Adhyaya 32
Pūjya-namaskārya-prakaraṇa (On Those Worthy of Honor and Salutation)
Upa-parva: Dharma-śikṣā: Pūjya-namaskārya-nirdeśa (Teaching on the Worthy of Honor and Salutation)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain, in detail, who should be honored and saluted by human beings, expressing continued thirst for dharmic clarification. Bhīṣma responds by citing an ancient exemplum: a dialogue in which Keśava (Vāsudeva) observes Nārada offering reverence and inquires whom Nārada especially honors. Nārada replies by listing divine and cosmic recipients of veneration (e.g., Varuṇa, Vāyu, Āditya, Parjanya, Agni/Jātavedas, Śthāṇu/Śiva, Skanda, Lakṣmī, Viṣṇu, Brahmā, Vācaspati, the Moon, Waters, Earth, Sarasvatī) and then extends reverence to human exemplars who continuously honor these principles. He emphasizes Veda-knowers, ascetics, disciplined and self-controlled donors, forest-dwellers practicing austerity without hoarding, householders devoted to servants’ welfare and hospitality, teachers engaged in sacrifice and instruction, and persons marked by contentment, forgiveness, humility, non-violence, truthfulness, and tranquility. The teaching culminates in pragmatic assurances: honoring dvijas and the virtuous yields well-being in this world and the next, and those devoted to truth, self-study, proper ritual maintenance, and right conduct toward parents and gurus ‘cross difficulties.’ Bhīṣma closes by exhorting Yudhiṣṭhira to honor ancestors, deities, dvijas, and guests to attain a desired course (gati).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को मतंग ऋषि की अद्भुत तपस्या का प्रसंग सुनाते हैं—एकपाद खड़े रहकर सहस्र-वर्ष ब्रह्मचर्य और संकल्प, केवल ‘ब्राह्मण्य’ की प्राप्ति हेतु। → हजार वर्ष पूर्ण होने में कुछ ही शेष रहते इन्द्र (वृत्रहा शक्र) स्वयं आते हैं। मतंग अपनी साधना का लक्ष्य स्पष्ट करते हैं—‘ब्राह्मणत्व’ कैसे प्राप्त हो? इन्द्र समझाते हैं कि ब्राह्मणों के तृप्त होने से देव-पितर तृप्त होते हैं, और ब्राह्मणत्व दुर्लभ तथा प्राप्त होने पर भी दुरनुपालन है। मतंग का आग्रह और इन्द्र की मर्यादा-स्थापना के बीच तनाव बढ़ता है। → मतंग की तपस्या-शक्ति चरम पर पहुँचती है; वे गिरने लगते हैं तो इन्द्र समस्त भूतों के हित में तत्पर होकर दौड़कर उन्हें थाम लेते हैं—यहीं इन्द्र का निर्णायक वचन प्रकट होता है कि इस जन्म में ‘ब्राह्मणत्व’ का विधान मतंग के लिए ‘विरुद्ध’ दीखता है, पर वे वरदान देकर उनकी साधना को निष्फल नहीं होने देते। → मतंग विनयपूर्वक कहते हैं—यदि मैं कृपापात्र हूँ तो वर दीजिए। इन्द्र वर देते हैं: त्रिलोके अतुल कीर्ति, स्त्रियों में पूजनीयता, ‘छन्दोदेव’ नाम से प्रसिद्धि, और उत्तम लोक/स्थान की प्राप्ति। वर देकर इन्द्र अन्तर्धान होते हैं; मतंग प्राण त्यागकर उत्तम पद को प्राप्त होते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अप ऋाल आज एकोनत्रिशो& ध्याय: मतड़की तपस्या और इन्द्रका उसे वरदान देना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इन्द्रके ऐसा कहनेपर मतंग अपने मनको और भी दृढ़ और संयमशील बनाकर एक हजार वर्षोतक एक पैरसे ध्यान लगाये खड़ा रहा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ, ಸಂಯಮಿತ ವ್ರತಧಾರಿಯಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮತಂಗನು ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ನಿಂತನು.”
Verse 2
त॑ सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टमुपागमत् । तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा,जब एक हजार वर्ष पूरे होनेमें कुछ ही बाकी था, उस समय बल और वृत्रासुरके शत्रु देवराज इन्द्र फिर मतंगको देखनेके लिये आये और पुनः उससे उन्होंने पहलेकी कही हुई बात ही दुहरायी
ಸಾವಿರ ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯಲು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿದಾಗ, ಬಲ ಮತ್ತು ವೃತ್ರನ ಸಂಹಾರಕ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದನು; ಮತ್ತು ಮುಂಚೆ ಹೇಳಿದ ಅದೇ ಮಾತನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 3
मतडज् उवाच इदं वर्षसहसंर वै ब्रह्मचारी समाहित: । अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्म॒ण्यं नाप्तुयां कथम्,मतंगने कहा--देवराज! मैंने ब्रह्मचर्य-पालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो एक हजार वर्षोंतक एक पैरसे खड़ा होकर तप किया है। फिर मुझे ब्राह्मणत्व कैसे नहीं प्राप्त हो सकता?
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ದೇವರಾಜಾ! ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಹೇಗೆ ದೊರಕದು?
Verse 4
शक्र उवाच चण्डालयोनौ जातेन नावाप्यं वै कथंचन । अन्यं काम॑ वृणीष्व त्वं मा वृथा तेडस्त्वयं श्रम:,इन्द्रने कहा--मतंग! चाण्डालकी योनिमें जन्म लेनेवालेको किसी तरह ब्राह्मणत्व नहीं मिल सकता; इसलिये तुम दूसरी कोई अभीष्ट वस्तु माँग लो। जिससे तुम्हारा यह परिश्रम व्यर्थ न जाय
ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನು ಹೇಳಿದನು—ಮತಂಗಾ! ಚಾಂಡಾಲ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ದೊರಕದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಬೇಡು; ನಿನ್ನ ಈ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ.
Verse 5
एवमुक्तो मतड़स्तु भृूशं॑ शोकपरायण: । अध्यतिष्ठद् गयां गत्वा सों5गुछ्ठेन शतं समा:,उनके ऐसा कहनेपर मतंग अत्यन्त शोकमग्न हो गयामें जाकर अंगूठेके बलपर सौ वर्षोतक खड़ा रहा
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮತಂಗನು ತೀವ್ರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಗಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಂಗುಷ್ಠದ ಮೇಲೆ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ನಿಂತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.
Verse 6
सुदुर्वहं बहन् योगं कृशो धमनिसंततः । त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स पपातेति नः श्रुतम्,उसने दुर्धर योगका अनुष्ठान किया। उसका सारा शरीर अत्यन्त दुर्बल हो गया। नस- नाड़ियाँ उबड़ आयीं। धर्मात्मा मतंगका शरीर चमड़ेसे ढकी हुई हड्डियोंका ढाँचामात्र रह गया। उस अवस्थामें अपनेको न सँभाल सकनेके कारण वह गिर पड़ा--यह बात हमारे सुननेमें आयी है
ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ವಹವಾದ ಯೋಗಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಅವನು ಕೃಶನಾಗಿ, ಧಮನಿಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು; ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮತಂಗನು ಚರ್ಮ-ಎಲುಬಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದನು. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ಅವನು ಬಿದ್ದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
Verse 7
त॑ पतन्तमभिद्रुत्य परिजग्राह वासव: । वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रत:
ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ)ನು ಓಡಿ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ವರಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ವರದಾತನಾದ ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 8
उसे गिरते देख सम्पूर्ण भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाले वर देनेमें समर्थ इन्द्रने दौड़कर पकड़ लिया ।। शक्र उवाच मतज़ ब्राह्मणत्वं ते विरुद्धमिह दृश्यते । ब्राह्माण्यं दुर्लभतरं संवृतं परिपन्थिभि:,इन्द्रने कहा--मतंग! इस जन्ममें तुम्हारे लिये ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति असम्भव दिखायी देती है। ब्राह्मणत्व अत्यन्त दुर्लभ है; साथ ही वह काम-क्रोध आदि लुटेरोंसे घिरा हुआ है
ಅವನು ಬೀಳುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದ ವರದಾತ ಇಂದ್ರನು ಓಡಿಬಂದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಶಕ್ರನು ಹೇಳಿದನು— “ಮತಂಗ! ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ನಿನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ; ಅದು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಮಾರ್ಗತಡೆಗೊಳಿಸುವ ದರೋಡೆಗಾರರಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದೆ.”
Verse 9
पूजयन् सुखमाप्रोति दुःखमाप्रोत्यपूजयन् । ब्राह्मण: सर्वभूतानां योगक्षेमसमर्पिता,जो ब्राह्मणका आदर करता है वह सुख पाता है, और जो अनादर करता है वह दुःख पाता है। ब्राह्मण समस्त प्राणियोंको योगक्षेमकी प्राप्ति करानेवाला है
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಪೂಜಿಸದವನು ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ—ಹಿತ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ—ಸಾಧನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನು.
Verse 10
ब्राह्मणेभ्योडनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा । ब्राह्मण: सर्वभूतानां मतंग पर उच्यते,मतंग! ब्राह्मणोंके तृप्त होनेसे ही देवता और पितर भी तृप्त होते हैं। ब्राह्मणको समस्त प्राणियोंमें सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है
ಮತಂಗ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತೃಪ್ತರಾದರೆ ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 11
ब्राह्मण: कुरुते तद्धि यथा यद् यच्च वाउछति । वद्दीस्तु संविशन् योनीर्जायमान: पुन: पुन:
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬದ್ಧನಾದವನು ಗರ್ಭ ಗರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 12
तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्म॒ण्यमकृतात्मभि:
ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಬಿಡು—ಆತ್ಮಶಾಸನ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸದವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ.
Verse 13
मतंग उवाच कि मां तुदसि दुःखार्त मृतं मारयसे च माम्
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತೀಯ? ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮೃತಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತೀಯಾ?”
Verse 14
ब्राह्मणं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्ण: शतक्रतो
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ), ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದುರ್ಲಭನಾದರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವು ಜನ್ಮದ ಹೆಸರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಅಪರೂಪದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.”
Verse 15
यः पापेभ्य: पापतमस्तेषामधम एव सः
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಪಾಪಿಯಾದವನೇ, ಅವರಲ್ಲಿ ಅತೀ ಅಧಮನು.”
Verse 16
दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्त दुरनुपालनम्
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ನಿಜಕ್ಕೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ದುರ್ಲಭ; ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ ನಡೆಸುವುದು ಕಷ್ಟ.”
Verse 17
एकारामो हाहं शक्र निर्दधन्द्ो निष्परिग्रह:
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ), ನಾನು ಒಂದೇ ಸರಳ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತೇನೆ; ಅಯ್ಯೋ, ನಾನು ನಿರ್ಪರಿಗ್ರಹನಾಗಿದ್ದರೂ ದುಃಖಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 18
दैवं तु कथमेतद् वै यदहं मातृदोषतः
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ಆದರೆ ಇದನ್ನು ದೈವವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ನನ್ನ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ದೋಷದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ.”
Verse 19
नूनं दैव॑ न शक््यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम्
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ನಿಜಕ್ಕೂ, ದೈವವನ್ನು ಮಾನವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮೀರಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಫಲ ಬಹುಸಾರಿ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಹೊರಗಿರುತ್ತದೆ—ಆದುದರಿಂದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಅಗತ್ಯ.”
Verse 20
एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमरहसि मे वरम्
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೀಗಾಗಿ ವಿಷಯ ಈ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನನಗೆ ಒಂದು ವರವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.”
Verse 21
वैशम्पायन उवाच वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಬಲಿಷ್ಠ ವೃತ್ರಹಾ (ಇಂದ್ರ) ಅವನಿಗೆ—“ವರವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೋ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 22
चोदितस्तु महेन्द्रेण मतड्: प्राब्रवीदिदम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब बल और वृत्रासुरको मारनेवाले इन्द्रने मतड़से कहा--“तुम मुझसे वर माँगो।” महेन्द्रसे प्रेरित होकर मतड़ने इस प्रकार कहा -- २१ $ || यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहड्भरम:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಜನಮೇಜಯನೇ! ಆಗ ಬಲಿಷ್ಠ ವೃತ್ರಾಸುರವಧಕ ಇಂದ್ರನು ಮತಂಗನಿಗೆ—“ನನ್ನಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮಹೇಂದ್ರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮತಂಗನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 23
ब्रद्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्रुयामहम् । यथा ममाक्षया कीर्तिर्भिवेच्चापि पुरंदर
ಓ ಪುರಂದರಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಣಗಳ ನಡುವೆ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾಗದೆ ನನಗೆ ಗೌರವವೂ ಯಥೋಚಿತ ಪೂಜೆಯೂ ದೊರಕಲಿ; ನನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಅಕ್ಷಯವಾಗಲಿ.
Verse 24
कर्तुमहसि तद् देव शिरसा त्वां प्रसादये । देव पुरंदर! आप ऐसी कृपा करें जिससे मैं इच्छानुसार विचरनेवाला तथा अपनी इच्छाके अनुसार रूप धारण करनेवाला आकाशचारी देवता होऊँ। ब्राह्मण और क्षत्रियोंके विरोधसे रहित हो मैं सर्वत्र पूजा एवं सत्कार प्राप्त करूँ तथा मेरी अक्षय कीर्तिका विस्तार हो। मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर आपकी प्रसन्नता चाहता हूँ। आप मेरी इस प्रार्थाकको सफल बनाइये ।। शक्र उवाच छन््दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि
ಓ ದೇವಾ! ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀವು ಸಮರ್ಥರು; ನಾನು ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ಶಕ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ‘ಛಂದೋದೇವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾಗಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾಗುವೆ.
Verse 25
एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवो<न्तरधीयत
ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ ವಾಸವನು (ಇಂದ್ರನು) ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು.
Verse 26
एवमेतत् परं स्थान ब्राह्म॒ण्यं नाम भारत । तच्च दुष्प्रापमिह वै महेन्द्रवचनं यथा,भारत! इस तरह यह ब्राह्मणत्व परम उत्तम स्थान है। जैसा कि इन्द्रका कथन है, उसके अनुसार यह इस जीवनमें दूसरे वर्णके लोगोंके लिये दुर्लभ है
ಓ ಭಾರತ! ಹೀಗೆಯೇ—‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ’ವೆಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಪರಮೋನ್ನತ ಸ್ಥಾನ; ಮಹೇಂದ್ರನ ವಚನದಂತೆ, ಈ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಇತರ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ದುರ್ಲಭ.
Verse 28
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮತಿಜ್ಞರ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 29
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे एकोनत्रिंशो5ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ–ಮತಡ್ರಸ ಸಂವಾದವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.
Verse 113
पर्याये तात कम्मिंश्रिद् ब्राह्मण्यमिह विन्दति । ब्राह्मण जो-जो जिस प्रकार करना चाहता है, अपने तपके प्रभावसे वैसा ही कर सकता है। तात! जीव इस जगत्के भीतर अनेक योनियोंमें भ्रमण करता हुआ बारंबार जन्म लेता है। इसी तरह जन्म लेते-लेते कभी किसी समयमें वह ब्राह्मणत्वको प्राप्त कर लेता है
ಶಕ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಮಗನೇ! ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ದೇಹಧಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ನಂತರ ಯಾವುದೋ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
Verse 126
अन््यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभो5यं हि ते वर: । अत: जिनका मन अपने वशमें नहीं है, ऐसे लोगोंके लिये सर्वथा दुष्प्राप्य ब्राह्मणत्वको पानेका आग्रह छोड़कर तुम कोई दूसरा ही वर माँगो। यह वर तो तुम्हारे लिये दुर्लभ ही है
ಶಕ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಆರಿಸು; ನೀನು ಬೇಡುವ ಈ ವರವು ನಿನಗೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ದುರ್ಲಭ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದುರ್ಲಭ; ಆ ಹಠವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೊಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡು.
Verse 136
त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्माण्यं न बुभूषसे । मतंगने कहा--देवराज! मैं तो यों ही दुःखसे आतुर हो रहा हूँ, फिर तुम भी क्यों मुझे पीड़ा दे रहे हो? मुझ मरे हुए को क्यों मारते हो? मैं तो तुम्हारे लिये शोक करता हूँ, जो जन्मसे ही ब्राह्मणत्वको पाकर भी तुम उसे अपना नहीं रहे हो
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಪಾಲಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾದ ಆ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೂಡ ನೀನು ಅದನ್ನು ನಿನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ—ಇದೇ ನನ್ನ ವ್ಯಥೆ.
Verse 143
सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवा: । शतक्रतो! यदि क्षत्रिय आदि तीन वर्णोके लिये ब्राह्मणत्व दुर्लभ है तो उस परम दुर्लभ ब्राह्मणत्वको पाकर भी मनुष्य ब्राह्मणोचित शम-दमका अनुष्ठान नहीं करते हैं। यह कितने दुःखकी बात है!
ಮತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ಅತಿದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನು ಪಡೆದು ಕೂಡ ಮಾನವರು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಓ ಶತಕ್ರತು! ಕ್ಷತ್ರಿಯಾದಿ ಉಳಿದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ದುರ್ಲಭವಾದರೆ, ಆ ಪರಮ ದುರ್ಲಭ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಜನರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಶಮ-ದಮಾದಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಇರುವುದೇ ಎಷ್ಟು ವಿಷಾದಕರ!
Verse 153
ब्राह्म॒ण्यं यो न जानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम् । वह पापियोंसे भी बढ़कर अत्यन्त पापी और उनमें भी अधम ही है, जो दुर्लभ धनकी भाँति ब्राह्मणत्वको पाकर भी उसके महत्त्वको नहीं समझता है
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಲಭ ಧನ ದೊರೆತಂತೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಪಾಪಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾಪಿ, ಅತಿಪಾಪಿ, ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಮನು. ಕಷ್ಟದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಈ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವುದು ಮಹಾ ನೈತಿಕ ಪತನ.
Verse 166
दुरावापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवा: । पहले तो ब्राह्मणत्वका प्राप्त होना ही कठिन है। यदि वह प्राप्त हो जाय तो उसका पालन करना और भी कठिन हो जाता है; किंतु बहुत-से मनुष्य इस दुर्लभ वस्तुको पाकर भी तदनुकूल आचरण नहीं करते हैं
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಲಭವಾದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಜನರು ಅದರಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಕಷ್ಟ; ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಆಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟ. ಆದರೂ ಅನೇಕರು ಈ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೂಡ ಅದರ ಅನುಗುಣವಾದ ಧರ್ಮಶಿಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 173
अहिंसादममास्थाय कथं नाहामि विप्रताम् । शक्र! मैं एकान्तमें आनन्दपूर्वक रहता हूँ तथा द्वद्धों और परिग्रहोंसे दूर हूँ। अहिंसा और दमका पालन किया करता हूँ। ऐसी दशामें मैं ब्राह्मणत्व पाने योग्य क्यों नहीं हूँ?
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನೂ ದಮವನ್ನೂ (ಸಂಯಮವನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಏಕೆ ಪಡೆಯಬಾರದು? ಓ ಶಕ್ರ! ನಾನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆನಂದಚಿತ್ತನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ; ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ದೂರವಿದ್ದೇನೆ. ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನೂ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ನಿತ್ಯ ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಏಕೆ ಎಣಿಸಬೇಕು?
Verse 186
एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञ: सन् पुरंदर । पुरंदर! मैं धर्मज्ञ होकर भी केवल माताके दोषसे इस अवस्थामें आ पहुँचा हूँ। यह मेरा कैसा दुर्भाग्य है?
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪುರಂದರ! ನಾನು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ತಾಯಿಯ ದೋಷದಿಂದಲೇ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ನನ್ನ ಎಂಥ ದುರ್ಭಾಗ್ಯ?
Verse 193
यदर्थ यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो । प्रभो! निश्चय ही पुरुषार्थके द्वारा दैवका उल्लंघन नहीं किया जा सकता; क्योंकि मैं जिसके लिये ऐसा प्रयत्नशील हूँ उस ब्राह्मणत्वको नहीं उपलब्ध कर पाता हूँ
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವಿಭೋ, ಓ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಎಷ್ಟೇ ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ನಾನು ಬಯಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೇವಲ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತೇನೋ, ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 203
यदि ते5हमनुग्राह्म: किंचिद् वा सुकृतं मम । धर्मज्ञ देवराज! यदि ऐसी अवस्थामें मैं आपका कृपापात्र हूँ अथवा यदि मेरा कुछ भी पुण्य शेष हो तो आप मुझे वर प्रदान कीजिये
ಮಾತಂಗನು ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಪುಣ್ಯ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹೇ ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಹೇ ದೇವರಾಜ, ನನಗೆ ಒಂದು ವರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ।
Verse 243
कीर्तिश्व ते&तुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति । इन्द्रने कहा--वत्स! तुम स्त्रियोंके पूजनीय होओगे। “छन्दोदेव” के नामसे तुम्हारी ख्याति होगी और तीनों लोकोंमें तुम्हारी अनुपम कीर्तिका विस्तार होगा
ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ವತ್ಸ, ನಿನ್ನ ಅತುಲ ಕೀರ್ತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವುದು।
Verse 256
प्राणांस्त्यक्त्वा मतज्रीडपि सम्प्राप्त: स्थानमुत्तमम् । इस प्रकार उसे वर देकर इन्द्र वहीं अन्तर्धान हो गये। मतंग भी अपने प्राणोंका परित्याग करके उत्तम स्थान (ब्रह्मलोक)-को प्राप्त हुआ
ಈ ರೀತಿ ವರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲೀಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಮಾತಂಗನೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to specify, with detail, who among beings are pūjya (worthy of honor) and namaskārya (worthy of salutation) for human society.
Reverence should be directed not only toward divine/cosmic supports but also toward human embodiments of dharma—Veda-centered learning, disciplined austerity, truthful and non-harming conduct, generosity, hospitality, and service to parents and teachers—because these sustain both personal formation and social order.
Yes: it repeatedly states that those who honor the virtuous, remain devoted to truth, self-study, proper ritual maintenance, and right conduct toward parents/gurus ‘cross difficulties’ (durgāṇi atitaranti) and obtain well-being in this world and the next.