Adhyaya 67
दमयन्तीवाक्य-प्रेषणम् (Damayantī’s Message and the Dispatch of Brahmin Envoys)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Damayantī addresses her mother with an urgent truth-claim, prompting visible grief in the inner apartments and a courtly escalation of concern. The queen-consort informs King Bhīma that Damayantī mourns her husband and has overcome personal shame to request action. Bhīma, urged by Damayantī’s resolve, dispatches Brahmin emissaries in all directions with the instruction to search for Nala. Damayantī then provides a standardized proclamation to be repeated in assemblies across kingdoms: it recalls Nala’s abandonment of her in the forest, describes her continued waiting in distress, and frames a dharmic appeal for compassion and response. She further establishes an identification protocol—if any man replies with a specific counter-speech to the proclamation, his identity and location must be ascertained and reported quickly—while directing the envoys to conceal their royal authorization and manage their return discreetly. The chapter closes with the Brahmins traversing towns, settlements, and hermitages, repeatedly broadcasting Damayantī’s words as part of a systematic search operation.
Chapter Arc: वन के अंधकार-सा एकांत लिये नल ‘बाहुक’ बनकर ऋतुपर्ण के नगर में प्रवेश करता है—राजा के अश्वाध्यक्ष-पद पर नियुक्त होकर भी भीतर-ही-भीतर दमयन्ती की चिन्ता में जलता रहता है। → बाहुक के अद्भुत कौशल (अश्व-वाहन, अन्नसंस्कार, विविध निपुणताएँ) उसे दरबार में प्रतिष्ठा दिलाते हैं, पर उसी प्रतिष्ठा के बीच उसका मन बार-बार दमयन्ती की दशा पर लौटता है—भूख-प्यास, वन का भय, श्वापदों का आतंक, और अपने ही त्याग का अपराधबोध। → नल का ‘विलाप’—दमयन्ती को स्मरण कर वह अपने को ‘अल्पभाग्य, मन्दप्रज्ञ’ कहकर धिक्कारता है; कल्पना में दमयन्ती को दारुण वन में भटकता देख उसका अंतःकरण टूटता है और शोक-गीत/श्लोक के रूप में पीड़ा फूट पड़ती है। → वह अज्ञातवास में ही टिकता है—ऋतुपर्ण के यहाँ सेवा करता हुआ, रातों में दमयन्ती का स्मरण कर विलाप-श्लोक गाता, और अपने भीतर पश्चात्ताप को साधना-सा धारण करता है। → दमयन्ती तक नल के जीवित होने/उसके ठिकाने का कोई स्पष्ट संकेत अभी नहीं पहुँचता—बाहुक का रहस्य और पुनर्मिलन की दिशा अगले प्रसंगों के लिए अधर में रहती है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय >> (0) हि 2 7 सप्तषष्टितमो< ध्याय: राजा नलका ऋतुपर्णके यहाँ अश्वाध्यक्षके पदपर नियुक्त होना और वहाँ दमयन्तीके लिये निरन्तर चिन्तित रहना तथा उनकी जीवलसे बातचीत ब॒हदश्च उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नल: । ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमे5हनि
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ನಾಗನು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ನಿಷಧರಾಜ ನಲನು ಹೊರಟು, ಹತ್ತನೇ ದಿನ ಋತುಪರ್ಣನ ನಗರದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 2
स राजानमुपातिष्ठद् बाहुको5हमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्त: पृथिव्यां नास्ति मत्सम:
ಅವನು ರಾಜ ಋತುಪರ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ನಾನು ಬಾಹುಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ—‘ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಕಲೆಗಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಮನಾದವನು ಇಲ್ಲ’ ಎಂದನು.
Verse 3
अर्थकृच्छरेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषत:
‘ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನೈಪುಣ್ಯ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಅನ್ನಸಂಸ್ಕಾರ—ಆಹಾರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ನಾನಾ ವಿಧಾನಗಳು—ನಾನು ಇತರರಿಗಿಂತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದನು.
Verse 4
यानि शिल्पानि लोके5स्मिन् यच्चैवान्यत् सुदुष्करम् | सर्व यतिष्ये तत् कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಾನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಓ ರಾಜ ಋತುಪರ್ಣ! ನನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ನೀನು ಪೋಷಿಸು.
Verse 5
ऋचतुपर्ण उवाच वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत् करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषत:
ಋತುಪರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಬಾಹುಕಾ! ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು; ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ವೇಗಯಾನದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ—ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶೀಘ್ರ ತಲುಪಬೇಕೆಂದು.
Verse 6
स त्वमातिष्ठ योगं त॑ येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोडसि वेतनं ते शतं शतम्
ಋತುಪರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಕುದುರೆಗಳು ವೇಗವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಆ ವಿಧಾನವನ್ನು ನೀನು ಕೈಗೊಳ್ಳು. ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ನಮ್ಮ ಅಶ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷ; ನಿನ್ನ ವೇತನ ಶತದ ಮೇಲೆ ಶತ.
Verse 7
त्वामुपस्थास्यतश्रैव नित्यं वाष्णेयजीवलौ । एताभ्यां रंस्यसे सार्ध वस वै मयि बाहुक
ಋತುಪರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಮತ್ತು ಜೀವಾಲ—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಬಾಹುಕಾ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸು.
Verse 8
बृहृदश्च उवाच एवमुक्तो नलस्तेन न््यवसत् तत्र पूजित: । ऋतुपर्णस्य नगरे सहवाष्णेयजीवल:
ಬೃಹದಶ್ವ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ನಲನು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಮತ್ತು ಜೀವಾಲರೊಂದಿಗೆ ಋತುಪರ್ಣನ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು.
Verse 9
स वै तत्रावसद् राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायं सायं सदा चेम॑ शलोकमेकं॑ जगाद ह,वे दमयन्तीका निरन्तर चिन्तन करते हुए वहाँ रहने लगे। वे प्रतेदिन सायंकाल इस एक श्लोकको पढ़ा करते थे--
ಆ ರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ವೈದರ್ಭಿ ದಮಯಂತಿಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೆನೆದು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ತಪ್ಪದೆ ಈ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 10
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति
ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ದಣಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ—ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವನನ್ನು ನೆನೆದು—ಎಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರಬಹುದೋ? ಈಗ ಅವಳು ಯಾರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿರಬಹುದೋ?
Verse 11
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोड<ब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक
ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜೀವಲನು ಹೇಳಿದನು—“ಬಾಹುಕಾ! ನೀನು ಪ್ರತಿದಿನ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೀಯ? ನಾನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 12
आयुष्मन् कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि । तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्
“ಆಯುಷ್ಮಾನ್! ನೀನು ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸುವ ಆಕೆ ಯಾರ ಹೆಂಡತಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ರಾಜ ನಲನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು—“ಆಕೆ ಯಾವುದೋ ಮಂದಪ್ರಜ್ಞನಾದ ಪುರುಷನ ಹೆಂಡತಿ.”
Verse 13
आसीदू बहुमता नारी तस्यादृढतरं वच: । स वै केनचिदर्थन तया मन्दो व्ययुज्यत
ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ಇದ್ದಳು; ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತು ದೃಢವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವನು ಅವಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟನು.
Verse 14
विप्रयुक्त: स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडित: । दहा[मान: स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रित:
ಪತ್ನಿಯಿಂದ ವಿಯೋಗಗೊಂಡ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಇತ್ತಿಚ್ಚೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ.
Verse 15
निशाकाले स्मरंस्तस्या: शलोकमेकं सम गायति । स विश्रमन् महीं सर्वा क्वचिदासाद्य किंचन
ರಾತ್ರಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವಳ ಕುರಿತು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸರ್ವಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯಾವುದೋ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದರೂ, ಮನಸ್ಸು ಅವಳ ನೆನಪಲ್ಲೇ ನೆಲಸಿತ್ತು.
Verse 16
सातुतं पुरुषं नारी कृच्छेडप्पनुगता वने
ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಪರಮ ಪತಿವ್ರತೆ; ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಪುರುಷನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಆದರೆ ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯನಾದ ಆ ದುಷ್ಟನು ಅವಳನ್ನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವಳ ದಿನಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಹಾದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಅವಳು ಒಂಟಿ, ಯೌವನವತಿ, ಮಾರ್ಗಗಳ ಅರಿವಿಲ್ಲದವಳು—ಅಂತಹ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ.
Verse 17
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति । एका बालानभिशज्ञा च मार्गाणामतथोचिता
ಆ ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯನಾದವನು ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅವಳು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರ. ಅವಳು ಒಂಟಿ, ಯೌವನವತಿ, ಮಾರ್ಗಗಳ ಅರಿವಿಲ್ಲದವಳು—ಆ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಅವಳು ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ.
Verse 18
क्षुत्पिपासापरीताजी दुष्करं यदि जीवति । श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे
ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ಅವಳ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದಾಗ, ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ಬದುಕುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರ—ನಿತ್ಯವೂ ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ವಿಶಾಲ, ಭೀಕರ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ.
Verse 19
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष । इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।।
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಾರಿಷ! ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯನೂ ಮಂದಪ್ರಜ್ಞನೂ ಆದ ಆ ಪುರುಷನು ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು.” ಹೀಗೆ ನಿಷಧರಾಜ ನಲನು ದಮಯಂತಿಯನ್ನು ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಆ ರಾಜನ (ಋತುಪರ್ಣನ) ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು.
Verse 66
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलककॉटिकसंवादविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ನಲೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಲ–ಕರ್ಕೋಟಕ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಷಟ್ಷಷ್ಟಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलविलापे सप्तषष्टितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलविलापविषयक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ನಲೋಪಾಖ್ಯಾನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ನಲವಿಲಾಪವಿಷಯಕ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 156
वसत्यनर्हस्तद् दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् । “रातमें उसीका स्मरण करके वह एक श्लोकको गाया करता है। सारी पृथ्वीका चक्कर लगाकर वह कभी किसी स्थानमें पहुँचा और वहीं निरन्तर उस प्रियतमाका स्मरण करके दुःख भोगता रहता है। यद्यपि वह उस दुःखको भोगनेके योग्य है नहीं
ಆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನೇ ಮರುಮರು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ (ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ) ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to abandonment and suffering without collapsing into private despair: Damayantī balances personal modesty (lajjā) against the ethical necessity of public action to restore marital and royal order.
Ethical agency in crisis can be operationalized through truthful speech, compassionate appeal, and institutionally trusted channels; dharma is shown as actionable coordination rather than passive endurance.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is procedural—establishing the narrative mechanism by which recognition, reply, and eventual reunion become possible within a dharma-governed framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.