Adhyaya 118
Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda: Karmic Memory, Fear of Death, and Embodied Pleasure
Upa-parva: Dvaipāyana–Kīṭa Saṃvāda (Episode on Yoni, Fear of Death, and Karmic Residue)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the destination (yoni) of those who died in the great battle, noting the hardship of relinquishing life and asking why beings are born into prosperous or deprived, auspicious or inauspicious conditions. Bhīṣma affirms the question’s rigor and narrates an earlier episode: Vyāsa encounters a frightened insect running along a cart-track. Vyāsa asks the cause of its fear; the insect explains it hears the cart’s harsh sound and flees, valuing its rare life and fearing death. Vyāsa challenges the insect’s claim to happiness in an animal yoni, arguing it lacks refined sensory enjoyments and that death might be preferable. The insect counters that every being finds a form of happiness appropriate to its embodiment, and it desires to live. It then recounts a prior human life as a wealthy śūdra characterized by harsh speech, deceit, theft, envy, neglect of giving meant for gods and ancestors, and abandonment of those seeking refuge—followed by remorse. It also recalls limited meritorious acts: honoring an aged mother, revering a brāhmaṇa, and properly honoring a guest of good conduct, which sustains memory and a residual hope for well-being. The insect requests from Vyāsa instruction on what is truly beneficial (śreyas), framing the chapter as a case-study in mixed karma, death-anxiety, and the moral logic behind birth conditions.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन कहते हैं कि शरतल्प पर पड़े पितामह भीष्म से युधिष्ठिर फिर प्रश्न करते हैं—मन, वाणी और कर्म से होने वाली हिंसा का बंधन मनुष्य को कैसे दुःख में डालता है और उससे मुक्ति कैसे मिले? → भीष्म ‘चतुर्विध’ अहिंसा का विधान रखते हैं और बताते हैं कि जीव मन- वाणी- कर्म—तीनों स्तरों पर हिंसा से लिप्त होता है; इसलिए केवल बाह्य कर्म रोकना पर्याप्त नहीं, पहले मन में त्याग, फिर वाणी में संयम, फिर कर्म में निवृत्ति आवश्यक है। मांसभक्षण को वे हिंसा-श्रृंखला का प्रत्यक्ष फल बताते हुए उसकी घोर निन्दा करते हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश: जो पहले मन से, फिर वाणी से, फिर कर्म से हिंसा का त्याग कर मांस नहीं खाता, वह ‘त्रिविध’ दोष से मुक्त होता है; और जैसे माता-पिता के संयोग से पुत्र जन्मता है, वैसे ही हिंसा से पाप का पुनर्जन्म/वृद्धि होती है—अर्थात हिंसा स्वयं को जन्म देती रहती है। → अहिंसा को ‘सर्वधर्मानुसंहिता’—समस्त धर्मों का सार—बताकर भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि चार कारणों/उपायों से सुरक्षित यह अहिंसा-धर्म लोक में प्राचीन काल से धर्मतः प्रतिष्ठित है; युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर एक आचार-सूत्र में स्थिर हो जाता है: अंतःकरण की शुद्धि से ही बाह्य आचरण शुद्ध होता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: हिंसा और मांसभक्षणकी घोर निन्दा वैशम्पायन उवाच ततो युधिछिरो राजा शरतल्पे पितामहम् | पुनरेव महातेजा: पप्रच्छ वदतां वर:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ພຣະຣາຊາ ຍຸທິສຖິຣະ ໄດ້ຖາມອີກຄັ້ງແກ່ ປິຕາມະຫະ ພີສະມະ ຜູ້ນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກທະນູ. ພຣະອົງຜູ້ສ່ອງສະຫວ່າງ—ຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດາຜູ້ກ່າວຖ້ອຍຄໍາ—ໄດ້ຂໍຄໍາສອນເພີ່ມເຕີມ ເພື່ອເປີດທາງໄປສູ່ການປະນາມຢ່າງເຂັ້ມງວດຕໍ່ຄວາມຮຸນແຮງ ແລະການກິນເນື້ອສັດ.
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर महातेजस्वी और वक्ताओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने बाणशय्यापर पड़े हुए पितामह भीष्मसे पुनः प्रश्न किया ।।
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີປັນຍາອັນຍິ່ງ! ນັກບຳເນັດ (ຣິສີ), ພຣາຫມັນ ແລະ ເທວະດາ—ອາໄສອຳນາດແຫ່ງເວດ—ຍ້ອງຍໍທຳມະທີ່ມີເຄື່ອງໝາຍແມ່ນ ອະຫິງສາ (ບໍ່ເຮັດຮ້າຍ) ຢູ່ເສມອ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດ! ຂ້າພະເຈົ້າຂໍຖາມ: ມະນຸດຜູ້ທີ່ໂດຍໃຈ ໂດຍວາຈາ ແລະ ໂດຍກາຍ ປະພຶດແຕ່ຄວາມຮຸນແຮງ ຈະພົ້ນຈາກທຸກຂ໌ທີ່ຕາມມາໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 3
कर्मणा मनुज: कुर्वन् हिंसां पार्थिवसत्तम | वाचा च मनसा चैव कथं दु:खात् प्रमुच्यते
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ! ຖ້າມະນຸດຜູ້ໜຶ່ງກໍ່ຄວາມຮຸນແຮງດ້ວຍການກະທຳ ແລະຍັງດ້ວຍວາຈາ ແມ່ນກະທັ້ງດ້ວຍໃຈ, ຈະພົ້ນຈາກທຸກຂ໌ທີ່ຄວາມຮຸນແຮງນັ້ນນຳມາໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 4
भीष्म उवाच चतुर्विधियं निर्दिष्टा हाहिंसा ब्रह्मवादिभि: । एकैकतो<पि विश्रष्टा न भवत्यरिसूदन
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ອະຣິສູດະນະ! ບັນດານັກປາຖະກະຖາພຣະພຣະຫມະ (ຜູ້ກ່າວຖຶງພຣະພຣະຫມະ) ໄດ້ກຳນົດອະຫິງສາໄວ້ເປັນສີ່ປະການ. ຖ້າຂາດໄປແມ່ນແຕ່ປະການດຽວ ກໍບໍ່ອາດເປັນການຮັກສາວັດອະຫິງສາໄດ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ»
Verse 5
यथा सर्वश्षतुष्पाद वै त्रिभि: पादैर्न तिष्ठति । तथैवेयं महीपाल कारणै: प्रोच्यते त्रिभि:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫີປາລ ກະສັດເອີຍ! ເຫມືອນສັດທີ່ມີສີ່ຂາ ບໍ່ອາດຢືນໄດ້ຢ່າງໝັ້ນຄົງດ້ວຍສາມຂາ, ອະຫິງສາທີ່ຖືກຮັກສາ ຫຼືອະທິບາຍໄວ້ດ້ວຍເຫດປັດໃຈພຽງສາມປະການ ກໍບໍ່ອາດເອີ້ນວ່າເປັນອະຫິງສາທີ່ຄົບຖ້ວນໄດ້»
Verse 6
यथा नागपदे<न्यानि पदानि पदगामिनाम् | सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौज्जरे
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເຫມືອນໃນຮອຍຕີນຊ້າງ ຮອຍຕີນຂອງສັດທີ່ເດີນດ້ວຍຕີນທັງຫມົດຖືກຮວບຮວມ ແລະຖືກຄຸ້ມຄອງຢູ່ໃນນັ້ນ—ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ບັນດາຫຼັກອື່ນໆ ກໍຖືກຮວບຮວມໄວ້ໃນຫຼັກອັນສູງສຸດທີ່ກຳລັງຖືກສອນຢູ່ນີ້»
Verse 7
कर्मणा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसापि च
ສັດທັງຫຼາຍຖືກເປື້ອນປົ່ນດ້ວຍໂທດແຫ່ງຄວາມຮຸນແຮງ ດ້ວຍການກະທຳ, ດ້ວຍວາຈາ, ແລະດ້ວຍໃຈ. ແຕ່ຜູ້ໃດທີ່ລະທິ້ງຄວາມຮຸນແຮງຕາມລຳດັບ—ກ່ອນໃນໃຈ, ຕໍ່ມາໃນວາຈາ, ແລະສຸດທ້າຍໃນການກະທຳ—ແລະບໍ່ກິນເນື້ອເລີຍ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມພົ້ນຈາກໂທດແຫ່ງຄວາມຮຸນແຮງທັງສາມປະການດັ່ງກ່າວ.
Verse 8
पूर्व तु मनसा त्यक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा । न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດທີ່ລະທິ້ງຄວາມຮຸນແຮງກ່ອນໃນໃຈ, ຕໍ່ມາໃນວາຈາ, ແລະສຸດທ້າຍໃນການກະທຳ—ແລະດັ່ງນັ້ນບໍ່ກິນເນື້ອ—ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມພົ້ນຈາກຄວາມເປື້ອນປົ່ນແຫ່ງຄວາມຮຸນແຮງສາມປະການ. ຄຳສອນນີ້ຊີ້ວ່າຄວາມບໍລິສຸດທາງຈັນຍາບັນມີຂັ້ນຕອນ ແລະຈະສົມບູນໄດ້ກໍ່ຕໍ່ເມື່ອເຈດຕະນາ, ຄຳເວົ້າ, ແລະການກະທຳ ຖືກສຳລວມຈາກການເຮັດຮ້າຍ.
Verse 9
त्रिकारणं तु निर्दिष्ट श्रूयते ब्रह्मवादिभि: । मनो वाचि तथा<<स्वादे दोषा होषु प्रतिष्ठिता:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ບັນດາຄູອາຈານຜູ້ປະກາດພຣະພຣົມ ກ່າວວ່າ ໂທດແຫ່ງຄວາມຮຸນແຮງຕັ້ງຢູ່ເທິງເຫດປັດໃຈຫຼັກສາມປະການ: ໃຈ (ເຈດຕະນາ ຫຼື ຄວາມຢາກ), ວາຈາ (ການຊັກຊວນ ຫຼື ສອນໃຫ້ຜູ້ອື່ນ), ແລະ ລົດຊາດ (ການລິ້ມລອງກິນໂດຍກົງ). ດັ່ງນັ້ນ ກ່ອນທີ່ການກະທຳຈະສຳເລັດພາຍນອກ ພາລະທາງຈັນຍາບັນກໍ່ຝັງຮາກຢູ່ໃນສາມຢ່າງນີ້—ຄວາມຢາກ, ການຮັບຮອງ, ແລະ ການຫຼົງເພີນ.
Verse 10
न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिण: । दोषांस्तु भक्षणे राजन् मांसस्येह निबोध मे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາ ແລະອຸທິດຕົນໃນຕະປະ (ຄວາມພາກເພຍ/ການຂັດເກົາຕົນ) ຈຶ່ງບໍ່ກິນເນື້ອ. ໂອ ພຣະຣາຊາ, ບັດນີ້ຈົ່ງຮູ້ຈາກຂ້າພະເຈົ້າເຖິງໂທດທີ່ຕິດຕາມການກິນເນື້ອໃນໂລກນີ້—ຈົ່ງຟັງ.
Verse 11
पुत्रमांसोपमं जानन् खादते यो<विचक्षण: । मांसं मोहसमायुक्त: पुरुष: सो5धम: स्मृत:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ຜູ້ໃດຮູ້ວ່າເນື້ອນັ້ນປຽບເໝືອນເນື້ອຂອງລູກຊາຍຕົນ ແຕ່ຍັງກິນຢູ່ ຜູ້ນັ້ນຫາປັນຍາບໍ່. ບຸກຄົນທີ່ຖືກມົວໝອງແລະອະວິຊາຄອບງຳ ແລ້ວກິນເນື້ອ ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນຄົນຕ່ຳຊ້າ ແລະນ່າຕຳນິ.”
Verse 12
पितृमातृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा । हिंसां कृत्वावश: पापो भूयिष्ठं जायते तथा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເຊັ່ນດຽວກັນກັບຄວາມເປັນລູກທີ່ເກີດຈາກການຮ່ວມກັນຂອງພໍ່ແມ່, ຄົນບາບຜູ້ໄດ້ກໍ່ຄວາມຮຸນແຮງ ຖືກກຳລັງກຳມະບັງຄັບໃຫ້ເກີດໃໝ່ຊ້ຳໆ—ໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ໃນຄັນທີ່ເປັນບາບ»។
Verse 13
रसं च प्रतिजिह्नाया ज्ञान प्रज्ञायते यथा । तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद् भवेत्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອລີ້ນຮູ້ຈັກລົດຊາດແລ້ວ ມັນຍ່ອມຖືກດຶງດູດໄປຫາລົດນັ້ນໂດຍທຳມະຊາດ; ດັ່ງນັ້ນເຊັ່ນກັນ ຄຳສອນໃນຄຳພີກໍກ່າວໄວ້ແນ່ນອນວ່າ ຄວາມຍຶດຕິດເກີດຈາກສິ່ງທີ່ໄດ້ຊິມແລະໄດ້ເສບສົມ. ດັ່ງນັ້ນ ການເສບອາລົມວັດຖຸຊ້ຳໆ—ເຊັ່ນການຊິມລົດຊີ້ນ—ຍິ່ງເພີ່ມຕັນຫາ ບໍ່ໄດ້ທຳໃຫ້ສົງບົບ»។
Verse 14
संस्कृतासंस्कृता: पक्वा लवणालवणास्तथा | प्रजायन्ते यथा भावास्तथा चित्त निरुध्यते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຊີ້ນມີສະພາບຫຼາຍຢ່າງ—ປຸງແຕ່ງດ້ວຍເຄື່ອງເທດ, ບໍ່ປຸງແຕ່ງ, ປຸງສຸກ, ເຄັມແຕ່ເກືອ, ຫຼືບໍ່ເຄັມ. ໃນຮູບແບບໃດກໍຕາມທີ່ສະພາບເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຂຶ້ນ, ໃຈຂອງຜູ້ກິນຊີ້ນກໍຖືກຍຶດໄວ້ຢູ່ນັ້ນ ເນື່ອງຈາກຄວາມແຕກຕ່າງຂອງລົດຊາດ»។
Verse 15
भेरीमृदंगशब्दांश्व तन्त्रीशब्दांश्ष पुष्कलान् | निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षा: कथं नरा:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຄົນໂງ່ທີ່ກິນຊີ້ນ ຈະສາມາດຊື່ນຊົມຢ່າງແທ້ຈິງໃນສຽງອັນຫຼາກຫຼາຍຂອງກອງໃຫຍ່ ແລະ ມຣິດັງກະ, ພ້ອມທັງດົນຕີອັນອຸດົມຂອງເຄື່ອງສາຍ ໄດ້ຢ່າງໃດ?»
Verse 16
मांसभक्षी मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें पूर्णतः सुलभ होनेवाले भेरी, मृदंग और वीणाके दिव्य मधुर शब्दोंका सेवन कैसे कर सकेंगे; क्योंकि वे स्वर्गमें नहीं जा सकते ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທຳລາຍຊັບສິນແລະເຂົ້າເກັບກ່ຽວຂອງຜູ້ອື່ນ, ແລະຜູ້ໃດທີ່ຊອບຊິນສັນລະເສີນການກິນຊີ້ນເປັນນິດ, ລ້ວນຖືກຂັບອອກຈາກສະຫວັນຕະຫຼອດການ. ຖືກຄວາມໂລບໃນລົດຊາດຄອບງຳ, ພວກເຂົາສັນລະເສີນຊີ້ນ ພ້ອມກັບປາຖະໜາຫາ ‘ຜົນ’ ທີ່ຕົນປາດຖະໜາ; ແລ້ວຕົກລົງສູ່ຊະຕາກຳອັນນ່າສະພຶງກົວ ທີ່ບໍ່ເຄີຍຖືກຄິດເຖິງ, ບໍ່ເຄີຍຖືກລະບຸ, ແລະບໍ່ເຄີຍຖືກຈິນຕະນາໃນໃຈ. ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງບໍ່ອາດເສບສົມຄວາມສຸກແຫ່ງສະຫວັນ—ເຊັ່ນສຽງຫວານອັນເທວະດາຂອງກອງແລະພິນ—ເພາະພວກເຂົາບໍ່ໄດ້ເຖິງສະຫວັນເລີຍ»។
Verse 17
(भस्म विष्ठा कृमिर्वापि निष्ठा यस्येदृशी ध्रुवा । स काय: परपीडाभि: कथं धार्यों विपश्चिता ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ສໍາລັບຮ່າງກາຍນີ້ ຜົນສຸດທ້າຍຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນສາມຢ່າງນີ້ ແນ່ນອນແລະຫຼີກບໍ່ພົ້ນ: ຈະກາຍເປັນຂີ້ເຖົ່າ, ຫຼືຈະກາຍເປັນອາຈົມຫຼັງຖືກສັດອື່ນກິນ, ຫຼືຖືກຖິ້ມໄວ້ແລະເກີດໜອນ. ເມື່ອຮູ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຜູ້ມີປັນຍາຈະຫຼ້ຽງດູຮ່າງກາຍນີ້ໂດຍເຮັດໃຫ້ຜູ້ອື່ນເຈັບປວດ ເພື່ອເອົາເນື້ອມາຫຼ້ຽງມັນ ໄດ້ແນວໃດ? ແມ່ນແຕ່ການສັນລະເສີນການກິນເນື້ອ ກໍຍັງຜູກມັດຄົນໃຫ້ເຂົ້າກັບກຳບາບ ແລະຜົນຂອງມັນ».
Verse 18
जीवितं हि परित्यज्य बहव: साधवो जना: । स्वमांसै: परमांसानि परिपाल्य दिव॑ गता:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ແທ້ຈິງແລ້ວ ຜູ້ມີຄຸນທຳຫຼາຍຄົນ ໄດ້ລະທິ້ມແມ່ນແຕ່ຊີວິດຂອງຕົນ. ໂດຍປົກປ້ອງເນື້ອຂອງຜູ້ອື່ນດ້ວຍເນື້ອຂອງຕົນ—ຍອມສະຫຼະຕົນເພື່ອຄວາມປອດໄພຂອງຜູ້ອື່ນ—ພວກເຂົາໄດ້ເຖິງສະຫວັນ. ນີ້ແມ່ນເສັ້ນທາງອັນສູງສົ່ງແຫ່ງການປົກປ້ອງດ້ວຍການມອບຕົນ».
Verse 19
एवमेषा महाराज चतुर्भि: कारणैर्वृता । अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मानुसंहिता
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ມະຫາກະສັດ, ຫຼັກການນີ້—ທີ່ຖືກຄ້ຳຈຸນແລະຮັກສາໄວ້ດ້ວຍເຫດປັດໃຈສີ່ປະການ—ໄດ້ຖືກຊີ້ແຈງໃຫ້ທ່ານເປັນ “ອະຫິງສາ” (ການບໍ່ເຮັດຮ້າຍ). ມັນຖືກຖັກທໍປະສານກັບ ແລະຮວບຮວມແກ່ນສານຂອງທຳທັງປວງໄວ້ໃນຕົນ».
Verse 66
एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मत: पुरा । जैसे हाथीके पैरके चिह्ममें सभी पदगामी प्राणियोंके पदचिह्न समा जाते हैं
«ດັ່ງນັ້ນ ໃນໂລກທັງຫຼາຍ “ອະຫິງສາ” ໄດ້ຖືກຊີ້ແຈງໄວ້ແຕ່ກ່ອນການ ຕາມທາງແຫ່ງທຳ. ເຊັ່ນດຽວກັບຮອຍຕີນຊ້າງທີ່ຮອບຮວມຮອຍຕີນຂອງສັດທີ່ເດີນທັງປວງໄວ້ໄດ້, ອະຫິງສາ-ທຳ ກໍຮວບຮວມທຳທັງປວງໄວ້ໃນຕົນ—ເຊິ່ງເປັນທີ່ຍອມຮັບກັນ.»
Verse 114
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मांसवर्जनक थने चतुर्दशशाधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນພາກວ່າດ້ວຍ “ທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ”—ຈົບລົງແລ້ວ ບົດທີ 114 ອັນເປັນຖ້ອຍຄໍາວ່າດ້ວຍການງົດເນື້ອ. (ນີ້ແມ່ນຂໍ້ຄໍາລົງທ້າຍ ເພື່ອໝາຍການປິດບົດ)។
Frequently Asked Questions
Whether life in a lower embodiment is worth preserving despite suffering and limited pleasures, and how one should interpret one’s present condition when past conduct contains both harmful actions and occasional meritorious duties.
Happiness and desire to live are embodiment-relative, but karmic consequences remain ethically structured: neglect of duty and harm degrade outcomes, while even limited sincere acts (honoring elders, guests, and the worthy) can preserve moral continuity and open a path toward śreyas.
No explicit phalāśruti appears in the provided passage; the chapter functions instead as a didactic exemplum, positioning the narrative as interpretive guidance for understanding karma, rebirth, and ethical reform.