Adhyaya 154
घटोत्कच-कर्णयुद्धम् (Ghaṭotkaca–Karna Combat and the Release of Śakti)
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Karna Night Engagement (Māyā-yuddha Episode)
Saṃjaya describes Ghaṭotkaca, after slaying Alāyudha, roaring at the front and inducing acute fear in the Kaurava host. Karṇa attacks major Pāṇḍava-aligned fighters with dense arrow volleys; a prolonged exchange follows in which neither Karṇa nor Ghaṭotkaca appears inferior. Ghaṭotkaca then escalates by employing a fierce aerial māyā: lightning-like flashes, ominous sounds, and a storm of weapons—arrows, spears, axes, maces, stones, discs—fall across the battlefield, producing disorder, casualties, and retreat. Kurus denounce the unseen rākṣasa tactics as kūṭa-yuddha and press Karṇa to end the threat using the divine Śakti granted by Śakra in exchange for Karṇa’s earrings and armor. Karṇa, maintaining composure amid the chaos, resolves to deploy the weapon; the Śakti pierces through the māyā and Ghaṭotkaca’s heart, rising skyward after the strike. Ghaṭotkaca falls in a terrifying expanded form, still crushing a portion of the Kaurava force by the impact of his body. The Kauravas celebrate Karṇa’s feat and regroup, with Karṇa rejoining Duryodhana’s side.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि द्रोण के उकसावे के बाद दुर्योधन फिर कर्ण से मंत्रणा करता है—अर्जुन-कृष्ण की अजेय गति और आज के संकट का अर्थ क्या है? → कर्ण पाण्डवों की धावा-शक्ति का स्मरण कराता है—देवों से भी दुर्भेद्य आचार्य-रचित व्यूह को अर्जुन ने भेद दिया; जयद्रथ जीवन बचाकर लौटना चाहता था, पर ‘अनार्य’ रीति से रोका गया और द्रोण से शरण/अभय की बात उठती है। साथ ही कर्ण द्रोण की वृद्धावस्था और शीघ्र-गमन/पराक्रम की सीमाओं का संकेत देकर दुर्योधन को ‘परम यत्न’ के लिए उकसाता है। → कर्ण का तीखा निष्कर्ष—हमारी पुरुषार्थ-शक्ति को निकृष्ट उपायों/कपट-पराक्रम से काटा जा रहा है; और अब सैन्धव (जयद्रथ) युद्ध में निहत हो चुका है—यह दैव-विधान की अटलता का भी संकेत है। → कर्ण दुर्योधन को धैर्य और पुनः संगठित होकर युद्ध आरम्भ करने की सलाह देता है; दोषारोपण से अधिक, शेष सेना को समेटकर रण में टिके रहने का आग्रह करता है, और दैव तथा पुरुषार्थ—दोनों के बीच संतुलित दृष्टि रखता है। → पुनः युद्ध का आरम्भ—जयद्रथ-वध के बाद कौरव पक्ष किस प्रकार प्रतिशोध और रक्षा-रणनीति बदलेगा, और द्रोण की भूमिका आगे कैसे मुड़ेगी?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। है २ >> द्विपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दुर्योधन और कर्णकी बातचीत तथा पुनः युद्धका आरम्भ संजय उवाच ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनैवं प्रचोदित: । अमर्षवशमापन्नो युद्धायैव मनो दथे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ದ್ರೋಣನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದಾಗ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅಮರ್ಷದ ವಶನಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೇ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದನು।
Verse 2
अब्रवीच्च तदा कर्ण पुत्रो दुर्योधनस्तव । पश्य कृष्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना
ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ನೋಡು, ಕೃಷ್ಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆ ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಪಾಂಡವ (ಅರ್ಜುನ) ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.”
Verse 3
आचार्यविदहितं व्यूहं भित्त्वा देवै: सुदुर्भिदम् । तव व्यायच्छमानस्य द्रोणस्यथ च महात्मन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಚಾರ್ಯನು ರಚಿಸಿದ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭೇದಿಸಲು ಅತಿದುರ್ಭೇದ್ಯವಾದ ಆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅವರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದರು; ಇತ್ತ ನಿನ್ನ ಮಹಾತ್ಮ ದ್ರೋಣನು ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 4
मिषतां योधमुख्यानां सैन्धवो विनिपातित: । उस समय आपके पुत्र दुर्योधनने कर्णसे इस प्रकार कहा--'कर्ण! देखो
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಸೈಂಧವನು (ಜಯದ್ರಥನು) ಪತನಗೊಂಡನು। ಓ ರಾಧೇಯ (ಕರ್ಣ), ನೋಡು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತರಾದ ಭೂಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೇ ಇದು ಸಂಭವಿಸಿತು।
Verse 5
पार्थेनैकेन निहता: सिंहेनेवेतरे मृगा: । “राधानन्दन! देखो, जैसे सिंह दूसरे वन्य पशुओंका संहार कर डालता है, उसी प्रकार एकमात्र कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा मारे गये ये भूमण्डलके श्रेष्ठ भूपाल युद्धभूमिमें पड़े हैं ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾರ್ಥನು (ಅರ್ಜುನನು) ಒಬ್ಬನೇ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು; ಸಿಂಹವು ಇತರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸುವಂತೆ. ಓ ರಾಧಾನಂದನ, ನೋಡು—ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣಾಘಾತದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ।
Verse 6
अल्पावशेषं सैन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह | “मेरे और महात्मा द्रोणके परिश्रमपूर्वक युद्ध करते रहनेपर भी इन्द्रपुत्र अर्जुनने मेरी सेनाको अल्प-मात्रामें ही जीवित छोड़ा है (अधिकांश सेनाको तो मार ही डाला है) ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶಕ್ರನ ಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ನನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಪ ಅವಶೇಷವಾಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಮಹಾತ್ಮ ದ್ರೋಣನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಫಾಲ್ಗುನನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಿದನು?
Verse 7
भिन्द्यात् सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानो5पि संयुगे । प्रतिज्ञाया गत: पारं हत्वा सैन्धवमर्जुन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಂಯುಗದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಅತಿದುರ್ಭೇದ್ಯ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾರ ತಲುಪಿ, ಸೈಂಧವನು (ಜಯದ್ರಥನು)ನ್ನು ವಧಿಸಿ ತನ್ನ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು।
Verse 8
“यदि इस युद्धमें आचार्य द्रोण अर्जुनको रोकनेकी पूरी चेष्टा करते तो प्रयत्न करनेपर भी वे समरांगणमें उस दुर्भद्य व्यूहको कैसे तोड़ सकते थे? सिंधुराजको मारकर अर्जुन अपनी प्रतिज्ञाके भारसे मुक्त हो गये ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರೆ, ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅವನು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಭೇದ್ಯವಾದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭೇದಿಸಬಹುದಿತ್ತು? ಸಿಂಧುರಾಜನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಪಾರ್ಥನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು. ಓ ರಾಧೇಯಾ! ನೋಡು—ಪಾರ್ಥನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸಿದ ಈ ಅನೇಕ ರಾಜರನ್ನು; ಇವರ ಪರಾಕ್ರಮ ಮಹೇಂದ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.
Verse 9
अनिच्छत: कथं वीर द्रोणस्य युधि पाण्डव: । भिन्द्यात् सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानस्य शुष्मिण:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವೀರಾ! ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಪಾಂಡವನನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಿಡಲು ಇಚ್ಛಿಸದೇ ಇದ್ದರೆ, ಆ ಪಾಂಡವನು ಆ ಸುದುರ್ಭೇದ್ಯ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭೇದಿಸಬಹುದಿತ್ತು?
Verse 10
दयित: फाल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मन: । ततोअस्य दत्तवान् द्वारमयुद्धेनैव शत्रुहन्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಶತ್ರುಹಂತಕನೇ! ಫಾಲ್ಗುಣ (ಅರ್ಜುನ) ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೇಯೇ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶದ ದ್ವಾರವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
Verse 11
अभयं सिन्धुराजाय दत्त्वा द्रोण: परंतप: । प्रादात् किरीटिने द्वारं पश्य निर्गुणतां मयि
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪರಂತಪನಾದ ದ್ರೋಣನು ಸಿಂಧುರಾಜನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶದ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ನೋಡು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗುಣಹೀನತೆ!
Verse 12
'शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्यने सिंधुराजको अभय-दान देकर भी किरीटधारी अर्जुनको व्यूहमें घुसनेका मार्ग दे दिया। देखो, मुझमें कितनी गुणहीनता है ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಯೋಧನನು ಮೊದಲೇ ಸಿಂಧುರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ್ದರೆ, ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜನಕ್ಷಯ ಸಂಭವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.
Verse 13
जयद्रथो जीवितार्थी गच्छमानो गृहान् प्रति । मयानार्येण संरुद्धो द्रोणात् प्राप्पाभयं सखे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸಖೇ! ಜಯದ್ರಥನು ಜೀವ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮನೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ನಾನು ಅನಾರ್ಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಅಭಯ ಪಡೆದು ಅವನನ್ನು ತಡೆದೆನು.
Verse 14
(रक्षामि सैन्धवं युद्धे नैन॑ प्राप्स्पति फाल्गुन: । मम सैन्यविनाशाय रुद्धो विप्रेण सैन्धव: ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಿಂಧುರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು; ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ) ಅವನನ್ನು ತಲುಪಲಾರನು.” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ನಾನು ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸೇನೆಗಳು ಹತರಾದವು; ರಾಜ ಜಯದ್ರಥನೂ ಹತನಾದನು. ಕರ್ಣಾ, ನೋಡು—ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರು ಪಾರ್ಥನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಂಕಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಬಹುಜನ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರಥದ ಬಲದಿಂದ ಸಿಂಧುರಾಜನೂ ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರೂ ನಾಶವಾದರು—ಇದು ಹೇಗೆ? ಇಂದು ನನ್ನ ಸಹೋದರರು—ಕ್ಷಿತ್ರಸೇನ ಮೊದಲಾದವರು—ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ನಮ್ಮ ದುಷ್ಟರ ಕಣ್ಣೆದುರೇ, ರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣರಾದರು.
Verse 15
“आज युद्धमें हम दुरात्माओंके देखते-देखते मेरे चित्रसेन आदि भाई भीमसेनसे भिड़कर नष्ट हो गये” ।। कर्ण उवाच आचार्य मा विगर्हस्व शक््त्यासौ युध्यते द्विज: । यथाबलं यथोत्साहं त्यक्त्वा जीवितमात्मन:
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಆಚಾರ್ಯ, ಅವನನ್ನು ದೂಷಿಸಬೇಡಿ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶಕ್ತಿ-ಆಯುಧದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಜೀವದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ಬಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 16
कर्ण बोला--भाई! तुम आचार्यकी निन्दा न करो। वह ब्राह्मण तो अपने बल, शक्ति और उत्साहके अनुसार प्राणोंका भी मोह छोड़कर युद्ध करता ही है ।।
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಸಹೋದರಾ! ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ನಿಂದಿಸಬೇಡ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬಲ, ಶಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜೀವಾಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಶ್ವೇತವಾಹನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಮೀರಿ ಸೇನೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೂ ದೋಷವಿಲ್ಲ.
Verse 17
कृती दक्षो युवा शूर: कृतास्त्रो लघुविक्रम: । दिव्यास्त्रयुक्तमास्थाय रथं वानरलक्षणम्
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಅರ್ಜುನನು ಕೃತೀ, ದಕ್ಷ; ಯುವ, ಶೂರ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವನು, ವೇಗವಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ, ವಾನರಧ್ವಜ-ಲಕ್ಷಣದ ರಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನು ಮುಂದುವರಿದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅಕ್ಷಯ ದಿವ್ಯ ಗಾಂಡೀವವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋದರೆ—ಅದು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೃತ್ಯವೇ.
Verse 18
कृष्णेन च गृहीताश्वमभेद्यकवचावृत: । गाण्डीवमजरं दिव्यं धनुरादाय वीर्यवान्
ಕೃಷ್ಣನು ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಗ, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕವಚದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅರ್ಜುನನು ಅಜರವಾದ ದಿವ್ಯ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ವಾನರಧ್ವಜಚಿಹ್ನಿತ ರಥದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗಿಯಾದ ಧನಂಜಯನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರನ್ನು ದಾಟಿ ಮುನ್ನಡೆದನು—ಅದು ಅವನ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು.
Verse 19
प्रवर्षन् निशितान् बाणान् बाहुद्रविणदर्पित: । यदर्जुनो5 भ्ययाद् द्रोणमुपपन्नं हि तस्य तत्
ತನ್ನ ಭುಜಬಲದ ವೈಭವದ ಮೇಲೆ ಗರ್ವಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ದ್ರೋಣರನ್ನು ದಾಟಿ ಮುನ್ನಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾದದ್ದೇ.
Verse 20
आचार्य: स्थविरो राजन् शीघ्रयाने तथाक्षम: । बाहुव्यायामचेष्टायामशक्तस्तु नराधिप
ರಾಜನ್! ನರಾಧಿಪ! ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಈಗ ವೃದ್ಧರು; ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಅಸಮರ್ಥರು. ಭುಜಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಈಗ ಹಿಂದಿನಂತಿಲ್ಲ.
Verse 21
इसीलिये श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, वे श्वेतवाहन अर्जुन द्रोणाचार्यको लाँच गये। यही कारण है कि मैं इसमें ट्रोणाचार्यका दोष नहीं देख रहा हूँ
ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿರುವ ಶ್ವೇತವಾಹನ ಅರ್ಜುನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ದಾಟಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ದೋಷವೆಂದು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 22
अजय्यान् पाण्डवान् मन्ये द्रोणेनास्त्रविदा मृथे । तथा होनमततिक्रम्य प्रविष्ट: श्वेतवाहन:
ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿದ್ದರೂ ದ್ರೋಣರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರರು ಎಂದು ನಾನು ಮನ್ಯೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಶ್ವೇತವಾಹನ ಅರ್ಜುನನು ಅವರನ್ನು ದಾಟಿ ವ್ಯೂಹದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
Verse 23
दैवादिष्टेडन्यथाभावो न मन्ये विद्यते क्वचित् । यतो नो युध्यमानानां परं शकक््त्या सुयोधन
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ದೈವವು ವಿಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಫಲಿತಾಂಶ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಾನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಸುಯೋಧನ! ನಾವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನ ಪರಮ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು.
Verse 24
परं यत्नं कुर्वतां च त्वया सार्थ रणाजिरे
ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸಂಗಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ…
Verse 25
हत्वास्माकं पौरुषं वै देवं पश्चात् करोति नः । सतत चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च
ನಮ್ಮ ಪೌರುಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನೇ ನಮ್ಮ ಕಡೆ ‘ದೈವ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಕುತಂತ್ರದಿಂದಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಮಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 26
समरांगणमें तुम्हारे साथ हमलोग भी विजयके लिये महान् प्रयत्न करते हैं, छल-कपट तथा पराक्रमद्वारा भी सदा विजयकी चेष्टामें लगे रहते हैं, तो भी दैव हमारे पुरुषार्थको नष्ट करके हमें पीछे ढकेल देता है ।।
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ದೈವದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ, ಅವನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ದೈವವೇ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ—ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ, ನೀತಿಯಿಂದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ; ಆದರೂ ದೈವ ನಮ್ಮ ಪೌರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಚೂರುಮೂರು ಮಾಡಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Verse 27
यत् कर्तव्यं मनुष्पेण व्यवसायवता सदा । तत् कार्यमविशड्केन सिद्धिर्देवे प्रतेष्ठिता,मनुष्यको सदा उद्योगशील होकर निःशंकभावसे अपने कर्तव्यका पालन करना चाहिये; परंतु उसकी सिद्धि दैवके ही अधीन है
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಿ ದೈವದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 28
निकृत्या वज्चिता: पार्था विषयोगैश्व भारत | दग्धा जतुगृहे चापि द्यूतेन च पराजिता:
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ನಾವು ಕಪಟದಿಂದ ಪೃಥಾಪುತ್ರರನ್ನು ವಂಚಿಸಿದೆವು; ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ವಿಷವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆವು; ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಸಹ ಯತ್ನಿಸಿದೆವು; ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದೆವು. ಆದರೂ ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದ ನಮ್ಮ ಈ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ದೈವವು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸಿದೆ.
Verse 29
राजनीति व्यपश्रित्य प्रहिताश्वैव काननम् । यत्नेन च कृतं॑ तत्तद् दैवेन विनिपातितम्
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತವಂಶಜ! ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾವು ಕುಂತೀಪುತ್ರರನ್ನು ಕಾನನಕ್ಕೂ ಕಳುಹಿಸಿದೆವು. ಆದರೆ ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಯೋಜಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು—ವಂಚನೆ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ, ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದ ದಹನ, ಜೂಜಿನ ಸೋಲು—ದೈವವು ನಾಶಮಾಡಿತು.
Verse 30
युध्यस्व यत्नमास्थाय दैवं कृत्वा निरर्थकम् । यततस्तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—‘ದೈವ’ವನ್ನೇ ಅಂತಿಮ ಕಾರಣವೆಂದುಕೊಂಡು ಕೈಕಟ್ಟಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ನೀನು ಮತ್ತು ಅವರು—ಪಾಂಡವರು—ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ದೈವವು ತನ್ನ ನಿಗದಿತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 31
न तेषां मतिपूर्व हि सुकृतं दृश्यते क्वचित् । दुष्कृतं तव वा वीर बुद्धया हीनं॑ कुरूद्धह
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವೀರ, ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪಾಂಡವರು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸುಕೃತ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಬುದ್ಧಿಹೀನತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತವೂ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 32
दैवं प्रमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा | अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति स्वपतामपि
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಸುಕೃತವಾಗಲಿ ದುಷ್ಕೃತವಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲದರ ಮೇಲೂ ದೈವವೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಫಲ ನೀಡುವುದೂ ಅದೇ. ನಿಜವಾಗಿ ‘ದೈವ’ವೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ—ಮಾನವನ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮವೇ; ಜನರು ನಿದ್ರಿಸಿದರೂ ಅದು ಜಾಗರಿಸಿ ಫಲವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.
Verse 33
बहूनि तव सैन्यानि योधाश्व बहवस्तव । न तथा पाण्डुपुत्राणामेवं युद्धमवर्तत,पहले तुम्हारे पास बहुत-सी सेनाएँ और बहुत-से योद्धा थे। पाण्डवोंके पास उतने सैनिक नहीं थे। इस अवस्थामें युद्ध आरम्भ हुआ था
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಸೇನೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಯೋಧರೂ ಇದ್ದರು; ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಿಗೆ ಅಷ್ಟಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಈ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
Verse 34
तैरल्पैर्बहवो यूय॑ क्षयं नीता: प्रहारिण: । शड्के दैवस्य तत् कर्म पौरुषं येन नाशितम्
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ಆ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಕರಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು, ಪ್ರಹಾರಕ ಯೋಧರು, ನಾಶಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಇದು ದೈವದ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ನನಗೆ ಶಂಕೆ; ಅದೇ ನಿಮ್ಮ ಪೌರುಷವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದೆ.
Verse 35
संजय उवाच एवं सम्भाषमाणानां बहु तत् तज्जनाधिप | पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्त संयुगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನರು ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನಾ-ವ್ಯೂಹಗಳು ದೃಶ್ಯವಾಗತೊಡಗಿದವು.
Verse 36
ततः प्रववृते युद्ध व्यतिषक्तरथद्धिपम् | तावकानां परै: सार्थ राजन दुर्मन्त्रिते तव
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ನಂತರ ನಿನ್ನ ದುರ್ಮಂತ್ರಣೆಯ ಫಲವಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ನಡುವೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ರಥ ರಥಕ್ಕೆ, ಆನೆ ಆನೆಗೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದವು.
Verse 151
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणवाक्यविषयक एक सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ದ್ರೋಣವಾಕ್ಯವಿಷಯಕ ನೂರ ಐವತ್ತೊಂದುನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 152
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि पुनर्युद्धारम्भे द्विपज्चाशदधिकशततमो<्ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವದೊಳಗೆ, ಪುನರ್ಯುದ್ಧಾರಂಭ ವಿಷಯವಾದ ನೂರ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ.
Verse 231
तेनैवमभ्यतिक्रान्त: श्वेताश्वः कृष्णसारथि: । तस्य दोषं न पश्यामि द्रोणस्थानेन हेतुना
ಹೀಗೆ ಶ್ವೇತಾಶ್ವಯೋಧನು—ಕೃಷ್ಣನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿರುವವನು—ಬಹಳವಾಗಿ ಮೀರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತಂತ್ರದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಅವನಲ್ಲಿ ನಾನು ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾರಣ ದ್ರೋಣನ ಸ್ಥಾನ-ವ್ಯೂಹದ ಅನುಕೂಲ.
Verse 236
सैन्धवो निहतो युद्धे दैवमत्र पर॑ स्मृतम् । सुयोधन! दैवके विधानमें कहीं कोई उलट-फेर नहीं हो सकता
ಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೈಂಧವನು ಹತನಾದನು; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೈವವೇ ಪರಮ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಓ ಸುಯೋಧನ! ದೈವವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಿರುವು-ಮರುವು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೂ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಧುರಾಜನು ಹತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ದೈವ—ಅಂದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮ—ವೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
The narrative stages a dilemma between adherence to regulated combat norms and the necessity to counter an asymmetric, deceptive threat; Karṇa must choose whether to expend a singular divine weapon to prevent broader force failure.
Under extreme conditions, agency is expressed through disciplined judgment: composure and proportional response are portrayed as virtues, yet every ‘necessary’ escalation carries downstream consequences that reconfigure future choices.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-level function is causal—documenting why the Śakti is expended now, thereby shaping later strategic possibilities within the war’s moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.