Adhyaya 41
Vipula’s Yogic Protection of the Guru’s Household (विपुलस्य योगरक्षा / Vipulasya Yogarakṣā)
Upa-parva: Ākhyāna Cycle on Tapas and Indriya-Nigraha (Episode of Vipula, Devaśarmā, and Śakra)
Bhīṣma narrates an episode in which Śakra (Indra), adopting an exceptionally attractive form, approaches an āśrama while the sage Devaśarmā is away performing a sacrifice. Śakra enters and addresses the guru’s wife with persuasive speech, implying urgency driven by desire. As she attempts to respond, she becomes unable to rise or act—revealed as Vipula’s yogic restraint operating from within her body to prevent compromised conduct. Śakra, perceiving the anomaly with divine sight, discovers Vipula’s presence and discipline and becomes apprehensive of ascetic power and potential censure. Vipula then releases the guru’s wife, re-enters his own body, and admonishes Śakra for ungoverned desire and overconfidence in divine status, warning that tapas can overturn presumed invulnerability. Śakra departs silently in embarrassment. When Devaśarmā returns, Vipula reports the incident; the teacher praises the disciple’s devotion, ethical steadiness, and disciplined conduct, and then grants him permission to pursue higher austerities. The chapter thus functions as a didactic case-study on self-control, protective duty, and the hierarchy of moral authority over mere rank.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, मन में उठी कठोर जिज्ञासा के साथ, स्त्रियों के ‘स्वभाव’ का वर्णन सुनना चाहते हैं और कह बैठते हैं कि दोषों की जड़ स्त्रियाँ हैं। → लोक-लोकांतरों में विचरते देवर्षि नारद का प्रसंग आता है—वे एक अनिंदिता अप्सरा ‘पञ्चचूड़ा’ को देखते हैं और उससे स्त्री-दोषों के ‘शाश्वत’ स्वरूप पर वचन सुनने की भूमिका बनती है। → पञ्चचूड़ा तीखे, अतिरंजित और भय-उपमाओं से भरे कथनों में स्त्री-स्वभाव को ‘अस्थिर’, ‘अतृप्त’ और ‘विपथगामी’ बताती है—यहाँ तक कि स्त्री को मृत्यु, विष, सर्प, अग्नि आदि के समकक्ष रखकर एक ही पंक्ति में गिनाती है। → वह यह निष्कर्ष रखती है कि बाह्य सुख-सामग्री, आभूषण, आश्रय आदि से अधिक स्त्री ‘रति/अनुग्रह’ को महत्व देती है; और सम्मानित, रक्षित स्त्री भी कभी-कभी अयोग्य पुरुषों की ओर आकृष्ट हो सकती है—अर्थात दोष को ‘स्वभाव’ कहकर स्थायी रूप में स्थापित करती है। → युधिष्ठिर के प्रश्न का यह उत्तर आगे यह अपेक्षा जगाता है कि क्या ऐसे सामान्यीकरणों के बीच स्त्री-धर्म, दाम्पत्य-धर्म और संयम का कोई संतुलित प्रतिपक्ष/उपाय भी बताया जाएगा।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> अष्टबत्रिशो& ध्याय: पञ्चचूड़ा अप्सराका नारदजीसे स्त्रियोंके दोषोंका वर्णन करना युधिछिर उवाच स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम । स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ता हि ता: स्मृता:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರೇ ದೋಷಗಳ ಮೂಲವೆಂದು, ಅವರು ಚಂಚಲಚಿತ್ತರೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 2
युधिष्ठिरे कहा--भरतश्रेष्ठ! मैं स्त्रियोंके स््वभावका वर्णन सुनना चाहता हूँ; क्योंकि सारे दोषोंकी जड़ स्त्रियाँ ही हैं। वे ओछी बुद्धिवाली मानी गयी हैं ।। भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवाद पुंश्चल्या पठचचूडया,भीष्मजीने कहा--राजन्! इस विषयमें देवर्षि नारदका अप्सरा पञ्चचूड़ाके साथ जो संवाद हुआ था, उसी प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನಿಗೂ ಅಪ್ಸರೆ ಪಂಚಚೂಡಾಳಿಗೂ ನಡೆದ ಸಂವಾದವನ್ನು।
Verse 3
लोकाननुचरनू् सर्वान् देवर्षिनरिद: पुरा । ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पडचचूडामनिन्दिताम्,पहलेकी बात है, सम्पूर्ण लोकोंमें विचरते हुए देवर्षि नारदने एक दिन ब्रह्मलोककी अनिन््द्य सुन्दरी अप्सरा पञ्चचूड़ाको देखा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಾರಹಿತ ಅಪ್ಸರೆ ಪಂಚಚೂಡಾಳನ್ನು ಕಂಡನು।
Verse 4
तां दृष्टवा चारुसर्वाज्धीं पप्रच्छाप्सरसं मुनि: । संशयो हृदि कश्रिन्मे ब्रूहि तन्मे सुमध्यमे,मनोहर अंगोंसे युक्त उस अप्सराको देखकर मुनिने उसके सामने अपना प्रश्न रखा --'सुमध्यमे! मेरे हृदयमें एक महान् संदेह है। उसके विषयमें मुझे यथार्थ बात बताओ”
ಆ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾಗಿ ಕಂಡ ಮುನಿಯು ಕೇಳಿದನು—“ಸುಮಧ್ಯಮೇ! ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಶಯ ಉದಯಿಸಿದೆ; ಅದರ ಸತ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.”
Verse 5
भीष्म उवाच एवमुक्ताथ सा वित्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् । विषये सति वक्ष्यामि समर्थ मन्यसे च माम्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! नारदजीके ऐसा कहनेपर पंचचूड़ा अप्सराने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया--*यदि आप मुझे उस प्रश्नका उत्तर देनेके योग्य मानते हैं और वह बताने योग्य है तो अवश्य बताऊँगी'
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ನಾರದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಅಪ್ಸರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದಳು—“ವಿಷಯವು ಹೇಳತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದ್ದು, ನೀವು ನನನ್ನು ಸಮರ್ಥಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು.”
Verse 6
नारद उवाच न त्वामविषये भद्ठे नियोक्ष्यामि कथंचन । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्त: श्रोतुं वरानने,नारदजीने कहा--भद्रे! मैं तुम्हें ऐसी बात बतानेके लिये नहीं कहूँगा जो कहने योग्य न हो; अथवा तुम्हारा विषय न हो। सुमुखि! मैं तुम्हारे मुँहसे स्त्रियोंक स्वभावका वर्णन सुनना चाहता हूँ
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—“ಭದ್ರೇ! ಅಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದನ್ನಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿನದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳಲು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವರಾನನೇ! ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 7
भीष्म उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा । प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रिय:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! नारदजीका यह वचन सुनकर वह उत्तम अप्सरा बोली -- देवर्षे! मैं स्त्री होकर स्त्रियोंकी निन्दा नहीं कर सकती
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆ ಹೇಳಿದಳು—“ದೇವರ್ಷೇ! ನಾನು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ, ಸತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಾರೆ.”
Verse 8
विदितास्ते स्त्रियो याश्व॒ यादृशा श्व॒ स््वभावत: । न मामहसि देवर्षे नियोक्तुं कार्य ईदृशे,'संसारमें जैसी स्त्रियाँ हैं और उनके जैसे स्वभाव हैं, वे सब आपको विदित हैं; अतः देवर्ष! आप मुझे ऐसे कार्यमें न लगावें'
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ದೇವರ್ಷೇ! ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೇಗಿರುವರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗಿರುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಡಿ.”
Verse 9
तामुवाच स देवर्षि: सत्यं वद सुमध्यमे । मृषावादे भवेद् दोष: सत्ये दोषो न विद्यते,तब देवर्षिने उससे कहा--'सुमध्यमे! तुम सच्ची बात बताओ। झूठ बोलनेमें दोष लगता है। सच कहनेमें कोई दोष नहीं है”
ಆಗ ದೇವರ್ಷಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಸುಮಧ್ಯಮೇ! ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು. ಸುಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ.”
Verse 10
इत्युक्ता सा कृतमतिरभवच्चारुहासिनी । स्त्रीदोषान् शाश्वतान् सत्यान् भाषितुं सम्प्रचक्रमे,उनके इस प्रकार समझानेपर उस मनोहर हास्यवाली अप्सराने कहनेके लिये दृढ़ निश्चय करके स्त्रियोंके सच्चे और स्वाभाविक दोषोंको बताना आरम्भ किया
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಆ ಮನೋಹರ ಹಾಸ್ಯವತಿಯಾದ ಅಪ್ಸರೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವತಿಯಾಗಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವೂ ಸತ್ಯವೂ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಡುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 11
पञ्चचूडोवाच कुलीना रूपवत्यश्व नाथवत्यश्न योषित: । मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोष: स्त्रीषु नारद,पंचचूड़ा बोली--नारदजी! कुलीन, रूपवती और सनाथ युवतियाँ भी मर्यादाके भीतर नहीं रहती हैं। यह स्त्रियोंका दोष है
ಪಂಚಚೂಡಾ ಹೇಳಿದರು—ಓ ನಾರದಾ! ಕುಲೀನರೂ, ರೂಪವತಿಗಳೂ, ಪತಿ/ರಕ್ಷಕರ ಆಶ್ರಯವಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸಹ ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೋಷ.
Verse 12
न स्त्रीभ्य: किज्चिदन्यद् वै पापीयस्तरमस्ति वै | स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह,स्त्रियोंसे बढ़कर पापिष्ठ दूसरा कोई नहीं है। स्त्रियाँ सारे दोषोंकी जड़ हैं, इस बातको आप भी अच्छी तरह जानते हैं
ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಿಷ್ಠವಾದುದು ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಯರೇ ದೋಷಗಳ ಮೂಲ—ಇದನ್ನು ನೀನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆ.
Verse 13
समाज्ञातानृद्धिमतः प्रतिरूपान् वशे स्थितान् । पतीनन्तरमासाद्य नाल॑ नार्य: प्रतीक्षितुम्,यदि स्त्रियोंको दूसरोंसे मिलनेका अवसर मिल जाय तो वे सदगुणोंमें विख्यात, धनवान, अनुपम रूप-सौन्दर्यशाली तथा अपने वशमें रहनेवाले पतियोंकी भी प्रतीक्षा नहीं कर सकतीं
ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪರಪುರುಷರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತರೆ, ಸದ್ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತರಾದ, ಧನವಂತರಾದ, ಅಪೂರ್ವ ರೂಪಸೌಂದರ್ಯವಂತರಾದ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ಪತಿಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಅವರು ಕಾಯಲಾರರು.
Verse 14
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद् वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे,प्रभो! हम स्त्रियोंमें यह सबसे बड़ा पातक है कि हम पापीसे पापी पुरुषोंको भी लाज छोड़कर स्वीकार कर लेती हैं
ಪ್ರಭೋ! ನಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಇದುವೇ ಮಹಾ ಅಧರ್ಮ—ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪಾಪಿಷ್ಠರಾದ ಪುರುಷರನ್ನೂ ನಾವು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು.
Verse 15
स्त्रियं हि यः प्रार्थयते संनिकर्ष च गच्छति । ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषित:,जो पुरुष किसी स्त्रीको चाहता है, उसके निकटतक पहुँचता है और उसकी थोड़ी-सी सेवा कर देता है, उसीको वे युवतियाँ चाहने लगती हैं
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ—ಯುವತಿಯರು ಅವನನ್ನೇ ಬಯಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 16
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादा: स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु,स्त्रियोंमें स्वयं मर्यादाका कोई ध्यान नहीं रहता। जब उनको कोई चाहनेवाला पुरुष न मिले और परिजनोंका भय बना रहे तथा पति पास हों, तभी ये नारियाँ मर्यादाके भीतर रह पाती हैं
ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಮર્યಾದೆಯ ಕುರಿತು ಸ್ಥಿರವಾದ ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ದೊರಕದೆ, ಬಂಧುಜನರ ಭಯವಿದ್ದು, ಪತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಮર્યಾದೆಯೊಳಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.
Verse 17
नासां कश्षिदगम्यो5स्ति नासां वयसि निश्चय: । विरूप॑ रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुज्जते,इनके लिये कोई भी पुरुष ऐसा नहीं है जो अगम्य हो। उनका किसी अवस्था-विशेषपर भी निश्चय नहीं रहता। कोई रूपवान् हो या कुरूप; पुरुष है--इतना ही समझकर स्त्रियाँ उसका उपभोग करती हैं
ಅವರಿಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ಯನಾದ ಪುರುಷ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಯಾವ ವಯಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲ. ಸುಂದರನಾಗಲಿ ವಿಕೃತನಾಗಲಿ—‘ಪುರುಷ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ತಿಳಿದು ಅವರು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 18
न भयानज्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतो: कथंचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धात् स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु,स्त्रियाँ न तो भयसे, न दयासे, न धनके लोभसे और न जाति या कुलके सम्बन्धसे ही पतियोंके पास टिकती हैं
ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭಯದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಧನಲಾಭದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲ; ಬಂಧು-ಕುಲಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮಾತ್ರವೂ ಪತಿಗಳ ಬಳಿಯೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 19
यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरणवाससाम् | नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्मृहयन्ति कुलस्त्रिय:,जो जवान हैं, सुन्दर गहने और अच्छे कपड़े पहनती हैं, ऐसी स्वेच्छाचारिणी स्त्रियोंके चरित्रको देखकर कितनी ही कुलवती स्त्रियाँ भी वैसी ही बननेकी इच्छा करने लगती हैं
ಯೌವನದಲ್ಲಿರುವ, ಸುಂದರ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಸ್ವೈರವೃತ್ತಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸಹ ಅಂಥ ಜೀವನವನ್ನು ಬಯಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 20
याश्न शश्वद् बहुमता रक्ष्यन्ते दयिता: स्त्रिय: । अपि ता: सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनै:,जो बहुत सम्मानित और पतिकी प्यारी स्त्रियाँ हैं, जिनकी सदा अच्छी तरह रखवाली की जाती है वे भी घरमें आने-जानेवाले कुबड़ों, अन्धों, गूँगों और बौनोंके साथ भी फँस जाती हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸದಾ ಬಹುಮಾನಿತರೂ, ಪ್ರಿಯರೂ ಆಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರೂ ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುಬ್ಜ, ಅಂಧ, ಜಡಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೂ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 21
पड्गुष्वथ च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नरा: । स्त्रीणामगम्यो लोके5स्मिन् नास्ति कश्चिन्महामुने,महामुनि देवर्षे! जो पंगु हैं अथवा जो अत्यन्त घृणित मनुष्य हैं, उनमें भी स्त्रियोंकी आसक्ति हो जाती है। इस संसारमें कोई भी पुरुष स्त्रियोंके लिये अगम्य नहीं है
ಮಹಾಮುನಿ ದೇವರ್ಷೇ! ಪಂಗುಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಇನ್ನಿತರ ಅತ್ಯಂತ ಕುತ್ತ್ಸಿತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಅಗಮ್ಯನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 22
यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन् कथंचिन्नोपपद्यते | अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठिन्ति भर्तृषु,ब्रह्मन! यदि स्त्रियोंको पुरुषकी प्राप्ति किसी प्रकार भी सम्भव न हो और पति भी दूर गये हों तो वे आपसमें ही कृत्रिम उपायोंसे ही मैथुनमें प्रवृत्त हो जाती हैं
ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ಭರ್ತೃಗಳು ದೂರವಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಪರಸ್ಪರವೇ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸಂಭೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಭರ್ತೃಗಳಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 23
अलाभात् पुरुषाणां हि भयात् परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ता:,पुरुषोंके न मिलनेसे, घरके दूसरे लोगोंके भयसे तथा वध और बन्धनके डरसे ही स्त्रियाँ सुरक्षित रहती हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪುರುಷರು ದೊರಕದಿರುವುದರಿಂದ, ಪರಿಜನರ ಭಯದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ವಧ ಮತ್ತು ಬಂಧನದ ಭೀತಿಯಿಂದಲೂ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಾವೇ ತಮನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು ರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
Verse 24
चलस्वभावा दु:सेव्या दुर्ग्राह्मा भावतस्तथा । प्राज्ञस्थ पुरुषस्येह यथा वाचस्तथा स्त्रिय:,स्त्रियोंका स्वभाव चंचल होता है। उनका सेवन बहुत ही कठिन काम है। इनका भाव जल्दी किसीके समझमें नहीं आता; ठीक उसी तरह, जैसे विद्वान् पुरुषकी वाणी दुर्बोध होती है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ ಚಂಚಲ; ಅವರ ಸಂಗ ಕಷ್ಟ, ಅವರ ಅಂತರಂಗಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದೂ ದುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಪುರುಷನ ವಾಣಿ ಎಷ್ಟು ದುರ್ಬೋಧವೋ ಅಷ್ಟೇ ದುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯರು.
Verse 25
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि: । नानतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना:,अग्नि कभी ईंधनसे तृप्त नहीं होती, समुद्र कभी नदियोंसे तृप्त नहीं होता, मृत्यु समस्त प्राणियोंको एक साथ पा जाय तो भी उनसे तृप्त नहीं होती; इसी प्रकार सुन्दर नेत्रोंवाली युवतियाँ पुरुषोंसे कभी तृप्त नहीं होतीं
ಅಗ್ನಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲ; ಮಹಾಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ನದಿಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಕ (ಮರಣ) ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಹಿಡಿದರೂ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಮನೋಹರ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರುಷರಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 26
इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । दृष्टवैव पुरुष हद्यं योनि: प्रक्लिद्यते स्त्रिया:,देवर्षे! सम्पूर्ण रमणियोंके सम्बन्धमें दूसरी भी रहस्यकी बात यह है कि किसी मनोरम पुरुषको देखते ही स्त्रीकी योनि गीली हो जाती है
ದೇವರ್ಷೇ! ಸರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ರಹಸ್ಯವೇನಂದರೆ—ಮನೋಹರ ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ಯೋನಿ ತೇವಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Verse 27
कामानामपि दातारं कर्तारें मनसां प्रियम् । रक्षितारं न मृष्यन्ति स्वभर्तारमलं स्त्रिय:,सम्पूर्ण कामनाओंके दाता तथा मनचाही करनेवाला पति भी यदि उनकी रक्षामें तत्पर रहनेवाला हो तो वे अपने पतिके शासनको भी सहन नहीं कर सकतीं
ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ನೀಡುವವನು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವವನು, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದವನು—ಅಂಥ ನಿರ್ದೋಷ ಸ್ವಭರ್ತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 28
न कामभोगान् विपुलान् नालंकारान् न संश्रयान् । तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्यामनुग्रहम्,वे न तो काम-भोगकी प्रचुर सामग्रीको, न अच्छे-अच्छे गहनोंको और न उत्तम घरोंको ही उतना अधिक महत्त्व देती हैं, जैसा कि रतिके लिये किये गये अनुग्रहको
ಅವರು ಅಪಾರ ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನೂ, ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಆಶ್ರಯವನ್ನೂ (ಮನೆ) ಅಷ್ಟಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ರತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಅನುಗ್ರಹ—ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಗಮನವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಷ್ಟಲ್ಲ.
Verse 29
अन्तक: पवनो मृत्यु: पातालं वडवामुखम् | क्षुरधारा विषं सर्पों वल्विरित्येकतः स्त्रिय:,यमराज, वायु, मृत्यु, पाताल, बड़वानल, धुरेकी धार, विष, सर्प और अग्नि--ये सब विनाशके हेतु एक तरफ और स्त्रियाँ अकेली एक तरफ बराबर हैं
ಅಂತಕ, ಪವನ, ಮೃತ್ಯು, ಪಾತಾಳ, ವಡವಾಮುಖಾಗ್ನಿ, ಕ್ಷುರಧಾರೆ, ವಿಷ, ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ವಹ್ನಿ—ವಿನಾಶಕಾರಣಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದು ಕಡೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾತ್ರ—ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
Verse 30
यतश्न भूतानि महान्ति पठ्च यतश्न लोका विहिता विधात्रा । यतः पुमांस: प्रमदाश्च निर्मिता- स्तदैव दोषा: प्रमदासु नारद,नारद! जहाँसे पाँचों महाभूत उत्पन्न हुए हैं, जहाँसे विधाताने सम्पूर्ण लोकोंकी सृष्टि की है तथा जहाँसे पुरुषों और स्त्रियोंका निर्माण हुआ है, वहींसे स्त्रियोंमें ये दोष भी रचे गये हैं (अर्थात् ये स्त्रियोंके स्वाभाविक दोष हैं)
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವ ಮೂಲದಿಂದ ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿದವೋ, ಯಾವ ಮೂಲದಿಂದ ವಿಧಾತನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನೋ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಮೂಲದಿಂದ ಪುರುಷರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೋ—ಓ ನಾರದ, ಅದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷಗಳೂ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಹಜ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 38
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञचचूडानारदसंवादे अष्टत्रिंशोडध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಂಚಚೂಡಾ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to protect household dharma when confronted by persuasive, status-backed temptation: whether to yield to impulse or to uphold duty through restraint and protective intervention.
Ethical authority is grounded in self-mastery: tapas and disciplined intention can regulate situations where power or charisma might otherwise coerce outcomes, making restraint a form of protection.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in Devaśarmā’s commendation and authorization, framing righteous conduct and disciplined restraint as spiritually and socially elevating.