Shloka 19

गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः

The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest

Devanagari script

तमिन्द्रं स्नापयन् देवा ऋषयश्च तपोधना:।कलशैस्स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन्।।1.24.19।।

Transliteration

tam indraṃ snāpayan devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ |

kalaśaiḥ snāpayāmāsur malaṃ cāsya pramocayan || 1.24.19 ||

Translation

ದೇವರು ಮತ್ತು ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳು ಕಲಶಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಿ, ಅವನ ದೇಹದ ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದರು.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, accusative case, singular); सर्वनाम (pronoun)

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: कर्म (object; apposition to तम्)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, accusative case, singular)

• स्नापयन्: bathing (him), causing to bathe
• स्नापयन्: कर्तृ (agent; participial predicate)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु) + णिच् (causative) → स्नापय्; वर्तमान-कृदन्त (शतृ)
• Form: णिजन्त-धातोः वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् पुंलिङ्गे (present active participle, nominative singular masculine); कर्तृ-सामानाधिकरण्येन (agreeing with subject)

• देवाः: the gods
• देवाः: कर्तृ (agent)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (masculine, nominative case, plural)

• ऋषयः: the sages
• ऋषयः: कर्तृ (agent; coordinated with देवाः)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (masculine, nominative case, plural)

• च: and
• च: समुच्चय (coordination marker)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: copulative 'and')

• तपोधनाः: whose wealth is austerity (ascetic-wealthy)
• तपोधनाः: कर्तृ (agent; adjective of ऋषयः)
• Type: Adjective
• Root: तपस् + धन (प्रातिपदिक-द्वय) → तपोधन (समास-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (masculine, nominative case, plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (तपः धनम् यस्य/येषां ते) इत्यर्थे; विशेषणम् (qualifying ऋषयः)

• कलशैः: with pitchers (water-jars)
• कलशैः: करण (instrument)
• Type: Noun
• Root: कलश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (masculine, instrumental case, plural)

• स्नापयामासुः: they bathed (him) / caused (him) to be bathed
• स्नापयामासुः: क्रिया (main action); कर्तृ = देवाः ऋषयः
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु) + णिच् → स्नापय्; आ + √अस् (धातु) सहायक-क्रिया (periphrastic perfect)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्), उत्तम-पुरुष-बहुवचनवत् रूपं न; अत्र प्रथम-पुरुषः बहुवचनम् (3rd person plural, perfect/periphrastic perfect sense: 'they caused to bathe'); णिजन्त-प्रयोगः (causative)

• मलम्: impurity, stain
• मलम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: मल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neuter, accusative case, singular)

• च: and
• च: समुच्चय (coordination marker)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: 'and')

• अस्य: of him, his
• अस्य: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्य
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (masculine, genitive case, singular); सर्वनाम (pronoun)

• प्रमोचयन्: removing, freeing (him) from
• प्रमोचयन्: कर्तृ (agent; participial predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र + मुच् (धातु) + णिच् (causative) → मोचय्; वर्तमान-कृदन्त (शतृ)
• Form: णिजन्त-धातोः वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् पुंलिङ्गे (present active participle, nominative plural masculine); कर्तृ-सामानाधिकरण्येन (agreeing with देवाः ऋषयः)

Context

All the high-minded ascetics and strict followers of vows secured an auspicious boat for them and addressed Viswamitra, saying:

Characters & Entities

• Indra
• Devas
• Ṛṣis
• Kalaśa (water-pitchers)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is restorative: when disorder or defilement arises, the community of the righteous (devas and ṛṣis) acts to re-establish purity and right functioning through sanctioned means.

What is the narrative situation?

Indra is ritually bathed by devas and ascetic seers, and his impurity is removed, setting up the later naming and blessing of the region.

Which character virtue is emphasized?

The ṛṣis’ tapas as ‘wealth’—self-discipline and spiritual merit used for the welfare of the world.