Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ಉದ್ಧವನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಉಪದೇಶ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭೇದ‑ಭ್ರಮವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಾಂಖ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ‑ಪ್ರಳಯ ವಿವೇಕವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ಮುನ್ನ ದ್ರಷ್ಟಾ‑ದೃಶ್ಯಗಳು ಏಕ ಪರಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲೇ ಅಭೇದ; ಲೀಲೆಯೂ ಜೀವಿಗಳ ಭೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕಾರಣವಾಗಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವ ಎಂದು ಭಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಭಗವದ್ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗುಣಗಳು ಕ್ಷೋಭಗೊಂಡು ಸೂತ್ರ/ಮಹತ್, ಅಹಂಕಾರ, ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಧಿದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಗತಿಗಳ ದ್ವಿತೀಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ನಿರೋಧಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇಹ‑ವಿಶ್ವ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂತಗಳು, ಗುಣಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿ, ಕಾಲ, ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ದ್ವೈತವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ; ವಿವೇಕವನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಶಯನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಸಮ್ಯಕ್ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಸಾಂಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ತಕ್ಷಣವೇ ದ್ವೈತದ ಕಲ್ಪಿತ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ—ಎಲ್ಲರೂ ಆತ್ಮವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾಗ—ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಜ್ಞಾನವೂ ಜ್ಞೇಯವೂ ಒಂದೇ, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿತ್ತು. ದ್ರಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ಆ ಪರಮ ಸತ್ಯವು ಮಾಯಾಫಲರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದರೂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ, ವಾಣಿ-ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಗೋಚರ, ಮಹತ್ತಾದುದು; ಅದು ದ್ವಿಧಾ ಆಯಿತು—ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಕಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುವವರು।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದು ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕೃತಿ—ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥೂಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಪುರುಷ (ಜೀವ), ಅವನನ್ನೇ ಭೋಕ್ತನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಕ್ಷೋಭಿತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಜೀವ)ನ ಅನುಮತಿಯೂ ಇದ್ದಾಗ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂರು ಗುಣಗಳು—ತಮಸ್, ರಜಸ್, ಸತ್ತ್ವ—ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಬಂಧಿತ ಜೀವಗಳ ಉಳಿದ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ಆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸೂತ್ರ (ಪ್ರಧಾನ) ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್-ತತ್ತ್ವವೂ ಸಂಯುಕ್ತವಾಯಿತು. ನಂತರ ಮಹತ್-ತತ್ತ್ವದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಹುಟ್ಟಿತು; ಅದು ಜೀವಗಳ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾರಣವಾದ ಅಹಂಕಾರವು ಚಿತ್-ಅಚಿತ್ ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ: ವೈಕಾರಿಕ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ), ತೈಜಸ (ರಾಜಸ), ತಾಮಸ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
ತಮೋಗುಣದ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು. ರಜೋಗುಣದ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಸತ್ತ್ವಗುಣ (ವೈಕೃತ) ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಏಕಾದಶ ದೇವತೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
ನನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ತತ್ತ್ವಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಅಂಡವನ್ನು ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟವು; ಅದು ನನ್ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
ಕಾರಣಜಲದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅಂಡದೊಳಗೆ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟನಾದೆ. ನನ್ನ ನಾಭಿಯಿಂದ ‘ವಿಶ್ವ’ ಎಂಬ ಕಮಲವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಜನ್ಮವಾಯಿತು.
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
ಸ್ವರ್ಲೋಕವು ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು; ಭುವರ್ಲೋಕವು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಾದಿಗಳ ಸ್ಥಾನವಾಯಿತು; ಭೂರ್ಲೋಕವು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಣಶೀಲ ಜೀವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಯತ್ನಿಸುವ ಸಿದ್ಧರು ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಮೀರಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೆ ಅಸುರರು ಮತ್ತು ನಾಗಸರ್ಪಗಳಿಗಾಗಿ ಲೋಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಾನುಸಾರ ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಎಲ್ಲ ಗತಿಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದವು।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
ಯೋಗ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸದಿಂದ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಜನೋಲೋಕ, ತಪೋಲೋಕ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಲೋಕ ಎಂಬ ನಿರ್ಮಲ ಗತಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮವೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
ಕಾಲಸ್ವರೂಪ ಧಾತನಾದ ನಾನು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಪ್ರವಾಹವೆಂಬ ಈ ಮಹಾನದಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೆ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಲಕ್ಷಣ—ಸಣ್ಣದಾಗಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಲಿ, ಸೊಪ್ಪಾಗಲಿ ದಪ್ಪವಾಗಲಿ—ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಜೀವಾತ್ಮ) ಎರಡರ ಸಂಯೋಗವನ್ನೇ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದು ಆದಿಯೂ ಅಂತವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿಕಾರವು ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಹೆಸರು-ರೂಪ ಮಾತ್ರ—ಚಿನ್ನದಿಂದ ಬಳೆ-ಕಿವಿಯೋಲೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಡಕೆ-ತಟ್ಟೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಅಂತದಲ್ಲೂ ಚಿನ್ನ-ಮಣ್ಣೇ ಉಳಿಯುವದರಿಂದ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವೇ ಆಧಾರವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
ಹಿಂದಿನ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಉಪಾದಾನವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವುದು; ಅದರ ಆದಿ ಅಂತ್ಯ ಅದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅದೇ ‘ಸತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ಯಾವುದರ ಉಪಾದಾನ ಪ್ರಕೃತಿ, ಅದರ ಆಧಾರ ಪರಮಪುರುಷ ಮಹಾವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಕಾಲವು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ—ಪ್ರಕೃತಿ, ವಿಷ್ಣು, ಕಾಲ ಎಂಬ ತ್ರಯವೂ ನಾನೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವವರೆಗೆ, ಸೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿತ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಗುಣಗಳ ಮಹಾ ವಿಸ್ತಾರವು ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
ನಾನೇ ವಿರಾಟ್-ರೂಪದ ಆಧಾರ; ಲೋಕಗಳ ಪುನಃಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯಗಳಿಂದ ಅದು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಭುವನಗಳೊಡನೆ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ನಶ್ವರ ದೇಹ ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನ್ನ ಧಾನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಧಾನ್ಯಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿ ಗಂಧ-ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ. ಗಂಧ ಜಲದಲ್ಲಿ, ಜಲ ರಸದಲ್ಲಿ, ರಸ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ; ರೂಪ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ, ಸ್ಪರ್ಶ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಶಬ್ದ-ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ; ಶಬ್ದ ತಾಮಸ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ಅದು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ; ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಣಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ; ಕಾಲ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಆ ಜೀವಬೀಜ ಅಜನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನೇ ಏಕೈಕ ಆತ್ಮ, ಸ್ವಯಂಸ್ಥಿತ; ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ಗंधವು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ನೀರು ತನ್ನ ಗುಣವಾದ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ರುಚಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ರೂಪವು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯುವು ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪರ್ಶವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶವು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ಓ ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (ಸಾತ್ವಿಕ ಅಹಂಕಾರ) ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಬ್ದವು ತಾಮಸ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಆ ಅಹಂಕಾರವು ಮಹತ್ ತತ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ಆ ಮಹತ್ ತತ್ವವು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಗುಣಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ಕಾಲವು ಮಾಯામಯನಾದ ಜೀವದಲ್ಲಿ (ಮಹಾಪುರುಷ) ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಜೀವವು ಅಜನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮವೊಂದೇ ಉಳಿದು, ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ಆಕಾಶದ ಅಂಧಕಾರ ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಳಯ-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಗಂಭೀರ ಶಿಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನ ದ್ವೈತಭ್ರಮವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಾರದು.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
ಪರ-ಅಪರ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮ್ಯಕ್ ನೋಡುವ ನಾನು, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಅನುಲೋಮ-ಪ್ರತಿಲೋಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಈ ಸಾಂಖ್ಯವಿಧಿ ಸಂಶಯ-ಗ್ರಂಥಿಯನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).