Adhyaya 43
Devaśarmā–Vipula Dialogue on Ahorātra–Ṛtu as Moral Witnesses (अनुशासन पर्व, अध्याय ४३)
Upa-parva: Strī-dharma / Rakṣā-nīti Episode (Devaśarmā–Vipula Upākhyāna)
Bhīṣma recounts an earlier narration attributed to Mārkaṇḍeya: the sage Devaśarmā questions his disciple Vipula about what he observed in a great forest. Vipula asks about a perceived “pair” and certain “men” who seem to know him. Devaśarmā interprets the “pair” as day and night (ahorātra), cyclically turning like a wheel, and identifies the “men playing with dice” as the seasons (ṛtu). The teaching asserts that one should not presume, “No one knows me,” because even actions done in secrecy carry moral visibility and consequence; time and seasons ‘know’ both harmful and beneficial deeds. Devaśarmā then clarifies that Vipula has committed no fault and expresses satisfaction, indicating that an alternative outcome (a curse) would have followed had misconduct been observed. Bhīṣma concludes with generalized counsel on women’s conduct as portrayed in the discourse—presenting both virtuous and non-virtuous possibilities—and stresses that protection is achievable through appropriate method (yukti), citing Vipula’s singular effectiveness in the episode’s frame.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—मैं तुम्हें एक प्राचीन इतिहास सुनाता हूँ, जिसमें एक शिष्य ने योगबल से गुरुपत्नी की रक्षा की; यह कथा स्त्री-स्वभाव, इन्द्र की छल-कला और गुरु-आज्ञा के कठोर धर्म को एक साथ खोलती है। → ब्रह्मा द्वारा स्त्रियों की सृष्टि और उनके स्वभाव-वर्णन से कथा का नैतिक-भूमि तैयार होती है। फिर देवशर्मा मुनि अपनी पत्नी की रक्षा में सतर्क रहते हैं, क्योंकि इन्द्र अनेक रूप धारण कर सकता है और अवसर पाकर पतिव्रता को दूषित करने का प्रयत्न करता है। शिष्य विपुल को गुरु की आज्ञा मिलती है—गुरुपत्नी की रक्षा करो; पर शत्रु साधारण नहीं, देवराज इन्द्र है। → विपुल निर्णय करता है कि बाह्य पहरे से काम नहीं चलेगा—वह योगबल से गुरुपत्नी (रुचि) के शरीर में प्रवेश कर, अपने अंगों से उसके अंगों में समा कर, भीतर से ही रक्षा करेगा। इन्द्र के रूप-परिवर्तन और छल के भय के बीच यह ‘देह-प्रवेश’ ही निर्णायक उपाय बनता है; नेत्र-किरणों के संधान और सूक्ष्म-मार्ग से प्रवेश का वर्णन कथा को चरम पर ले जाता है। → विपुल गुरु-आज्ञा को सर्वोपरि मानकर, आश्चर्य-कार्य करने का संकल्प पूरा करता है—गुरुपत्नी की पवित्रता की रक्षा हेतु वह स्वयं को दाँव पर लगाता है। कथा का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि शिष्य-धर्म और स्त्री-रक्षा का व्रत केवल उपदेश नहीं, तप और योग की चरम परीक्षा है। → इन्द्र किस रूप में आएगा और भीतर-स्थित विपुल उसे कैसे रोकेगा—यह प्रश्न कथा को आगे की घटनाओं के लिए उत्कंठा में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2 7 जा चत्वारिशो< ध्याय: भृगुवंशी विपुलके द्वारा योगबलसे गुरुपत्नीके शरीरमें प्रवेश करके उसकी रक्षा करना भीष्म उवाच एवमेव महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन । यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप,भीष्मजीने कहा--महाबाहो! कुरुनन्दन! ऐसी ही बात है। नरेश्वर! नारियोंके सम्बन्धमें तुम जो कुछ कह रहे हो, उसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಹಾಬಾಹೋ, ಕೌರವ, ಜನಾಧಿಪನೇ! ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ಯ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಸತ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 2
अन्न ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन महात्मना,इस विषयमें मैं तुम्हें एक प्राचीन इतिहास बताऊँगा कि पूर्वकालमें महात्मा विपुलने किस प्रकार एक स्त्री (गुरुपत्नी)-की रक्षा की थी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಿಯನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಪುಲನು ತನ್ನ ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು.
Verse 3
प्रमदाश्च॒ यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ । यदर्थ तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप,भरतश्रेष्ठ! तात! नरेश्वर! ब्रह्माजीने जिस प्रकार और जिस उद्देश्यसे युवतियोंकी सृष्टि की है, वह सब मैं तुम्हें बताऊँगा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ತಾತ! ನರಾಧಿಪನೇ! ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಯಾವ ವಿಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೋ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 4
न हि स्त्रीभ्य: परं पुत्र पापीय: किंचिदस्ति वै | अनि्निहि प्रमदा दीप्तो मायाश्ष मयजा विभो,बेटा! स्त्रियोंसे बढ़कर पापिष्ठ दूसरा कोई नहीं है। यौवन-मदसे उन्मत्त रहनेवाली स्त्रियाँ वास्तवमें प्रजवलित अग्निके समान हैं। प्रभो! वे मयदानवकी रची हुई माया हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಮಗನೇ! ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಿಷ್ಠವಾದುದು ಮತ್ತೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಯೌವನಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ; ಮತ್ತು ಪ್ರಭುವೇ! ಅವಳು ದಾನವ ಮಯನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಮಾಯೆ—ಒಂದು ಮೋಸ—ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ।
Verse 5
क्षुरधारा विषं सर्पो वल्विरित्येकतः स्त्रिय: । प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ಷುರಧಾರೆ, ವಿಷ, ಸರ್ಪ, ಅಗ್ನಿ—ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದರೂ, ಓ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಇದೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಧಾರ್ಮಿಕರು ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ।
Verse 6
अथाभ्यगच्छन् देवास्ते पितामहमरिंदम
ಆಮೇಲೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು—ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ।
Verse 7
तेषामन्तर्गत॑ ज्ञात्वा देवानां स पितामह:
ದೇವತೆಗಳ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಪಿತಾಮಹನು ತಕ್ಕಂತೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದನು।
Verse 8
पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके प्रारम्भमें यहाँ सब स्त्रियाँ पतिव्रता ही थीं। कृत्यारूप दुष्ट स्त्रियाँ तो प्रजापतिकी इस नूतन सृष्टिसे ही उत्पन्न हुई हैं। प्रजापतिने उन्हें उनकी इच्छाके अनुसार कामभाव प्रदान किया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕೌಂತೇಯಾ! ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾಧ್ವಿಯರೂ ಪತಿವ್ರತೆಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ‘ಕೃತ್ಯಾ’ಯಂತೆ ಹಾನಿಕರ ಸ್ವಭಾವದ ದುಷ್ಟ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಈ ನಂತರದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಅವರವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಕಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು.
Verse 9
असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना: कृत्या: सर्गात् प्रजापते: । ताभ्य: कामान् यथाकामं प्रादाद्धि स पितामह:,कुन्तीनन्दन! सृष्टिके प्रारम्भमें यहाँ सब स्त्रियाँ पतिव्रता ही थीं। कृत्यारूप दुष्ट स्त्रियाँ तो प्रजापतिकी इस नूतन सृष्टिसे ही उत्पन्न हुई हैं। प्रजापतिने उन्हें उनकी इच्छाके अनुसार कामभाव प्रदान किया
ಆದರೆ ಅಸಾಧ್ವಿಯರಾದ—‘ಕೃತ್ಯಾ’ ಪ್ರಕಾರದ—ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ನಂತರದ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದರು. ಕೌಂತೇಯಾ, ಆ ಪಿತಾಮಹನು ಅವರವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಕಾಮಪ್ರೇರಣೆಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು.
Verse 10
ता: कामलुब्धा: प्रमदा: प्रबाधनते नरान् सदा । क्रोधं कामस्य देवेश: सहायं चासृजत् प्रभु:
ಕಾಮಲೋಭದಿಂದ ಮದಗೊಂಡ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸದಾ ಪುರುಷರನ್ನು ಕಾಡಿ ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಆ ಪ್ರಭುವು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
Verse 11
(द्विजानां च गुरूणां च महागुरुनूपादिनाम् । क्षणात् स्त्रीसड्गभकामोत्था यातनाहो निरन्तरा ।। ब्राह्मण, गुरु, महागुरु और राजा--इन सबको स्टत्रीके क्षणिक संगसे निरन्तर कामजनित यातना सहनी पड़ती है। अरक्तमनसां नित्यं ब्रह्मचर्यामलात्मनाम् | तपोदमार्चनध्यानयुक्तानां शुद्धिरुत्तमा ।।) जिनका मन कहीं आसक्त नहीं है, जिन्होंने ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक अपने अन्तःकरणको निर्मल बना लिया है तथा जो तपस्या, इन्द्रियसंयम और ध्यान-पूजनमें संलग्न हैं, उन्हींकी उत्तम शुद्धि होती है ।। न च्त्रीणां क्रिया: काक्षिदिति धर्मो व्यवस्थित:,दुर्वग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्य: प्रजापति: । स्त्रियोंके लिये किन््हीं वैदिक कर्मोंके करनेका विधान नहीं है। यही धर्मशास्त्रकी व्यवस्था है। स्त्रियाँ इन्द्रियशून्य हैं अर्थात् वे अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेमें असमर्थ हैं। शास्त्रज्ञाससे रहित हैं और असत्यकी मूर्ति हैं। ऐसा उनके विषयमें श्रुतिका कथन है। प्रजापतिने स्त्रियोंको शय्या, आसन, अलंकार, अन्न, पान, अनार्यता, दुर्वचन, प्रियता तथा रति प्रदान की है
ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವೈದಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ದುರ್ವಾಕ್ಯಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ರತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ದಾನಮಾಡಿದನು.
Verse 12
निरिन्द्रिया हुशास्त्राश्न स्त्रियोडनृतमिति श्रुति: । शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्
ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಕೃತಿ/ದುರುಪಯೋಗ, ಭೋಗದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗ, ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ—ಇವು ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ಶಯ್ಯಾ-ಆಸನಗಳ ವೈಭವ, ಅಲಂಕಾರಗಳ ಮೋಹ, ಹಾಗೂ ಅನ್ನಪಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿ—ಇವು ಅನಾರ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ.
Verse 13
नतासां रक्षणं शक््यं कर्तु पुंसां कथंचन
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಶರಣಾಗತರಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರವಲ್ಲ, ವಿನಯ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು।
Verse 14
वाचा च वधबन्न्धैर्वा कक््लेशैर्वा विविधैस्तथा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದಾಗಲಿ, ಬಂಧಿಸಿ ವಧದ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ವಿಧದ ಕ್ಲೇಶ-ಯಾತನೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ—ಇತರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಬಾರದು।
Verse 15
इदं तु पुरुषव्याप्र पुरस्ताच्छुतवानहम्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಪ್ರ (ಉದ್ಯಮಶೀಲ ಪುರುಷನೇ), ಇದನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ) ಕೇಳಿದ್ದೆ।
Verse 16
ऋषिरासीन्महा भागो देवशर्मेति विश्रुत:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ದೇವಶರ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಭಾಗ ಋಷಿ ಒಮ್ಮೆ ಇದ್ದನು।
Verse 17
तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवा:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವಳ ರೂಪಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧರಾದ ದೇವರುಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಎಲ್ಲರೂ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು।
Verse 18
विशेषेण तु राजेन्द्र वत्रहा पाकशासन: । उसका रूप देखकर देवता, गन्धर्व और दानव भी मतवाले हो जाते थे। राजेन्द्र! वृत्रासुरका वध करनेवाले पाकशासन इन्द्र उस स्त्रीपर विशेषरूपसे आसक्त थे ।। नारीणां चरितज्ञश्न देवशर्मा महामुनि:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ! ವೃತ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವಳ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ಕೂಡ ಕಾಮಮದದಿಂದ ಮತ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ, ವೃತ್ರಾಸುರವಧಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಕ್ರನು ಅವಳ ಕಡೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಮುನಿ ದೇವಶರ್ಮನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು.
Verse 19
यथाशक्ति यथोत्साहं भार्या तामभ्यरक्षत | महामुनि देवशर्मा नारियोंके चरित्रको जानते थे; अतः वे यथाशक्ति उत्साहपूर्वक उसकी रक्षा करते थे ।। पुरन्दरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्
ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಯಥೋತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾಮುನಿ ದೇವಶರ್ಮನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಂದರ (ಇಂದ್ರ) ಪರಸ್ತ್ರೀಕಾಮದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವವನು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವನು ತಿಳಿದಿದ್ದನು.
Verse 20
स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा
ಓ ತಾತಾ! ಒಮ್ಮೆ ಆ ಋಷಿಯು ಆಗ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.
Verse 22
देवशर्मोवाच यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वर:
ದೇವಶರ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಸುರೇಶ್ವರ! ನಾನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಋತ್ವಿಜನಾಗಿ (ಯಜ್ಞಕಾರನಾಗಿ) ಹೋಗುವೆನು; ನನ್ನ ಈ ಅಭಿರುಚಿಯೂ ಆ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.
Verse 23
अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरन्दरम्
ಪುರಂದರ (ಇಂದ್ರ)ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ಇರಬೇಕು.
Verse 24
भीष्म उवाच इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रिय:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! गुरुके ऐसा कहनेपर अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, जितेन्द्रिय तथा सदा ही कठोर तपमें लगे रहनेवाले धर्मज्ञ एवं सत्यवादी विपुलने “बहुत अच्छा” कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। महाराज! फिर जब गुरुजी प्रस्थान करने लगे तब उसने पुनः इस प्रकार पूछा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ಗುರುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಾನ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ, ಸದಾ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ವಿಪುಲನು “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಗುರುಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ಗುರುವು ಹೊರಡಲು ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
Verse 25
सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युति: । धर्मज्ञ: सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत । पुनश्चेद॑ं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! गुरुके ऐसा कहनेपर अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, जितेन्द्रिय तथा सदा ही कठोर तपमें लगे रहनेवाले धर्मज्ञ एवं सत्यवादी विपुलने “बहुत अच्छा” कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। महाराज! फिर जब गुरुजी प्रस्थान करने लगे तब उसने पुनः इस प्रकार पूछा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ಸದಾ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ, ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಾನ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ವಿಪುಲನು “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ಗುರುವು ಪ್ರಸ್ಥಾನಿಸಲು ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
Verse 26
विपुल उवाच कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने । वपुस्तेजश्न कीदृग् वै तन्मे व्याख्यातुमहसि,विपुलने पूछा--मुने! इन्द्र जब आता है तब उसके कौन-कौन-से रूप होते हैं तथा उस समय उसका शरीर और तेज कैसा होता है? यह मुझे स्पष्टरूपसे बतानेकी कृपा करें
ವಿಪುಲನು ಕೇಳಿದನು—ಮುನಿಯೇ! ಶಕ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಬರುವಾಗ ಯಾವ ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೇಹ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರಿ.
Verse 27
भीष्म उवाच ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने । आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! तदनन्तर भगवान् देवशर्माने महात्मा विपुलसे इन्द्रकी मायाको यथार्थरूपसे बताना आस्मभ किया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಭಾರತವಂಶಜನೇ! ನಂತರ ಆ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿಯು ಮಹಾತ್ಮ ವಿಪುಲನಿಗೆ ಶಕ್ರನ (ಇಂದ್ರನ) ಮಾಯೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು.
Verse 28
देवशर्मोवाच बहुमाय: स विप्रर्षे भगवान् पाकशासन: । तांस्तान् विकुरुते भावान् बहूनथ मुहुर्मुहु:,देवशर्माने कहा--ब्रह्मर्ष! भगवान् पाकशासन इन्द्र बहुत-सी मायाओंके जानकार हैं। वे बारंबार बहुत-से रूप बदलते रहते हैं
ದೇವಶರ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ಭಗವಾನ್ ಪಾಕಶಾಸನ (ಇಂದ್ರ) ಅನೇಕ ವಿಧದ ಮಾಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು. ಅವನು ಮರುಮರು ಅನೇಕ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಪರಿವರ್ತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
Verse 29
किरीटी वज्रधृग् धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डल:,बेटा! वे कभी तो मस्तकपर किरीट-मुकुट, कानोंमें कुण्डल तथा हाथोंमें वज्र एवं धनुष धारण किये आते हैं और कभी एक ही मुहूर्तमें चाण्डालके समान दिखायी देते हैं; फिर कभी शिखा, जटा और चीरवस्त्र धारण करनेवाले ऋषि बन जाते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಗನೇ! ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ-ಮುಕುಟ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಗಳು, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುಕುಟಧಾರಿ ಯೋಧರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಚಾಂಡಾಲನಂತೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಿಖೆ ಅಥವಾ ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಚೀರವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಋಷಿಯಂತೆ ಆಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 30
भवत्यथ मुहूर्तेन चाण्डालसमदर्शन: । शिखी जटी चीरवासा: पुनर्भवति पुत्रक,बेटा! वे कभी तो मस्तकपर किरीट-मुकुट, कानोंमें कुण्डल तथा हाथोंमें वज्र एवं धनुष धारण किये आते हैं और कभी एक ही मुहूर्तमें चाण्डालके समान दिखायी देते हैं; फिर कभी शिखा, जटा और चीरवस्त्र धारण करनेवाले ऋषि बन जाते हैं
ಮತ್ತೆ, ಮಗನೇ, ಅವನು ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಚಾಂಡಾಲನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಪುನಃ, ಪುತ್ರಾ, ಶಿಖಾಧಾರಿ, ಜಟಾಧಾರಿ, ಚೀರವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 31
बृहत् शरीरश्न पुनश्वलीरवासा: पुन: कृश: । गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्ण विकुरुते पुन:,कभी विशाल एवं हृष्ट-पुष्ट शरीर धारण करते हैं तो कभी दुर्बल शरीरमें चिथड़े लपेटे दिखायी देते हैं। कभी गोरे, कभी साँवले और कभी काले रंगके रूप बदलते रहते हैं
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವನು ದೊಡ್ಡದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೃಶನಾಗಿ ಹರಿದ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊದಿದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ವರ್ಣವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈಗ ಗೌರ, ಈಗ ಶ್ಯಾಮ, ಈಗ ಕೃಷ್ಣ.
Verse 32
विरूपो रूपवांश्वैव युवा वृद्धस्तथैव च । ब्राह्मण: क्षत्रियश्चैव वैश्य: शूद्रस्तथैव च,वे एक ही क्षणमें कुरूप और दूसरे ही क्षणमें रूपवान् हो जाते हैं। कभी जवान और कभी बूढ़े बन जाते हैं। कभी ब्राह्मण बनकर आते हैं तो कभी क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रका रूप बना लेते हैं
ಅವರು ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪರಾಗಿಯೂ, ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರೂಪವಂತರಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯುವಕರಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೃದ್ಧರಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರূপದಲ್ಲಿ ಬರುವರು; ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 33
प्रतिलोमो5नुलोमश्न भवत्यथ शतक्रतुः । शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्,वे इन्द्र कभी अनुलोम संकरका रूप धारण करते हैं तो कभी विलोम संकरका। वे तोते, कौए, हंस और कोयलके रूपमें भी दिखायी देते हैं
ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರತಿಲೋಮ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನುಲೋಮ ಸಂಕರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಗಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಾಗೆ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಹಂಸ ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 34
सिंहव्याप्रगजानां च रूपं धारयते पुन: । दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेडपि च,सिंह, व्याप्र और हाथीके भी रूप बारंबार धारण करते हैं। देवताओं, दैत्यों तथा राजाओंके शरीर भी धारण कर लेते हैं
ಅವನು ಮರುಮರು ಸಿಂಹ, ವ್ಯಾಘ್ರ, ಗಜಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು, ದೈತ್ಯರು ಹಾಗೂ ರಾಜರ ದೇಹವನ್ನೂ ಧರಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 35
अकृशो वायुभग्नाड्: शकुनिर्विकृतस्तथा । चतुष्पाद् बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिश:,वे कभी हृष्ट-पुष्ट, कभी वातरोगसे भग्न शरीरवाले और कभी पक्षी बन जाते हैं। कभी विकृत वेश बना लेते हैं। फिर कभी चौपाया (पशु), कभी बहुरूपिया और कभी गँवार बन जाते हैं
ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ಥೂಲ-ಸಬಲ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಾತರೋಗದಿಂದ ಭಗ್ನ ದೇಹದವನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಕ್ಷಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಿಕೃತ ವೇಷದವನು ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚತುಷ್ಪಾದ ಪ್ರಾಣಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹುರೂಪಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಾಲಿಶ (ಮೂಢ)ನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.
Verse 36
मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेडपि च । न शक््यमस्य ग्रहणं कर्तु विपुल केनचित्,वे मक्खी और मच्छर आदिके भी रूप धारण करते हैं। विपुल! कोई भी उन्हें पकड़ नहीं सकता। तात! औरोंकी तो बात ही क्या है? जिन्होंने इस संसारको बनाया है वे विधाता भी उन्हें अपने काबूमें नहीं कर सकते। अन्तर्धान हो जानेपर इन्द्र केवल ज्ञानदृष्टिसे दिखायी देते हैं
ಅವನು ನೊಣ, ಸೊಳ್ಳೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ದೇಹವನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓ ವಿಪುಲಾ! ಯಾರಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 37
अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत् । पुनरन्तर्हित: शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा,वे मक्खी और मच्छर आदिके भी रूप धारण करते हैं। विपुल! कोई भी उन्हें पकड़ नहीं सकता। तात! औरोंकी तो बात ही क्या है? जिन्होंने इस संसारको बनाया है वे विधाता भी उन्हें अपने काबूमें नहीं कर सकते। अन्तर्धान हो जानेपर इन्द्र केवल ज्ञानदृष्टिसे दिखायी देते हैं
ತಾತ! ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಿಶ್ವಕರ್ತನಿಗೂ ಸಹ—ಅವನು ಅಂತರ್ಹಿತನಾದ ಬಳಿಕ—ಶಕ್ರ ಇಂದ್ರನು ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
Verse 38
वायुभूतश्न स पुनर्देवराजो भवत्युत । एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासन:,फिर वे वायुरूप होकर तुरंत ही देवराजके रूपमें प्रकट हो जाते हैं। इस तरह पाकशासन इन्द्र सदा नये-नये रूप धारण करता और बदलता रहता है
ಅವನು ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ದೇವರಾಜನಾಗಿ ಪ್ರकटನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ಸದಾ ಹೊಸಹೊಸ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 39
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें स््रियोंके स््वभावका वर्णनविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,तस्माद् विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम् | यथा रुचिं नावलिहेद् देवेन्द्रो भूगुसत्तम
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ಭೃಗುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಈ ಸಣ್ಣ ನಡುಮೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬರದಂತೆ.
Verse 40
क्रतावुपहिते न्यस्तं हवि: श्वेव दुरात्मवान् भगुश्रेष्ठ विपुल! इसलिये तुम यत्नपूर्वक इस तनुमध्यमा रुचिकी रक्षा करना जिससे दुरात्मा देवराज इन्द्र यज्ञमें रखे हुए हविष्यको चाटनेकी इच्छावाले कुत्तेकी भाँति मेरी पत्नी रुचिका स्पर्श न कर सके ।। एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोडगमत् तदा,इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने चत्वारिंशो5ध्याय:
ಹೇ ಭೃಗುಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಪುಲಾ! ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದುಷ್ಟ ನಾಯಿ ಹೇಗೆ ನಕ್ಕಲು ಧಾವಿಸಿತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದುಷ್ಟಚಿತ್ತನೂ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಸಣ್ಣ ನಡುಮೆಯ ರುಚಿಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು—ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ನಕ್ಕಲು ಆಸೆಪಡುವ ನಾಯಿಯಂತೆ—ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ರುಚಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮುನಿ ಆಗ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊರಟನು।
Verse 41
विपुलस्तु वच: श्रुत्वा गुरोश्विन्तामुपेयिवान्
ಗುರುವಿನ ವಿಶದ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಪುಲನು ಗಾಢ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು; ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು।
Verse 42
कि नु शक््यं मया कर्तु गुरुदाराभिरक्षणे
ಗುರುಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಅವಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ನನ್ನಿಂದ ಯಾವ ಉಪಾಯ ಸಾಧ್ಯ?
Verse 43
मायावी हि सुरेन्द्रो सौ दुर्धर्षश्षापि वीर्यवान् । उन्होंने मन-ही-मन सोचा, “मैं गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये क्या कर सकता हूँ, क्योंकि वह देवराज इन्द्र मायावी होनेके साथ ही बड़ा दुर्धर्ष और पराक्रमी है ।। नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासन:
ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು—ಆ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು ಮಾಯಾವಿ; ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷನು ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯೂ ಹೌದು. ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡರೂ ರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ।
Verse 44
वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ವಾಯುರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೂ, ಅದೂ ಮಹಾಪಾತಕವಾದ ಘೋರ ಅಪರಾಧವೇ.
Verse 45
अथवा पौरुषेणेयं न शक््या रक्षितुं मया,“अथवा पुरुषार्थके द्वारा मैं इसकी रक्षा नहीं कर सकता; क्योंकि ऐश्वर्यवाली पाकशासन इन्द्र बहुरूपिया सुने जाते हैं। अतः योगबलका आश्रय लेकर ही मैं इन्द्रसे इसकी रक्षा करूँगा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಮಾನವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನಾದ, ಬಹುರೂಪಧಾರಿಯಾದ ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಂತನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ವಿರುದ್ಧವೂ ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವೆನು.
Verse 46
बहुरूपो हि भगवान् श्रूयते पाकशासन: । सो<हं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्,“अथवा पुरुषार्थके द्वारा मैं इसकी रक्षा नहीं कर सकता; क्योंकि ऐश्वर्यवाली पाकशासन इन्द्र बहुरूपिया सुने जाते हैं। अतः योगबलका आश्रय लेकर ही मैं इन्द्रसे इसकी रक्षा करूँगा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಕಶಾಸನ (ಇಂದ್ರ) ಭಗವಂತನು ಬಹುರೂಪಧಾರಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಪಾಕಶಾಸನನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು.
Verse 47
गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम् यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरु:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನೇ ನಾನು ಅಡ್ಡಗೊಳಿಸುವೆನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಗುರು ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ’—ಅವಮಾನಿತಳಾಗಿ, ತ್ಯಜಿತಳಾಗಿ—ನೋಡಿದರೆ, ಆ ಕಲಂಕವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವೆನು?
Verse 48
नचेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभि:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಪುರುಷರು ಹಾಗೆ ರಕ್ಷಿಸಲಾರರು.
Verse 49
मायावी हि सुरेन्द्रोडसावहो प्राप्तोडस्मि संशयम् । “दूसरी युवतियोंकी तरह इस गुरुपत्नीकी भी मनुष्योंद्वारा रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि देवराज इन्द्र बड़े मायावी हैं। अहो! मैं बड़ी संशयजनित अवस्थामें पड़ गया ।। ४८ न ! अवश्यं करणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्
Verse 50
योगेनाथ प्रवेशो हि गुरुपत्न्या: कलेवरे,“अतः मुझे गुरुपत्नीके शरीरमें योगबलसे प्रवेश करना चाहिये। जिस प्रकार कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी बूँद उसपर निर्लिप्त भावसे स्थिर रहती है उसी प्रकार मैं भी अनासक्त भावसे गुरुपत्नीके भीतर निवास करूँगा
Bhishma said: “Therefore, by the power of yoga, I must enter the body of the preceptor’s wife. As a drop of water resting on a lotus leaf remains unstained, so too will I dwell within her without attachment.”
Verse 51
एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित: । असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथथाचल:,“अतः मुझे गुरुपत्नीके शरीरमें योगबलसे प्रवेश करना चाहिये। जिस प्रकार कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी बूँद उसपर निर्लिप्त भावसे स्थिर रहती है उसी प्रकार मैं भी अनासक्त भावसे गुरुपत्नीके भीतर निवास करूँगा
Bhīṣma said: “Even so, I shall dwell within her body, collected in yoga. Remaining unattached—like a drop of water resting upon a lotus leaf without clinging—I will abide there without being tainted.”
Verse 52
निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम | यथा हि शून्यां पथिक: सभामध्यावसेत् पथि,“मैं रजोगुणसे मुक्ता हूँ; अतः मेरे द्वारा कोई अपराध नहीं हो सकता, जैसे राह चलनेवाला बटोही कभी किसी सूनी धर्मशालामें ठहर जाता है उसी प्रकार आज मैं सावधान होकर गुरुपत्नीके शरीरमें निवास करूँगा। इसी तरह इसके शरीरमें मेरा निवास हो सकेगा”
Bhishma said: “Since I am freed from the forms of rajas (passion and agitation), no fault can accrue to me. Just as a traveler on the road may, without attachment, rest in an empty lodging, so too—remaining vigilant—I shall enter and abide in the body of the teacher’s wife, in such a way that my presence there is possible.”
Verse 53
तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्या: कलेवरम् । एवमेव शरीरे<5स्या निवत्स्यामि समाहित:,“मैं रजोगुणसे मुक्ता हूँ; अतः मेरे द्वारा कोई अपराध नहीं हो सकता, जैसे राह चलनेवाला बटोही कभी किसी सूनी धर्मशालामें ठहर जाता है उसी प्रकार आज मैं सावधान होकर गुरुपत्नीके शरीरमें निवास करूँगा। इसी तरह इसके शरीरमें मेरा निवास हो सकेगा”
Bhishma said: “So today I shall cause myself to dwell within the body of the guru’s wife. In that very body I shall remain, collected and vigilant.” The statement frames his act as a disciplined, intentional entry undertaken with self-control, invoking the ethical tension between extraordinary means and the sanctity owed to a teacher’s household.
Verse 54
इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्व सर्वश: । तपश्च विपुलं दृष्टवा गुरोरात्मन एव च,पृथ्वीनाथ! इस तरह धर्मपर दृष्टि डाल, सम्पूर्ण वेद-शास्त्रोंपर विचार करके अपनी तथा गुरुकी प्रचुर तपस्याको दृष्टिमें रखते हुए भृूगुवंशी विपुलने गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये अपने मनसे उपर्युक्त उपाय ही निश्चित किया और इसके लिये जो महान् प्रयत्न किया, वह बताता हूँ, सुनो--
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪೃಥ್ವೀನಾಥ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳು ಹಾಗೂ ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಗುರು ಮತ್ತು ತನ್ನಿಬ್ಬರ ಅಪಾರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭೃಗುವಂಶೀಯ ವಿಪುಲನು ಗುರುಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಕಂಡ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಕೈಗೊಂಡ ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಕೇಳು.
Verse 55
इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गव: । अन्वतिष्ठत् परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव,पृथ्वीनाथ! इस तरह धर्मपर दृष्टि डाल, सम्पूर्ण वेद-शास्त्रोंपर विचार करके अपनी तथा गुरुकी प्रचुर तपस्याको दृष्टिमें रखते हुए भृूगुवंशी विपुलने गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये अपने मनसे उपर्युक्त उपाय ही निश्चित किया और इसके लिये जो महान् प्रयत्न किया, वह बताता हूँ, सुनो--
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಆ ಭಾರ್ಗವನು ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಅದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು, ಓ ರಾಜನೇ—ಕೇಳು.
Verse 56
स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद् भयम् । छुरेकी धार, विष, सर्प और आग--ये सब विनाशके हेतु एक ओर और तरुणी स्त्रियाँ एक ओर। महाबाहो! पहले यह सारी प्रजा धार्मिक थी। यह हमने सुन रखा है। वे प्रजाएँ स्वयं देवत्वको प्राप्त हो जाती थीं। इससे देवताओंको बड़ा भय हुआ,गुरुपत्नी समासीनो विपुल: स महातपा: । उपासीनामनिन्न्द्याज्रीं कथाभि: समलो भयत् “महा तपस्वी विपुल गुरुपत्नीके पास बैठ गये और पास ही बैठी हुई निर्दोष अंगोंवाली उस रुचिको अनेक प्रकारकी कथा-वार्ता सुनाकर अपनी बातोंमें लुभाने लगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಷ್ಟು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು; ಅವರು ತಾವೇ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ವಿಪುಲನು ಗುರುಪತ್ನಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಿರ್ದೋಷಾಂಗಿಯಾದ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಧದ ಕಥಾ-ಸಂಭಾಷಣೆಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು.
Verse 57
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मिं संयोज्य रश्मिभि: । विवेश विपुल: कायमाकाशं पवनो यथा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ವಿಪುಲನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಅವಳ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಗಾಳಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಅವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 58
'फिर अपने दोनों नेत्रोंको उन्होंने उसके नेत्रोंकी ओर लगाया और अपने नेत्रोंकी किरणोंको उसके नेत्रोंकी किरणोंके साथ जोड़ दिया। फिर उसी मार्गसे आकाशमें प्रविष्ट होनेवाली वायुकी भाँति रुचिके शरीरमें प्रवेश किया” ।। लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । अविचेष्ट न्नतिष्ठद् वै छायेवान्तर्हितो मुनि:,'वे लक्षणोंसे लक्षणोंमें और मुखके द्वारा मुखमें प्रविष्ट हो कोई चेष्टा न करते हुए स्थिर भावसे स्थित हो गये। उस समय अन्तर्हित हुए विपुल मुनि छायाके समान प्रतीत होते थे!
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಲಕ್ಷಣದೊಂದಿಗೆ, ಮುಖವನ್ನು ಮುಖದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಚಲನವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಹಿತನಾದ ಮುನಿ ವಿಪುಲನು ನೆರಳಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 59
ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्या: कलेवरम् | उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुद्ध्यत
ಆಗ ವಿಪುಲನು ಗುರುಪತ್ನಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಆಧಾರ ನೀಡಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಅಲ್ಲೀಯೇ ವಾಸಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಅವಳು ಅವನನ್ನು (ರಕ್ಷಕನಾಗಿ) ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 60
“विपुल गुरुपत्नीके शरीरको स्तम्भित करके उसकी रक्षामें संलग्न हो वहीं निवास करने लगे। परंतु रुचिको अपने शरीरमें उनके आनेका पता न चला ।। यं काल॑ नागतो राजन् गुरुस्तस्य महात्मन: । क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं काल॑ सो5भ्यरक्षत,“राजन! जबतक महात्मा विपुलके गुरु यज्ञ पूरा करके अपने घर नहीं लौटे तबतक विपुल इसी प्रकार अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा करते रहे”
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಗುರುವು ಯಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ತನ್ನ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೆ, ವಿಪುಲನು ಹಾಗೆಯೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ ಅಲ್ಲೀಯೇ ವಾಸಿಸಿದನು.
Verse 66
निवेद्य मानसं चापि तृष्णीमासन्नधोमुखा: । शत्रुदमन! तब वे देवता ब्रह्माजीके पास गये और उनसे अपने मनकी बात निवेदन करके मुँह नीचे किये चुपचाप बैठ गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವರು ಮೌನರಾದರು, ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ ಕುಳಿತರು. ನಂತರ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಂತರಂಗದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ಕುಳಿತರು.
Verse 76
मानवानां प्रमोहार्थ कृत्या नार्योडसृजत् प्रभु: । उन देवताओंके मनकी बात जानकर भगवान् ब्रह्माने मनुष्योंको मोहमें डालनेके लिये कृत्यारूप नारियोंकी सृष्टि की
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಶಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾನವರನ್ನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಲು ಕೃತ್ಯಾರೂಪ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
Verse 106
असज्जन्त प्रजा: सर्वा: कामक्रोधवशं गता: । वे मतवाली युवतियाँ कामलोलुप होकर पुरुषोंको सदा बाधा देती रहती हैं। देवेश्वर भगवान् ब्रह्माने कामकी सहायताके लिये क्रोधको उत्पन्न किया। इन्हीं काम और क्रोधके वशीभूत होकर स्त्री और पुरुषरूप सारी प्रजा परस्पर आसक्त होती है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಗಲೆಂದು ದೇವೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರೂಪ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಸ್ಪರ ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ.
Verse 126
दुर्वग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्य: प्रजापति: । स्त्रियोंके लिये किन््हीं वैदिक कर्मोंके करनेका विधान नहीं है। यही धर्मशास्त्रकी व्यवस्था है। स्त्रियाँ इन्द्रियशून्य हैं अर्थात् वे अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखनेमें असमर्थ हैं। शास्त्रज्ञाससे रहित हैं और असत्यकी मूर्ति हैं। ऐसा उनके विषयमें श्रुतिका कथन है। प्रजापतिने स्त्रियोंको शय्या, आसन, अलंकार, अन्न, पान, अनार्यता, दुर्वचन, प्रियता तथा रति प्रदान की है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ದುರ್ವಾಕ್ಯಭಾವವನ್ನೂ ರತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ದಾನಮಾಡಿದನು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಇಲ್ಲ—ಇದೇ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಅವರು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರು, ಶಾಸ್ತ್ರಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಲ್ಲದವರು, ಅಸತ್ಯದ ಮೂರ್ತಿಯೆಂದು—ಇಂತೆ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶಯ್ಯೆ, ಆಸನ, ಅಲಂಕಾರ, ಅನ್ನ, ಪಾನ, ಅನಾರ್ಯತೆ, ದುರ್ವಚನ, ಪ್ರಿಯತೆ ಹಾಗೂ ರತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 136
अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह । तात! लोकस्रष्टा ब्रह्मा-जैसा पुरुष भी स्त्रियोंकी किसी प्रकार रक्षा नहीं कर सकता, फिर साधारण पुरुषोंकी तो बात ही क्या
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ತಾತ! ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನಂತ ಪುರುಷನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾರದೆ ಇದ್ದರೆ, ಈ ಲೋಕದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪುರುಷರು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು?
Verse 143
न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयता: । वाणीके द्वारा एवं वध और बन्धनके द्वारा रोककर अथवा नाना प्रकारके क्लेश देकर भी स्त्रियोंकी रक्षा नहीं की जा सकती; क्योंकि वे सदा असंयमशील होती हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು (ಅಂದರೆ ಕಾವಲಿನಿಂದ ಅವರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದು) ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸದಾ ಅಸಂಯತರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ತಡೆದರೂ, ದಂಡಭಯದಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದರೂ, ವಧ ಅಥವಾ ಬಂಧನದಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ನಾನಾವಿಧ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರೂ—ಅವರ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 153
यथा रक्षा कृता पूर्व विपुलेन गुरुस्त्रिया: । पुरुषसिंह! पूर्वकालमें मैंने यह सुना था कि प्राचीनकालमें महात्मा विपुलने अपनी गुरुपत्नीकी रक्षा की थी। कैसे की? यह मैं तुम्हें बता रहा हूँ
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪುರುಷಸಿಂಹ! ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಪುಲನನು ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನೆಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅವನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಿದನು—ಅದನ್ನು ಈಗ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 166
तस्य भार्या रुचिनाम रूपेणासदृशी भुवि । पहलेकी बात है, देवशर्मा नामके एक महा-भाग्यशाली ऋषि थे। उनके रुचि नामवाली एक स्त्री थी जो इस पृथ्वीपर अद्वितीय सुन्दरी थी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನ ಪತ್ನಿ ರುಚಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು; ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಸಾಟಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ದೇವಶರ್ಮ ಎಂಬ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಮುನಿಯೊಬ್ಬನಿದ್ದ; ಅವನ ರುಚಿ ಎಂಬ ಪತ್ನಿ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಳು.
Verse 196
तस्माद् बलेन भार्याया रक्षणं स चकार ह । वे यह भी जानते थे कि इन्द्र बड़ा ही पर-स्त्रीलम्पट है, इसलिये वे अपनी स्त्रीकी उनसे यत्नपूर्वक रक्षा करते थे
ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದಿಂದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತನು. ಇಂದ್ರನು ಪರಸ್ತ್ರೀಲಂಪಟನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಸದಾ ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 206
भार्यासंरक्षणं कार्य कथं स्यादित्यचिन्तयत् । तात! एक समय ऋषिने यज्ञ करनेका विचार किया। उस समय वे यह सोचने लगे कि 'यदि मैं यज्ञमें लग जाऊँ तो मेरी स्त्रीकी रक्षा कैसे होगी'
ಅವನು ‘ಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಒಮ್ಮೆ ಆ ಋಷಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು—‘ನಾನು ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಳುಗಿದರೆ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹೇಗೆ ಆಗುವುದು?’
Verse 216
आहृय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम् । फिर उन महा तपस्वीने मन-ही-मन उसकी रक्षाका उपाय सोचकर अपने प्रिय शिष्य भगुवंशी विपुलको बुलाकर कहा--
ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಭೃಗುವಂಶೀಯ ವಿಪುಲನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆಂದನು।
Verse 223
यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम् । देवशर्मा बोले--वत्स! मैं यज्ञ करनेके लिये जाऊँगा। तुम मेरी इस पत्नी रुचिकी यत्नपूर्वक रक्षा करना; क्योंकि देवराज इन्द्र सदा इसे प्राप्त करनेकी चेष्टामें लगा रहता है
‘ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಅವಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ದೇವಶರ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—‘ವತ್ಸಾ! ನಾನು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ರುಚಿಕಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಯತ್ನದಿಂದ ಕಾಪಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಸದಾ ಅವಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.’
Verse 231
रक्षाविधानं मनसा स संचिन्त्य महातपा:
ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಯುಕ್ತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಯತ್ನದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿದನು—ರಕ್ಷಣೆ ಆವೇಗದಿಂದಲ್ಲ, ವಿಚಾರ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ।
Verse 236
स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम । भुगुश्रेष्ठ! तुम्हें इन्द्रकी ओरसे सदा सावधान रहना चाहिये; क्योंकि वह अनेक प्रकारके रूप धारण करता है
ಭೃಗುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅವನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ವಿಧದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಿಭಿನ್ನ ವೇಷಗಳನ್ನು ತಾಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು.
Verse 403
देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम | भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर महाभाग देवशर्मा मुनि यज्ञ करनेके लिये चले गये
ನಂತರ, ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಭಾಗ ಮುನಿ ದೇವಶರ್ಮನು ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಹೊರಟನು.
Verse 413
रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात् | गुरुकी बात सुनकर विपुल बड़ी चिन्तामें पड़ गये और महाबली देवराजसे उस स्त्रीकी बड़ी तत्परताके साथ रक्षा करने लगे
ಆಗ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ದೇವರಾಜನು ಪರಮ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮಹಾ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡತೊಡಗಿದನು.
Verse 436
उटजं वा तथा हास्य नानाविधसरूपता । “कुटी या आश्रमके दरवाजोंको बंद करके भी पाकशासन इन्द्रका आना नहीं रोका जा सकता; क्योंकि वे कई प्रकारके रूप धारण करते हैं
ಕುಟೀರವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವ ನಿವಾಸವಾಗಲಿ—ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದರೂ ವಜ್ರಧಾರಿ ದೇವಾಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 443
तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येडहमद्य वै । सम्भव है, इन्द्र वायुका रूप धारण करके आये और गुरुपत्नीको दूषित कर डाले; इसलिये आज मैं रुचिके शरीरमें प्रवेश करके रहूँगा
ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ಈ ರುಚಿಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವೆನು. ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯು ಯಾವುದೋ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದು ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಲಂಕಿತಗೊಳಿಸಬಹುದೆಂದು ಸಾಧ್ಯ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾನು ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು.
Verse 473
शप्स्यत्यसंशयं कोपाद् दिव्यज्ञानो महातपा: । “मैं गुरुपत्नीकी रक्षा करनेके लिये अपने सम्पूर्ण अंगोंसे इसके सम्पूर्ण अंगोंमें समा जाऊँगा। यदि आज मेरे गुरुजी अपनी इस पत्नीको किसी पर-पुरुषद्वारा दूषित हुई देख लेंगे तो कुपित होकर मुझे निस्संदेह शाप दे देंगे; क्योंकि वे महा तपस्वी गुरु दिव्यज्ञानसे सम्पन्न हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಕೋಪದಿಂದ ಆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಗುರು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನನಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುವನು. ಗುರುಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನಾನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ—ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ ಇರುವೆನು, ಹಾಗೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಅವಳನ್ನು ದೂಷಿಸಲಾರನು. ಇಂದು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಗುರು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪರಪುರುಷನಿಂದ ಕಲుషಿತಳಾಗಿ ಕಂಡರೆ, ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು.”
Verse 496
यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्य स्यात् कृतं मया । “यहाँ गुरुने जो आज्ञा दी है, उसका पालन मुझे अवश्य करना चाहिये। यदि मैं ऐसा कर सका तो मेरे द्वारा यह एक आश्चर्यजनक कार्य सम्पन्न होगा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಎಂದರೆ, ಅದು ನನ್ನಿಂದ ನೆರವೇರಿದ ಒಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಗುರು ನೀಡಿದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಅದನ್ನು ನಾನು ನೆರವೇರಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂದರೆ, ಅದು ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಅಸಾಧಾರಣ ಕೃತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.”
Frequently Asked Questions
Whether a person can rely on privacy to evade moral consequence; the chapter answers negatively, asserting that cyclical time and order function as enduring witnesses to conduct.
Do not assume anonymity in wrongdoing; practice restraint and transparent duty, and apply prudent method (yukti) to prevent ethical lapses and social harm.
Yes: the narration is presented as a remembered account (attributed to Mārkaṇḍeya), and Bhīṣma generalizes it into a broader normative claim about continuous moral visibility and the necessity of prudent conduct.