Adhyaya 137
ब्राह्मण–क्षत्रिय-श्रेष्ठता-विवादः (Arjuna–Vāyu Dialogue on Brāhmaṇa and Kṣatriya Precedence)
Upa-parva: Brahma–Kṣatra-saṃvāda (Exemplum on Brāhmaṇa–Kṣatriya hierarchy and interdependence)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why he venerates Brāhmaṇas—what ‘dawn’ (vyuṣṭi) or karmic rise motivates such worship. Bhīṣma responds by citing an ancient itihāsa: the powerful Haihaya ruler Kārtavīrya Arjuna (sahasrabāhu) rules from Māhiṣmatī and honors the sage Dattātreya, receiving boons. Empowered, he voices self-comparisons and claims unmatched excellence. A disembodied voice rebukes the misconception, asserting Brāhmaṇa superiority and describing the governance model where a Kṣatriya protects the people in association with Brāhmaṇas. Arjuna counters with arguments emphasizing kṣatra’s protective duty and material support of Brāhmaṇas, asserting dominance and threatening to invert the social order. The exchange escalates until Vāyu appears as a divine messenger, advising him to abandon the impure disposition, bow to Brāhmaṇas, and warning that wrongdoing toward them leads to rāṣṭra-kṣobha (state upheaval) and potential suppression or expulsion by ascetics. The chapter ends with Arjuna challenging Vāyu to define a Brāhmaṇa’s likeness by analogies (wind, water, sun, sky), setting up further doctrinal clarification beyond the provided excerpt.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को एक गूढ़ रहस्य की ओर ले जाते हैं—दिग्गजों और रसातलचर नाग-शक्तियों का वह अदृश्य धर्म, जिसके सहारे पृथ्वी अपने भार को धारण करती है। → पद्मप्रतीकाश, पद्मोद्भूत पितामह (ब्रह्मा) का वचन और रसातल में विचरने वाले महाबली नाग ‘रेणुक’ का वर्णन कथा को लौकिक से अधोलोक-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है। दिग्गज बताते हैं कि वे और अन्य महावीर्य गज समस्त पृथ्वी—पर्वत, वन, नगर सहित—को धारण करते हैं; यह भार-धारण साधारण बल नहीं, धर्म-नियम से बँधा तप है। → दिग्गजों का उपदेश-स्वर मुखर होता है: कार्तिक मास, कृष्णपक्ष, आश्लेषा नक्षत्र और शिवा अष्टमी के विशेष योग में ‘गुडौदन’ दान/श्राद्ध, मंत्र-जप, संयम और बाँबी (वल्मीकि) पर नाग-पूजा/बलि-निवेदन का विधान—यही वह कर्म है जिससे रेणुक तथा शेष/अनन्त जैसे नाग-देव प्रसन्न होकर धारण-शक्ति बढ़ाते हैं और लोक-स्थैर्य बना रहता है। → विधि का संकेत स्पष्ट होता है—नीलवस्त्र, अनुलेपन, नागकेसर (गजेन्द्रकुसुम) आदि से वल्मीकि पर अर्घ्य/नैवेद्य अर्पित कर नाग-तत्त्व का सम्मान किया जाए। दिग्गजों के मुख से यह सुनकर देवता, पितर और ऋषि भी रेणुक की पूजा करते हैं; इस प्रकार ‘दान-धर्म’ का फल केवल व्यक्तिगत पुण्य नहीं, बल्कि पृथ्वी-धारण के महायज्ञ में सहभागिता बन जाता है। → दिग्गज संतोषपूर्वक कहते हैं कि भारार्त होने पर भी यह परिश्रम उन्हें परिश्रम नहीं लगता—संकेत कि आगे भीष्म इस रहस्य के फल, निषेध और व्यापक लोक-व्यवस्था पर और सूक्ष्म व्याख्या करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। जज द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दिग्गजोंका धर्मसम्बन्धी रहस्य एवं प्रभाव भीष्म उवाच ततः पद्मप्रतीकाश: पद्मोद्भूत: पितामह: । उवाच वचन देवान् वासवं च शचीपतिम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂໍແດ່ພຣະຣາຊາ! ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ພຣະປິຕາມະຫະ—ພຣະພຣະຫມາ ຜູ້ເກີດຈາກດອກບົວ ແລະສະຫວ່າງໄສດັ່ງດອກບົວ—ໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄໍາແກ່ເທວະທັງຫຼາຍ ແລະແກ່ວາສະວະ (ອິນທຣະ) ຜູ້ເປັນສາມີຂອງສະຈີ ດັ່ງນີ້»។
Verse 2
अयं महाबलो नागो रसातलचरो बली । तेजस्वी रेणुको नाम महासत्त्वपराक्रम:
«ນາກນາມວ່າ ເຣນຸກ ຜູ້ສະຫວ່າງໄສ ມີກໍາລັງຫາທຽບບໍ່ໄດ້ ເປັນຜູ້ເດີນທ່ອງໃນຣະສາຕະລະ ແລະພ້ອມດ້ວຍສັດຕະວະແລະວີຣະພາບ ບັດນີ້ຢູ່ຕໍ່ໜ້າ.»
Verse 3
अतितेजस्विन: सर्वे महावीर्या महागजा: । धारयन्ति महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम्
«ດິກຄະຊະ (ຊ້າງໃຫຍ່ປະຈໍາທິດ) ທັງຫມົດນັ້ນ ລ້ວນສະຫວ່າງໄສຢ່າງຍິ່ງ ແລະມີພະລັງອັນໃຫຍ່. ພວກເຂົາທັງຫມົດຮອງຮັບແຜ່ນດິນທັງປວງ ພ້ອມດ້ວຍພູເຂົາ ປ່າໄມ້ ແລະດົງພົງພີ.»
Verse 4
भवद्धिः समनुज्ञातो रेणुकस्तान् महागजान् । धर्मगुह्मानि सर्वाणि गत्वा पृच्छतु तत्र वै
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍການອະນຸຍາດຂອງພວກທ່ານ ໃຫ້ເຣນຸກໄປຫາຊ້າງໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວເຂົ້າໄປສອບຖາມຢູ່ທີ່ນັ້ນ ກ່ຽວກັບຄວາມລັບແຫ່ງທັມມະທັງປວງ.»
Verse 5
“यदि आपलोग आज्ञा दें तो रेणुक उन महान् गजोंके पास जाकर धर्मके समस्त गोपनीय रहस्योंको पूछे” ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າພວກທ່ານອະນຸຍາດ ໃຫ້ເຣນຸກາໄປຫາຊ້າງມະຫາອັນກ້າແຂງເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວສອບຖາມຄວາມລັບລຶກທັງປວງແຫ່ງທຳມະ»។ ເມື່ອໄດ້ຍິນພຣະວາຈາຂອງປິຕາມະຫາ (ພຣະພຣະຫມາ) ບັນດາເທວະຜູ້ມີໃຈສະຫງົບ ຈຶ່ງສົ່ງເຣນຸກາໄປຍັງສະຖານທີ່ທີ່ຊ້າງຜູ້ຄ້ຳຈຸນໂລກ ແລະພິທັກທິດ ສະຖິດຢູ່.
Verse 6
रेणुक उवाच अनुज्ञातो$स्मि देवैश्व पितृभिश्न महाबला: । धर्मगुह्यानि युष्माकं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । कथयध्वं महाभागा यद् वस्तत्त्वं मनीषितम्
ເຣນຸກາກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່—ຊ້າງຜູ້ພິທັກທິດ! ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮັບອະນຸຍາດຈາກເທວະ ແລະຈາກປິຕຣ (Pitṛs) ເພາະສະນັ້ນຈຶ່ງມາທີ່ນີ້. ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະນາຈະຟັງຄວາມລັບແຫ່ງທຳມະທີ່ພວກທ່ານຍຶດຖື ໃຫ້ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ໂອ ຜູ້ມີສິຣິ ແລະໃຈກວ້າງໃຫຍ່, ຂໍໃຫ້ກ່າວຄວາມຈິງອັນເປັນແກ່ນສານຂອງທຳມະ ຕາມທີ່ປັນຍາຂອງພວກທ່ານໄດ້ພິຈາລະນາເຫັນ.»
Verse 7
दिग्गजा ऊचु: कार्तिके मासि चाश्लेषा बहुलस्याष्टमी शिवा | तेन नक्षत्रयोगेन यो ददाति गुडौदनम्
ດິກຄະຊ້າງກ່າວວ່າ: «ໃນເດືອນກາຣຕຕິກະ ເມື່ອວັນອັດຖະມີ (ວັນທີ 8) ແຫ່ງຂ້າງແຮມ ອັນເປັນມົງຄຸນ ກົງກັບນັກສັດຕຣາ ອາສເລສາ—ຜູ້ໃດໃນຍົກຂອງຕິຖີແລະນັກສັດຕຣານັ້ນ ໄດ້ຖວາຍເຂົ້າຫວານ (ເຂົ້າຫຸງກັບນ້ຳຕານອ້ອຍ/ກຸດ)…»
Verse 8
इमं मन्त्र जपन् श्राद्धे यताहारो हुकोपन: । दिग्गजोंने कहा--कार्तिक मासके कृष्णपक्षमें आश्लेषा नक्षत्र और मंगलमयी अष्टमी तिथिका योग होनेपर जो मनुष्य आहार-संयमपूर्वक क्रोधशून्य हो निम्नांकित मन्त्रका पाठ करते हुए श्राद्धके अवसरपर हमारे लिये गुड़मिश्रित भात देता है (वह महान् फलका भागी होता है) ।।
ດິກຄະຊ້າງກ່າວວ່າ: «ໃນພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ຜູ້ໃດສວດມົນຕຣນີ້ ໂດຍຄວບຄຸມອາຫານ ແລະມີໃຈປາສຈາກຄວາມໂກດ—ແລະເຮັດໃນຂ້າງແຮມເດືອນກາຣຕຕິກະ ເມື່ອອາສເລສາ ກົງກັບວັນອັດຖະມີອັນເປັນມົງຄຸນ—ແລ້ວຖວາຍເຂົ້າປົນກຸດ (ນ້ຳຕານອ້ອຍ) ເພື່ອພວກເຮົາໃນພິທີນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈະໄດ້ຮັບບຸນອັນໃຫຍ່. ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ພວກນາກຜູ້ມີພະລັງຫນັກແນ່ນ ເລີ່ມຈາກບະລະເທວະ ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງມີອຳນາດຫາທຽບບໍ່ໄດ້.»
Verse 9
अनन्ता हाक्षया नित्यं भोगिन: सुमहाबला: | तेषां कुलोद्भवा ये च महाभूता भुजड़मा:
ເຣນຸກາກ່າວວ່າ: «ພວກເຂົາຫາທີ່ສິ້ນສຸດບໍ່ໄດ້ ແລະບໍ່ເຄີຍຫຼຸດຖອຍ—ເປັນນາກຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່ ມີແຮງກ້າຫາທຽບບໍ່ໄດ້. ແລະບັນດາສັດມະຫາພູຕະ (ອົງປະກອບໃຫຍ່) ທີ່ເກີດຈາກສາຍຕະກູນຂອງພວກເຂົາ ກໍມີແຂນອັນຊົງພະລັງ.»
Verse 10
ते मे बलिं प्रतीच्छन्तु बलतेजो5भिवृद्धये । यदा नारायण: श्रीमानुज्जहार वसुंधराम्
ຂໍໃຫ້ພວກເຂົາຮັບເອົາບະລິທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຖວາຍ ເພື່ອໃຫ້ກໍາລັງ ແລະ ລັດສະໝີແຫ່ງຕະເຈະທາງຈິດວິນຍານເພີ່ມພູນ—ດັ່ງພຣະນາຣາຍະນະຜູ້ສະຫງ່າງາມເຄີຍຍົກແຜ່ນດິນຂຶ້ນໃນການກ່ອນ.
Verse 11
तद् बल॑ तस्य देवस्य धरामुद्धरतस्तथा । “बलदेव (शेष या अनन्त) आदि जो अत्यन्त बलशाली नाग हैं
ເຣນຸກາກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ພະລັງອັນແທ້ຂອງພຣະເຈົ້າຜູ້ເທວະນັ້ນ—ໃນຍາມທີ່ພຣະອົງຍົກແຜ່ນດິນຂຶ້ນ—ມາເພີ່ມພູນແກ່ຂ້າພະເຈົ້າເປັນກໍາລັງແລະອໍານາດ. ຂໍໃຫ້ບະລະເທວະ—ເສດ/ອະນັນຕະ ພະຍານາກຜູ້ມີພະລັງຍິ່ງ, ອະນັນຕະ, ອັກສະຍະ, ນິດທີ່ຖືຫົວນາກ—ແລະນາກໃຫຍ່ອື່ນໆທີ່ເກີດໃນວົງສານຂອງພຣະອົງ ຈົ່ງຮັບບະລິທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຖວາຍ ເພື່ອເພີ່ມລັດສະໝີແລະກໍາລັງຂອງຂ້າພະເຈົ້າ. ເມື່ອພຣະນາຣາຍະນະຜູ້ມີສິຣີ ຍົກແຜ່ນດິນນີ້ຂຶ້ນຈາກນໍ້າແຫ່ງມະຫາສະມຸດອັນດຽວ ຂໍໃຫ້ພະລັງທີ່ສະຖິດໃນພຣະວິກຣະຫະອັນສັກສິດຂອງພຣະອົງໃນຍາມນັ້ນ ເປັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ»។ ເມື່ອກ່າວດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຄວນນໍາບະລິໄປຖວາຍທີ່ຈອມປວກ/ຈອມນາກ (anthill) ໂດຍໂຮຍດອກນາກເກສະຣະ ທາຈັນທະນະ ຄຸ້ມດ້ວຍຜ້າສີນໍ້າເງິນ ແລະໃນຍາມຕາເວັນຕົກ ວາງບະລິນັ້ນໃກ້ຈອມ.
Verse 12
गजेन्द्रकुसुमाकीर्ण नीलवस्त्रानुलेपनम् । निर्वपेत् तं तु वल्मीके अस्तं याते दिवाकरे
ໃຫ້ໂຮຍບະລິນັ້ນດ້ວຍດອກນາກເກສະຣະ ທາຈັນທະນະ ແລະຄຸ້ມດ້ວຍຜ້າສີນໍ້າເງິນ. ແລ້ວເມື່ອຕາເວັນຕົກ ຈຶ່ງນໍາໄປວາງໄວ້ທີ່ຈອມປວກ/ຈອມນາກ (anthill).
Verse 13
एवं तुष्टास्तत: सर्वे अधस्ताद्धारपीडिता: । श्रमं त॑ं नावबुध्यामो धारयन्तो वसुंधराम्
ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຮົາທັງໝົດຈຶ່ງພໍໃຈ; ແຕ່ເມື່ອຖືກກົດທັບຈາກຂ້າງລຸ່ມດ້ວຍພາລະ ພວກເຮົາກໍບໍ່ຮູ້ສຶກເຖິງຄວາມເມື່ອຍນັ້ນເລີຍ ແມ່ນແຕ່ກໍາລັງຮັບແຜ່ນດິນຢູ່.
Verse 14
ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रो वा यद्युपोषित:
ເຣນຸກາກ່າວວ່າ: «ຈະເປັນພຣາຫມັນ, ກະສັດຕະຣິຍະ, ໄວສະຍະ ຫຼື ສູດຣະກໍຕາມ—ຖ້າໄດ້ຖືອຸໂປສະຖະ/ອົດອາຫານດ້ວຍການສໍາລວມຕົນຕາມຄວາມຄວນ—ກົດຕໍ່ໄປນີ້ຍ່ອມໃຊ້ໄດ້ເທົ່າກັນ ບໍ່ແບ່ງແຍກຕາມກໍາເນີດ»។
Verse 15
एवं संवत्सरं कृत्वा दानं बहुफलं लभेत् वल्मीके बलिमादाय तन्नो बहुफलं मतम्
ເຣນຸກາ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າຜູ້ໃດເຮັດທານຕາມພິທີນີ້ຕະຫຼອດໜຶ່ງປີ ຈະໄດ້ບຸນຜົນຫຼາຍ. ແຕ່ການນຳບະລິ (ເຄື່ອງບູຊາ) ທີ່ຈັດໄວ້ສຳລັບຈອມມົດ (ວັລມີກ) ໄປເອົານັ້ນ ຕາມຄວາມເຫັນຂອງພວກເຮົາ ບໍ່ແມ່ນການກະທຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃຫຍ່».
Verse 16
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र यदि उपवासपूर्वक एक वर्षतक इस प्रकार हमारे लिये बलिदान करे तो उसका महान् फल होता है। बाँबीके निकट बलि अर्पित करनेपर वह हमारे लिये अधिक फल देनेवाला माना गया है ।।
ເຣນຸກ ກ່າວວ່າ: «ບໍ່ວ່າຈະເປັນພຣາຫມັນ, ກະສັດຕຣິຍະ, ໄວສະຍະ ຫຼື ຊູດຣະ—ຖ້າໄດ້ຖືອົບສົມ (ອົບວາສ) ກ່ອນ ແລ້ວປະຕິບັດການຖວາຍບະລິໃຫ້ພວກເຮົາຕາມພິທີນີ້ຕະຫຼອດໜຶ່ງປີ ຍ່ອມໄດ້ຜົນອັນໃຫຍ່. ແລະເມື່ອນຳບະລິໄປຖວາຍໃກ້ຈອມມົດ (ວັລມີກ) ກໍຖືວ່າໃຫ້ຜົນຍິ່ງກວ່າສຳລັບພວກເຮົາ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ນາກາຜູ້ກ້າຫານທັງປວງໃນສາມໂລກ ຈະໄດ້ຮັບການນັບຖື ແລະຕ້ອນຮັບຢ່າງແທ້ຈິງຕະຫຼອດໜຶ່ງຮ້ອຍປີ ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງການຖວາຍນີ້».
Verse 17
दिग्गजानां च तच्छूत्वा देवता: पितरस्तथा । ऋषयश्न महाभागा: पूजयन्ति सम रेणुकम्,दिग्गजोंके मुखसे यह बात सुनकर महाभाग देवता, पितर और ऋषि रेणुक नागकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄຳນັ້ນຈາກປາກຊ້າງແຫ່ງທິດທັງສີ່ ບັນດາເທວະຜູ້ມີສິຣິ, ພິຕຣະ (ວິນຍານບັນພະບຸລຸດ) ແລະ ຣິສີຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍເລີ່ມບູຊາ ແລະສັນລະເສີນ ເຣນຸກນາກ ດ້ວຍຄຳສັນລະເສີນອັນຫຼາຍຫຼວງ ຢືນຢັນຄວາມຄວນຄ່າ ແລະອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ໄດ້ປະກາດໄວ້.
Verse 132
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दिग्गजानां रहस्ये द्वात्रिशदिधिकशततमो<्ध्याय:
ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ» ໂດຍສະເພາະໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງທານ ໄດ້ສິ້ນສຸດບົດທີ 132 ອັນກ່ຽວກັບຄຳສອນລັບເລື່ອງຊ້າງແຫ່ງທິດ. ນີ້ແມ່ນຄຳລົງທ້າຍບົດ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນກອບຈິດທຳ: ການໃຫ້ທານຢ່າງຖືກຕ້ອງ (ທານ) ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງທຳ.
Verse 133
एवं मन्यामहे सर्वे भारार्ता निरपेक्षिण: । इस प्रकार संतुष्ट होकर पृथ्वीके नीचे भारसे पीड़ित होनेपर भी हम सब लोगोंको वह परिश्रम प्रतीत नहीं होता है और हमलोग सुखपूर्वक वसुधाका भार वहन करते हैं। भारसे पीड़ित होनेपर भी किसीसे कुछ न चाहनेवाले हम सब लोग ऐसा ही मानते हैं
ພວກເຮົາທັງປວງ—ຜູ້ຖືກກົດທັບດ້ວຍພາລະ ແລະບໍ່ພຶ່ງພາຜູ້ໃດ—ລ້ວນຄິດເຫັນດັ່ງນີ້: «ດັ່ງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຢູ່ໃຕ້ແຜ່ນດິນ ຖືກພາລະກົດທັບໃຫ້ເຈັບປວດ ກໍບໍ່ຮູ້ສຶກວ່າເປັນຄວາມເຫນື່ອຍຍາກ; ພວກເຮົາຢູ່ຢ່າງສຸກສະບາຍ ແລະຮັບພາລະຂອງວະສຸທາ».
Frequently Asked Questions
The tension is between coercive-political authority claiming supremacy (kṣatra-pride) and the normative-spiritual authority of Brāhmaṇas; the chapter tests whether kingship can remain legitimate without humility and reverence toward ethical instruction.
Abandon the ‘kaluṣa bhāva’ (tainted disposition), bow to Brāhmaṇas, and recognize that harming or dishonoring them is portrayed as generating rāṣṭra-kṣobha—systemic disturbance affecting governance and public order.
No explicit phalaśruti appears in the supplied excerpt; the chapter’s meta-function is didactic via exemplum—linking correct reverence and restraint to political stability rather than promising a ritualized merit formula.