Adhyaya 100
नियोगप्रसङ्गः — The Niyoga Episode: Births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogical Origins and Dynastic Continuity)
Vaiśaṃpāyana narrates how Satyavatī instructs the newly-wedded queens to receive Vyāsa for niyoga at the appointed time. Ambikā, encountering Vyāsa’s ascetic appearance, closes her eyes in fear; Vyāsa prophesies that her son will be powerful and eminent yet blind due to the mother’s reaction, leading to the birth of Dhṛtarāṣṭra. Satyavatī seeks a second son for dynastic fitness; Ambālikā, frightened and turning pale, receives Vyāsa, and he declares her son will be pale (Pāṇḍu) and bear that very name. When the elder queen again fails to comply, she sends a well-adorned maid instead; the maid receives Vyāsa respectfully and without fear. Vyāsa blesses her with freedom from servitude and foretells a righteous, supremely intelligent child; Vidura is born, identified as Dharma incarnate due to a prior curse narrative (Māṇḍavya), and becomes brother to Dhṛtarāṣṭra and Pāṇḍu. The chapter closes by summarizing that these births, though through Vyāsa in Vicitravīrya’s field, become the principal continuers of the Kuru line.
Chapter Arc: शान्तनु, गङ्गा के रहस्य से व्याकुल, पूछते हैं—जिस पुत्र को तुमने दिया, उसने ऐसा कौन-सा कर्म किया कि उसे मनुष्यों में रहना पड़े? और जो वसु लोकाधीश्वर हैं, वे मानव-योनि में कैसे आए? → गङ्गा (जाह्नवी) वसुओं के पतन का कारण खोलती है—वसुओं ने वसिष्ठ के आश्रम से दिव्य कामधेनु का अपहरण किया; यह अपराध ऋषि-धर्म और तपोबल के विरुद्ध था। वसिष्ठ दिव्यदृष्टि से चोरी जान लेते हैं और क्रोध का ज्वार उठता है। → वसिष्ठ क्रोधावेश में वसुओं को शाप देते हैं—देवत्व से गिरकर मनुष्यलोक में जन्म लेना पड़ेगा; शाप का विधान अटल हो जाता है और वसु प्रसाद पाने में असफल रहते हैं। → शाप-बंधन के भीतर भी एक मार्ग निकलता है—वसु द्युनाम (महाभाग) शान्तनु के पुत्र रूप में जन्म लेते हैं; बालक का नाम देवव्रत (गाङ्गेय) पड़ता है। शान्तनु शोकाकुल होकर नगर लौटते हैं, और वंश-इतिहास की धारा आगे बढ़ती है। → देवव्रत के असाधारण गुणों का संकेत देकर कथा आगे के लिए छोड़ दी जाती है—यह बालक आगे चलकर वंश-धर्म को किस मूल्य पर थामेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल २८३ लोक हैं) नवनवतितमो< ध्याय: महर्षि वसिष्ठद्वारा वसुओंको शाप प्राप्त होनेकी कथा शान्तनुरुवाच आपतवो नाम को न्वेष वसूनां कि च दुष्कृतम् । यस्याभिशापात् ते सर्वे मानुषी योनिमागता:
ಶಾಂತನು ಕೇಳಿದನು—ದೇವಿ! ‘ಆಪವ’ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮ ಯಾರು? ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಯಾವ ದೋಷವನ್ನು ಮಾಡಿದರಿಂದ, ಅವನ ಶಾಪದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾನವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಬೇಕಾಯಿತು?
Verse 2
अनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन कि कृतम् । यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति,और तुम्हारे दिये हुए इस पुत्रने कौन-सा कर्म किया है, जिसके कारण यह मनुष्यलोकमें निवास करेगा
ಮತ್ತು ನೀನು ನೀಡಿದ ಈ ಕುಮಾರನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವನು ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನು?
Verse 3
ईशा वै सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् | मानुषेषूदपद्यन्त तन््ममाचक्ष्व जाहल्नवि,जाह्नवि! वसु तो समस्त लोकोंके अधीश्वर हैं, वे कैसे मनुष्यलोकमें उत्पन्न हुए? यह सब बात मुझे बताओ
ಜಾಹ್ನವಿ! ವಸುಗಳು ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಅಧೀಶ್ವರರು; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಅವರು ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜನಿಸಿದರು? ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तदा गड़ा राजानमिदमतब्रवीत् | भर्तरें जाह्नवी देवी शान्तनुं पुरुषर्षभ
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವೀ ದೇವಿ ಗಂಗೆಯು ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಜ ಶಾಂತನುವಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು।
Verse 5
गजड़ोवाच यं लेभे वरुण: पुत्र पुरा भरतसत्तम । वसिष्ठनामा स मुनि: ख्यात आपव इत्युत
ಗಂಗೆ ಹೇಳಿದಳು—ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಪುತ್ರನಾಗಿ ಪಡೆದ ಆ ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠನು; ಅವನು ‘ಆಪವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು।
Verse 6
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम् । मेरो: पाश्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम्
ಪರ್ವತರಾಜ ಮೇರುವಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವಿತ್ತು; ಅದು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಅರಳುವ ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು।
Verse 7
स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन् भरतसत्तम | वने पुण्यकृतां श्रेष्ठ: स्वादुमूलफलोदके
ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಹಿಯಾದ ಬೇರುಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ನೀರು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ಪುಣ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವರುಣನಂದನ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 8
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता | गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद् भरतर्षभ,महाराज! दक्ष प्रजापतिकी पुत्रीने, जो देवी सुरभि नामसे विख्यात है, कश्यपजीके सहवाससे एक गौको जन्म दिया
ಹೇ ಭರತರ್ಷಭನೇ! ದಕ್ಷ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರಿ, ‘ಸುರಭಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ಆ ದೇವಿಯು ಕಶ್ಯಪನ ಸಂಗಮದಿಂದ ಒಂದು ಹಸುವನ್ನು ಹೆತ್ತಳು।
Verse 9
अनुग्रहार्थ जगत: सर्वकामदुहां वरा । तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणि:
ಆ ಹಸು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಲೆಂದು ಪ್ರकटವಾದುದು; ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು. ವರುಣಪುತ್ರನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನು ಆ ಹಸುವನ್ನು ತನ್ನ ಹೋಮಧೇನುವಾಗಿ ಪಡೆದನು.
Verse 10
सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा,वह गौ मुनियोंद्वारा सेवित उस पवित्र एवं रमणीय तापसवनमें रहती हुई सब ओर निर्भय होकर चरती थी
ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ಪುಣ್ಯಮಯ, रम್ಯವಾದ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಹಸು, ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಮೇಯುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 11
अथ तद् वनमाजग्मु: कदाचिद् भरतर्षभ । पृथ्वाद्या वसव: सर्वे देवा देवर्षिसेवितम्,भरतश्रेष्ठी) एक दिन उस देवर्षिसेवित वनमें पृथु आदि वसु तथा सम्पूर्ण देवता पधारे
ಭರತವೃಷಭನೇ! ಒಮ್ಮೆ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ವನಕ್ಕೆ ಪೃಥು ಮೊದಲಾದ ವಸುಗಳೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದರು.
Verse 12
ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्तत:ः । रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च,वे अपनी स्त्रियोंक साथ उस वनमें चारों ओर विचरने तथा रमणीय पर्वतों और वनोंमें रमण करने लगे
ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿ, ಮನೋಹರ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆನಂದದಿಂದ ವಿಹರಿಸಿದರು.
Verse 13
तत्रैकस्थाथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम । संचरन्ती वने तस्मिन् गां ददर्श सुमध्यमा,इन्द्रके समान पराक्रमी महीपाल! उन वसुओंमेंसे एककी सुन्दरी पत्नीने उस वनमें घूमते समय उस गौको देखा
ಇಂದ್ರಸಮಾನ ವಿಕ್ರಮವಂತ ರಾಜನೇ! ಆ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಸುಂದರಿಯಾದ, ಸುವಕ್ಷಸ್ಥಳ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಧ್ಯೆಯಾದ ಪತ್ನಿ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡಳು.
Verse 14
नन्दिनीं नाम राजेन्द्र सर्वकामधुगुत्तमाम् । सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसम्पदा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜೇಂದ್ರ! ನಂದಿನೀ ಎಂಬ ಆ ಹಸು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಶೀಲವೂ ಸಂಪತ್ತೂ ಹೊಂದಿದ ಆ ವಸುಪತ್ನಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಆವೃತಳಾದಳು.
Verse 15
द्यवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण । आपीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिखुरां शुभाम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಗೋವೃಷಭದೃಷ್ಟಿಯ ರಾಜನೇ! ಆ ದೇವಿಯು ದ್ಯು ಎಂಬ ವಸುವಿಗೆ ಆ ಶುಭ ಹಸುವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು—ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತ, ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಹಾಲು ಕೊಡುವ, ಸುಂದರ ಬಾಲ ಮತ್ತು ಖುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿತು.
Verse 16
उपपन्नां गुणै: सर्वे: शीलेनानुत्तमेन च । एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी
ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಳಾಗಿ, ಅನುತ್ತಮ ಶೀಲಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ—ಅಂತಹ ಗುಣಸಮಾಯುಕ್ತ ನಂದಿನಿಯನ್ನು ದೇವಿಯು ವಸುವಿಗೆ, ವಸುಗಳ ಆನಂದಾರ್ಥವಾಗಿ, ತೋರಿಸಿದಳು.
Verse 17
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन । द्यौस्तदा तां तु दृष्टवैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम
ರಾಜೇಂದ್ರ, ಪೌರವವಂಶದ ಆನಂದವರ್ಧಕನೇ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ದೇವಿಯು (ತನ್ನ ಪತಿ) ದ್ಯುವಿಗೆ ಆ ಹಸುವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು. ಗಜೇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ದ್ಯು ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅದರ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು.
Verse 18
उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान् वदन् | एषा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा
ರಾಜನ್! ಆಗ ದ್ಯು ಆ ದೇವಿಗೆ ಆ ಹಸುವಿನ ರೂಪಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು—“ದೇವಿ! ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಸು; ವರుణಕನ್ಯೆ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೇ!”
Verse 19
ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् | अस्या: क्षीरं पिबेन्मर्त्य: स्वादु यो वै सुमध्यमे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ವರಾರೋಹೆ! ಈ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವನವು ಆ ಋಷಿಯದೇ. ಸುಮಧ್ಯಮೆ! ಈ ಹಸುವಿನ ಮಧುರ ಕ್ಷೀರವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಡಿಯುವನೋ, ಅವನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಜೀವಿಸುವನು; ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ಅವನ ಯೌವನವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.”
Verse 20
दशवर्षसहस््त्राणि स जीवेत् स्थिरयौवन: । एतच्छुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा
ಅವನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಜೀವಿಸಿ ಸ್ಥಿರಯೌವನನಾಗಿರುವನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಓ ನೃಪೋತ್ತಮ, ಆ ಸುಮಧ್ಯಮಾ ದೇವಿ (ಉತ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದಳು).
Verse 21
तमुवाचानवद्याड्री भर्तारं दीप्ततेजसम् | अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी
ಆಗ ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯಾದ ಆ ದೇವಿ, ದೀಪ್ತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತನ್ನ ಭರ್ತಾರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು—“ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಖಿಯಿದ್ದಾಳೆ; ಅವಳು ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಪುತ್ರಿ.”
Verse 22
नाम्ना जितवती नाम रूपयौवनशालिनी । उशीनरस्य राजर्षे: सत्यसंधस्य धीमत:
“ಅವಳ ಹೆಸರು ಜಿತವತಿ; ಅವಳು ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವಳು. ಅವಳು ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಜರ್ಷಿ ಉಶೀನರನ ಪುತ್ರಿ.”
Verse 23
दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसम्पदा । तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम्
“ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರೂಪಸಂಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮಹಾಭಾಗ! ಅವಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ಕರುಸಹಿತ ಈ ಹಸುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 24
आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन । यावदस्या: पय: पीत्वा सा सखी मम मानद
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಅಮರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಹೇ ಪುಣ್ಯವರ್ಧನ! ಅವಳನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕರೆತರು. ಹೇ ಮಾನದ! ಈ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿದು ನನ್ನ ಆ ಸಖಿ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳೇ ಜರಾ-ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಿ. ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ, ಹೇ ಅನಿಂದಿತ! ನನ್ನ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.
Verse 25
मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता । एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಒಬ್ಬಳೇ ಜರಾ-ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಿ. ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ, ಹೇ ಅನಿಂದಿತ! ನನ್ನ ಈ ಆಶಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯ.
Verse 26
प्रियं प्रियतरं हास्मान्नास्ति मेडन्यत् कथंचन । एतच्छुत्वा वचस्तस्या देव्या: प्रियचिकीर्षया
“ನನಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದುದೂ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಿಯತರವಾದುದೂ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.” ದೇವಿಯ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ—
Verse 27
पृथ्वद्यैर्भातृभि: सार्थ द्यौस्तदा तां जहार गाम् तया कमलतपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप
ಹೇ ನೃಪ! ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ಪೃಥು ಮೊದಲಾದ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ವಸು ದ್ಯೌ ಆಗ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು.
Verse 28
ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् ह्ृता गौ: सा सदा तेन प्रपातस्तु न तर्कित:
ಆ ಋಷಿಯ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸಿನ ಭಯಂಕರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಗ್ರಹಿಸಲಾರಿದರು. ಆ ಹಸುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೂ, ಇದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಪತನ ಸಂಭವಿಸುವುದೆಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 29
अथाश्रमपदं प्राप्त: फलान्यादाय वारुणि: । न चापश्यत् स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे
ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ವರುಣನಂದನ ವಾರುಣಿ ಹಣ್ಣು-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಆದರೆ ಆ ಅತಿಸುಂದರ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ಕರುಸಹಿತ ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.
Verse 30
ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधन: । नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधी:,तब तपोधन वसिष्ठजी उस वनमें गायकी खोज करने लगे; परंतु खोजनेपर भी वे उदारबुद्धि महर्षि उस गायको न पा सके
ಆಮೇಲೆ ತಪೋಧನನಾದ ಆ ಮುನಿ ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಸುವನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು; ಆದರೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಉದಾರಬುದ್ಧಿಯ ಆ ಋಷಿಗೆ ಆ ಹಸು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 31
ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शन: । ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा
ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿ, ವಸುಗಳು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಅವನು ತಿಳಿದನು. ತಿಳಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಕ್ರೋಧವಶನಾಗಿ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವಸುಗಳಿಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು.
Verse 32
यस्मान्मे वसवो जह्र्गा वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् । तस्मात् सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशय:
“ವಸುಗಳು ಸುಂದರ ವಾಲುಳ್ಳ ನನ್ನ ದೋಗ್ಧ್ರೀ ಹಸುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವರು—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.”
Verse 33
एवं शशाप भगवान् वसूंस्तान् भरतर्षभ । वशं क्रोधस्य सम्प्राप्त आपवो मुनिसत्तम:,भरतर्षभ! इस प्रकार मुनिवर भगवान् वसिष्ठने क्रोधके आवेशमें आकर उन वसुओंको शाप दिया
ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮುನಿಸತ್ತಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠನು ಆ ವಸುಗಳಿಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು.
Verse 34
शप्त्वा च तान् महाभागस्तपस्येव मनो दधे । एवं स शप्तवान् राजन् वसूनष्टी तपोधन:
ಅವರನ್ನು ಶಪಿಸಿ ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಋಷಿಯು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಓ ರಾಜನೇ! ತಪೋಧನನಾದ ಆ ಋಷಿಯು ಎಂಟು ವಸುಗಳನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು.
Verse 35
महाप्रभावो ब्रद्य॒र्षिदेवान् क्रोधसमन्वित: । अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಶಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಸುಗಳು ಮತ್ತೆ ಆ ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
Verse 36
शप्ता: सम इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमु: । प्रसादयन्तस्तमृषिं वसव: पार्थिवर्षभ
“ನಾವು ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಓ ಪಾರ್ಥಿವವೃಷಭನೇ, ಆ ವಸುಗಳು ಮತ್ತೆ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು.
Verse 37
लेभिरे न च तस्मात् ते प्रसादमृषिसत्तमात् । आपपवात् पुरुषव्याप्र सर्वधर्मविशारदात्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ! ಸರ್ವಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಋಷಿಸತ್ತಮ ಆಪಾಪವದಿಂದ ಆ ವಸುಗಳು ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ.
Verse 38
उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादय: । अनुसंवत्सरात् सर्वे शापमोक्षमवाप्स्थथ
ಆಗ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—“ಧರ ಮೊದಲಾದ ವಸುಗಳೇ! ನೀವು ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ; ಆದರೆ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಶಾಪಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ.”
Verse 39
अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ता: स वत्स्यति । द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा,'किंतु यह द्यो, जिसके कारण तुम सबको शाप मिला है, मनुष्यलोकमें अपने कर्मानुसार दीर्घकालतक निवास करेगा
ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದ ನಿಮಗೆಲ್ಲ ಶಾಪ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದವನೇ—ದ್ಯೌಸ್—ತನ್ನ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವನು.
Verse 40
नानृतं तच्चिकीर्षामि क्रुद्धो युष्मान् यदब्रुवम् । न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामना:
ಕೋಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಅಸತ್ಯಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮಹಾಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ದ್ಯೌಸ್ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 41
भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारद: । पितुः प्रियहिते युक्त: स्त्री भोगान् वर्जयिष्यति
ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾದ ಪಂಡಿತನಾಗುವನು. ತಂದೆಯ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ, ಸ್ತ್ರೀಸಂಬಂಧ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವನು.
Verse 42
एवमुक्क्त्वा वसून् सर्वान् स जगाम महानृषि: । ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा,उन सब वसुओंसे ऐसी बात कहकर वे महर्षि वहाँसे चल दिये। तब वे सब वसु एकत्र होकर मेरे पास आये
ಎಲ್ಲ ವಸುಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ನಂತರ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಸುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು.
Verse 43
अयाचन्त च मां राजन् वरं तच्च मया कृतम् । जाताउ्जातानू प्रक्षिपास्मान् स्वयं गड़े त्वमम्भसि
ಓ ರಾಜನೇ! ಆಗ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ನಾನು ಅದನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಅವರ ಬೇಡಿಕೆ ಹೀಗಿತ್ತು—“ಓ ಗಂಗೇ! ನಾವು ಮರುಮರು ಜನ್ಮಿಸಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನಮ್ಮನ್ನು ನಿನ್ನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆದುಬಿಡು.”
Verse 44
एवं तेषामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम | मोक्षार्थ मानुषाल्लोकादू यथावत् कृतवत्यहम्,राजशिरोमणे! इस प्रकार उन शापग्रस्त वसुओंको इस मनुष्यलोकसे मुक्त करनेके लिये मैंने यथावत् प्रयत्न किया है
ರಾಜಸತ್ತಮ, ರಾಜಶಿರೋಮಣೇ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತರಾದ ಆ ವಸುಗಳನ್ನು ಮಾನವಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸಮ್ಯಕ್ವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 45
अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम | द्यौ राजन मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत,भारत! नृपश्रेष्ठ) यह एकमात्र द्यो ही महर्षिके शापसे दीर्घकालतक मनुष्यलोकमें निवास करेगा
ಭಾರತ, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆ ಋಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಈ ದ್ಯೌ ಒಬ್ಬನೇ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವನು.
Verse 46
(अयं देवब्रतश्वैव गड्भादत्तश्न मे सुतः | द्विनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै: ।।
ರಾಜನ್! ನನ್ನ ಈ ಪುತ್ರನು ದೇವವ್ರತ ಮತ್ತು ಗಂಗಾದತ್ತ—ಎಂಬ ಎರಡು ನಾಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ಇವನು ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ; ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತನುವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವನು. ಈ ಮಗು ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕವನು; ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುವನು. ಮತ್ತು ನೃಪನೇ! ನೀನು ನನಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಮಾಡಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಮ್ಮುಖಕ್ಕೆ ಬರುವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ದೇವಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಂಡಳು; ಆ ಕುಮಾರನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು.
Verse 47
स तु देवब्रतो नाम गाड़ेय इति चाभवत् | द्युनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै:,उस बालकका नाम हुआ देवव्रत। कुछ लोग गांगेय भी कहते थे। द्यु- नामवाले वसु शान्तनुके पुत्र होकर गुणोंमें उनसे भी बढ़ गये
ಆ ಮಗುವಿಗೆ ದೇವವ್ರತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು; ಅವನು ‘ಗಾಂಗೇಯ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ದ್ಯುನಾಮ ಎಂಬ ವಸು ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸಿ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತನುವನ್ನೂ ಮೀರಿದನು.
Verse 48
शान्तनुश्वापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं तत:ः । तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान् गुणान्,इधर शान्तनु शोकसे आतुर हो पुनः अपने नगरको लौट गये। शान्तनुके उत्तम गुणोंका मैं आगे चलकर वर्णन करूँगा
ನಂತರ ಶಾಂತನು ಕೂಡ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಮುಂದಾಗಿ ನಾನು ಶಾಂತನುವಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು.
Verse 49
महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य महात्मन: । यस्येतिहासो द्युतिमान् महाभारतमुच्यते,उन भरतवंशी महात्मा नरेशके महान् सौभाग्यका भी मैं वर्णन करूँगा, जिनका उज्ज्वल इतिहास “महाभारत” नामसे विख्यात है
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಭರತವಂಶದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ಮಹಾಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ನಾನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು; ಅವನ ದ್ಯುತಿಮಾನ್ ಇತಿಹಾಸವೇ ‘ಮಹಾಭಾರತ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।
Verse 99
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि आपवोपाख्याने नवनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत यम्भवपववनमें आपवोपाख्यानविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಆದಿಪರ್ವಣಿ ಸಂಭವಪರ್ವಣಿ ‘ಆಪವೋಪಾಖ್ಯಾನ’ದಲ್ಲಿ ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ।
Frequently Asked Questions
The narrative presents a dharma-sankat between dynastic obligation (producing heirs for political continuity) and individual psychological limits (fear, aversion, and consent within a constrained royal duty).
Inner disposition matters: the text links embodied outcomes to mental states, implying that fear, composure, and ethical attentiveness can shape both personal destiny and public history.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the origins and defining traits of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura to contextualize later ethical and political developments.