Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 74

Devanagari script

त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज । तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि

Transliteration

tvaddaṃtamusalaprakhyaṃ yasyā ūruyugaṃ gaja | tāṃ bālāṃ vada ceddṛṣṭā dayāṃ kṛtvā mamopari

Translation

ಓ ಗಜನೇ! ನಿನ್ನ ದಂತಗಳ ಮುದ್ಗರದಂತ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಜಂಘಾಯುಗಲವಿರುವ ಆ ಬಾಲೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡಿ ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು।

Word by Word

• त्वत्: your
• त्वत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-सम्बन्धे अव्ययवत्-प्रयोगः (genitive sense) समासपूर्वपदत्वेन; ‘त्वत्’ = ‘तव’

• दन्त-मुसल-प्रख्यम्: resembling your tooth-club
• दन्त-मुसल-प्रख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दन्त (प्रातिपदिक) + मुसल (प्रातिपदिक) + प्रख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: (दन्तस्य मुसलम् इव) प्रख्यम् = like a tooth-club

• यस्याः: whose
• यस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; सम्बन्ध (whose)

• ऊरु-युगम्: a pair of thighs
• ऊरु-युगम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: ऊर्योः युगम् (pair of thighs)

• गज: O elephant
• गज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• बालाम्: the young girl
• बालाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वद: tell/say
• वद: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थ), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• चेत्: if
• चेत्: Sambandha (Condition)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; शर्तार्थक-निपात (if)

• दृष्टा: (she) has been seen
• दृष्टा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मणि/भावे (seen)

• दयाम्: compassion
• दयाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• कृत्वा: having shown/done
• कृत्वा: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund): having done

• मम: my
• मम: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; सम्बन्ध

• उपरि: upon/towards
• उपरि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: उपरि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपर्यर्थक-अव्यय (on/upon; towards)

Speaker

A lovelorn husband/lover (narrative voice within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A large elephant stands amid forest shade; the seeker pleads to it, describing the missing woman with bold sensual simile (thighs like tusk-strength), hands folded, eyes wet with longing.

Characters & Entities

• gaja (elephant)
• bālā (young woman)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even intense worldly attachment is portrayed as suffering in separation, implicitly pointing toward compassion (dayā) and the need for steadiness of mind in dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is within the Nāgara Khaṇḍa’s Tīrthamāhātmya context (Adhyāya 29), but the specific tīrtha name is not stated in this single shloka.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite (snāna, dāna, japa, vrata) is prescribed in this verse.