornaments, serpentine sacred thread). The scene expands into a cosmic liturgy: Rudras, Ādityas, Vasus, Sādhyas, Viśvedevas, Aśvins, Brahmā, Indra, Viṣṇu, yogeśvaras, ṛṣis, time divisions, Vedas, metres, initiations, sacrifices, and beings of all orders are said to honor Śiva. Kṛṣṇa, initially unable to gaze fully, is instructed by the deity to look and speak; he offers a sustained stuti identifying Śiva as the ground of creation, dissolution, guṇas, cognition, ritual elements, virtues and afflictions, and the indwelling kṣetrajña. The cosmos responds with acclamation; flowers fall and a pleasant wind blows. Śaṅkara, after regarding Umā, Indra, and Kṛṣṇa, acknowledges Kṛṣṇa’s supreme devotion and grants him the option to choose eight rare boons.
Chapter Arc: उपमन्यु अपने पूर्ववृत्तान्त का सूत्र पकड़ते हुए शिव-महिमा का घोष करता है—“शर्वसमो देवो नास्ति”—और श्रोताओं को एक ऐसे देव-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है जो दान, युद्ध और मोक्ष—तीनों में अद्वितीय है। → कथा-धारा में वैदिक अग्नियों (गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय, सभ्य, आवसथ्य) और तप-नियमों का संकेत आता है, जिससे यह तनाव बनता है कि साधक का मार्ग कर्म (यज्ञ/अग्नि) से होकर कैसे देव-कृपा तक पहुँचता है; साथ ही वर-प्राप्ति की आकांक्षा और उसके नैतिक परिणाम (पुत्र, यश, बल, शम, कुल-प्रीति) प्रश्न बनकर उभरते हैं। → शंकर “एवमस्तु” कहकर वरदान की मुहर लगाते हैं और उमा/शर्वाणी तपोनिधि के रूप में पुत्र-प्रदान का विधान करती हैं—“साम्बो नाम”—तथा अतिरिक्त वरों का प्रसाद (आठ वर) भी उद्घोषित होता है; शिव की सर्वश्रेष्ठता का स्तुति-वाक्य इसी क्षण को दैवी प्रमाण में बदल देता है। → वरों की सूची धर्म-केन्द्रित अनुशासन में स्थिर होती है—द्विजों पर अकोप, पितृ-प्रसाद, कुल-प्रीति, शम-प्राप्ति, दाक्ष्य, शत्रुघात, यश, बल, योगप्रियता—और उपमन्यु यह ‘अत्यद्भुत’ आख्यान ब्राह्मण-तेजस्वी परम्परा में समर्पित कर देता है। → शिव-स्तुति का उद्घोष आगे भी जारी रहने का संकेत देता है—महादेव की दान-वीर्य-गति की तुलना से परे अन्य गुणों/व्रतों का विस्तार अगले प्रसंग में खिंचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४३३ श्लोक हैं) मी पी नजजञन जल ि्जजऑआंडहडइ > गार्हपत्य
ພຣະສີກຣິດສະນະກ່າວວ່າ: “ໂອ ພາຣະຕະ! ຫຼັງຈາກນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຄວບຄຸມໃຈໃຫ້ຢູ່ໃນວິໄນ ແລະກົ່ມສະຫຼົບກາຍກົດກະບົດກ່ອນພຣະສິວະຜູ້ເປັນພຣະຜູ້ມີພາກ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ເປັນມວນແຫ່ງລັງສີທິບ. ແລ້ວດ້ວຍຄວາມປິຕິຍິນດີຢ່າງສູງສຸດ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວຕໍ່ພຣະອົງນັ້ນ—”
Verse 2
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं यशस्तथाग्रयं परमं बलं च । योगप्रियत्वं तव संनिकर्ष वृणे सुतानां च शतं शतानि
ພຣະກຣິດສະນະກ່າວວ່າ: “ຂ້າພະເຈົ້າຂໍເລືອກພອນແປດປະການ: ຄວາມໝັ້ນຄົງໃນທຳມະ; ອຳນາດໃນສົງຄາມເພື່ອປະຫານສັດຕູ; ຊື່ສຽງອັນສູງສຸດ; ກຳລັງອັນຍິ່ງ; ຄວາມຍິນດີໃນໂຍຄະ; ເປັນທີ່ຮັກຂອງທຸກຄົນ; ຄວາມໃກ້ຊິດກັບພຣະອົງ; ແລະບຸດຊາຍຫຼາຍຮ້ອຍຫຼາຍພັນ. ນີ້ແມ່ນພອນແປດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຂໍ.”
Verse 3
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्त: प्राह शड्कर: । ततो मां जगतो माता धारिणी सर्वपावनी
ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າກ່າວຄຳນັ້ນແລ້ວ ພຣະສັງກະຣະກ່າວວ່າ: “ເອວະມັສຕຸ—ຂໍໃຫ້ເປັນດັ່ງນັ້ນ.” ແລ້ວມານັ້ນ ມານດາແຫ່ງໂລກ—ຜູ້ຄ້ຳຈຸນສັດທັງປວງ ແລະຜູ້ຊຳລະທຸກສິ່ງໃຫ້ບໍລິສຸດ—ພຣະອຸມາ ຄູ່ຄອງຂອງຣຸທຣະ ໄດ້ກ່າວດ້ວຍໃຈຈົ່ງຈ້ອງວ່າ: “ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີບາບ, ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າໄດ້ປະທານບຸດຊາຍນາມ ‘ສາມບະ’ ໃຫ້ເຈົ້າແລ້ວ.”
Verse 4
उवाचोमा प्रणिह्ठिता शर्वाणी तपसां निधि: । दत्तो भगवता पुत्र: साम्बो नाम तवानघ
ພຣະອຸມາ—ຊັຣວານີ ຄັງສົມບັດແຫ່ງຕະປະ—ໄດ້ກ່າວດ້ວຍໃຈທີ່ຈົ່ງຈ້ອງວ່າ: “ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີບາບ, ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າໄດ້ປະທານບຸດຊາຍນາມ ‘ສາມບະ’ ໃຫ້ເຈົ້າແລ້ວ.”
Verse 5
मत्तो5प्यष्टौ वरानिष्टान् गृहाण त्वं ददामि ते । प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन
«ຈາກຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍ ຈົ່ງຂໍພອນອັນປາຖະໜາ 8 ປະການ; ຂ້າພະເຈົ້າຈະປະທານໃຫ້ເຈົ້າ» ນາງໄດ້ກ່າວດັ່ງນັ້ນ. ແລ້ວ ໂອ ບຸດແຫ່ງປານດຸ, ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກົ້ມກາບດ້ວຍສີສະຢູ່ທີ່ພຣະບາດຂອງແມ່ແຫ່ງສາກົນ ແລະໄດ້ກ່າວກັບນາງ—(ແລ້ວຈຶ່ງເລີ່ມທູນຂໍ)។
Verse 6
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसाद शतं सुतानां परमं च भोगम् । कुले प्रीतिं मातृतश्न प्रसाद॑ शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम्
ກຣິດສະນະກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເຄີຍມີຄວາມໂກດຕໍ່ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (ພຣາຫມັນ). ຂໍໃຫ້ພໍ່ຂອງຂ້າພະເຈົ້າພໍໃຈໃນຂ້າພະເຈົ້າ. ຂໍໃຫ້ໄດ້ບຸດຮ້ອຍຄົນ ແລະໃຫ້ຄວາມສຸກອັນສູງສຸດຢູ່ໃນມືເສມອ. ຂໍໃຫ້ຄວາມກົມເກືອນແລະຄວາມຮັກໃນວົງຕະກູນຂອງພວກເຮົາດຳລົງຢູ່; ແມ່ຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍຂໍໃຫ້ພໍໃຈ. ຂໍໃຫ້ໄດ້ຄວາມສະຫງົບໃນໃຈ ແລະມີຄວາມຊຳນານໃນທຸກກິດການ—ນີ້ແມ່ນພອນທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຂໍ».
Verse 7
उमोवाच एवं भविष्यत्यमरप्रभाव नाहं मृषा जातु वदे कदाचित् | भार्यासहस्राणि च षोडशैव तासु प्रियत्वं च तथाक्षयं च
ອຸມາກ່າວວ່າ: «ຈະເປັນໄປດັ່ງນັ້ນແທ້ ໂອ ກຣິດສະນະ ຜູ້ມີສະຫງ່າງາມດັ່ງເທວະ. ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເຄີຍເວົ້າຄຳມຸສາເລີຍ. ເຈົ້າຈະມີມະເຫສີ 16,000 ນາງ; ໃນພວກນາງນັ້ນ ຄວາມຮັກຕໍ່ເຈົ້າຈະຍືນຍົງ ແລະຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຈະບໍ່ຂາດສາຍ».
Verse 8
प्रीतिं चाग्रयां बान्धवानां सकाशाद् ददामि ते<हं वपुष: काम्यतां च | भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिं वै शतानि गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम्
«ຂ້າພະເຈົ້າປະທານໃຫ້ເຈົ້າຄວາມຮັກອັນສູງສຸດຈາກຍາດພີ່ນ້ອງ. ແລະຂ້າພະເຈົ້າຍັງປະທານໃຫ້ຄວາມງາມແລະຄວາມນ່າປາຖະໜາແຫ່ງກາຍຂອງເຈົ້າຢູ່ຄູ່ເຈົ້າຕະຫຼອດໄປ. ໃນເຮືອນຂອງເຈົ້າ ຈະມີແຂກໄດ້ຮັບອາຫານເປັນຈຳນວນຫຼາຍ—ເຖິງຂັ້ນເປັນຮ້ອຍໆ—ທຸກມື້».
Verse 9
वायुदेव उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवो मम देवी च भारत । अन्तर्हित: क्षणे तस्मिन् सगणो भीमपूर्वज
ວາຍຸເທວະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ຫຼັງຈາກປະທານພອນເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າແລ້ວ, ພຣະເທວະຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ (ມະຫາເທວະ) ແລະເທວີຂອງພຣະອົງ (ປາຣະວະຕີ) ກໍອັນຕະລາຍຫາຍໄປໃນພິບຕານັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານຂອງພຣະອົງ».
Verse 10
एतदत्यदभुतं पूर्व ब्राह्मणायातितेजसे । उपमन्यवे मया कृत्स्नं व्याख्यातं॑ पार्थिवोत्तम । नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत
ວາຍຸກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ, ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍແລ້ວຢ່າງຄົບຖ້ວນ—ເລື່ອງລາວອັນອັດສະຈັນຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້ນີ້—ແກ່ພຣາຫມະນະອຸປະມັນຍຸ ຜູ້ມີຣັດສະມີອັນສູງສຸດ. ແລ້ວອຸປະມັນຍຸ ຜູ້ມັ່ນຄົງໃນພຣະວິນັຍ ໄດ້ນ້ອມກາຍຄາລະວະແດ່ ‘ເທວະແຫ່ງເທວະ’ ແລະກ່າວດັ່ງນີ້».
Verse 11
उपसन्युरुवाच नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गति: । नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे
ອຸປະສັນຍຸກ່າວວ່າ: «ບໍ່ມີເທວະໃດເທົ່າທຽມກັບ ສາຣະວະ (Śarva); ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງ ຫຼື ຈຸດໝາຍສຸດທ້າຍໃດເທົ່າທຽມກັບ ສາຣະວະ. ໃນການໃຫ້ທານ ບໍ່ມີໃຜເທົ່າທຽມກັບ ສາຣະວະ; ໃນສົງຄາມ ກໍບໍ່ມີໃຜເທົ່າທຽມກັບ ສາຣະວະ».
Verse 14
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मेघवाहनपर्वका आख्यानविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ບົດທີ 14—ວ່າດ້ວຍເລື່ອງລາວຕອນ «ເມກະວາຫະນະ»—ໃນພາກ «ທານະ-ທັມມະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ» ຂອງ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ຈຶ່ງສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 15
उपमन्यु बोले--महादेवजीके समान कोई देवता नहीं है। महादेवजीके समान कोई गति नहीं है। दानमें शिवजीकी समानता करनेवाला कोई नहीं है तथा युद्धमें भी भगवान् शंकरके समान दूसरा कोई वीर नहीं है ।।
ອຸປະມັນຍຸກ່າວວ່າ: «ບໍ່ມີເທວະໃດເທົ່າທຽມກັບ ມະຫາເທວະ. ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງ ຫຼື ທາງສຸດທ້າຍໃດເທົ່າທຽມກັບ ມະຫາເທວະ. ໃນການໃຫ້ທານ ບໍ່ມີໃຜຈະທັນ ພຣະສິວະ; ແລະໃນສົງຄາມ ກໍບໍ່ມີວີຣະບຸລຸດໃດເທົ່າທຽມກັບ ພຣະສັງກະຣະ (Śaṅkara)».
Frequently Asked Questions
A combined model of regulated austerity (dīkṣā, dietary restraint, posture, vigilance) and articulate devotional praise (stuti/japa), portraying inner discipline and intention as prerequisites for divine encounter.
Śiva is described as the source and terminus of beings, the locus of guṇas and cognition, the substance of ritual constituents, and the indwelling knower (kṣetrajña), integrating cosmology, psychology, and liturgy into a single theistic framework.
Yes: the stuti culminates in a responsive cosmic affirmation (acclamation, flowers, auspicious wind) and Śaṅkara’s explicit recognition of Kṛṣṇa’s devotion, followed by the offer of eight rare boons as the immediate narrative fruit.