Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
ಉದ್ದವಗೀತೆಯಲ್ಲಿನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವು ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾಯೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಆತ್ಮನು ಸ್ವರೂಪತಃ ನಿರ್ಲೇಪನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನ, ಆಕಾಶ-ಸೂರ್ಯ-ಗಾಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭೌತಿಕ ಶೋಕದ ಅಸಾರತೆಯನ್ನೂ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ಸಾಕ್ಷಿ-ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅಜ್ಞಾನಿ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತ—ಫಲಭೋಗಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಭೋಕ್ತ ಸಾಕ್ಷಿ-ಜ್ಞಾತ ಪರಮಾತ್ಮ—ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ, ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಬಂಜರವೆಂದು, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶ್ರೀಹರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉದ್ದವ ಕೇಳಿದಾಗ, ಕೃಷ್ಣನು ಸಾಧು-ಭಕ್ತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರೇಮಭಕ್ತಿಯ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ನೆಲಹಾಸುತ್ತಾನೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಉದ್ಧವ! ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜೀವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ಬದ್ಧ’ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ಮುಕ್ತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಲ್ಲ. ಗುಣಗಳು ಮಾಯಾಮೂಲ; ನಾನು ಆ ಮಾಯೆಯ ಪರಮೇಶ್ವರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ, ಮೋಕ್ಷವೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹ, ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇಹಸ್ವೀಕಾರ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು. ಕನಸು ಹೇಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿ ನಿಜಸಾರವಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಸಾರವೂ ತತ್ತ್ವತಃ ನಿಜವಲ್ಲ.
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
ಓ ಉದ್ಧವ! ಜ್ಞಾನವೂ ಅಜ್ಞಾನವೂ—ಇವೆರಡನ್ನೂ ನನ್ನದೇ ತನುವುಗಳು, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಇವು ನನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು, ಆದಿರಹಿತವಾದವು; ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಬಂಧನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
ಓ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಉದ್ಧವ! ಜೀವನು ನನ್ನ ಅಂಶವೇ; ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಆದಿರಹಿತ ಬಂಧನವಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸಂಸಾರದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು—ಮೋಕ್ಷ—ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
ಇದೀಗ, ಪ್ರಿಯ ಉದ್ದವನೇ, ಬಂಧಿತ ಜೀವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಮುಕ್ತನಾದ ಭಗವಂತನ ಭೇದಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಒಂದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖದಂತಹ ವಿರೋಧಿ ಧರ್ಮಗಳು ಕಾಣುವುದು, ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತ ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ಬಂಧಿತ ಜೀವವೂ ಇಬ್ಬರೂ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ.
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಒಂದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಸ್ವಭಾವದ ಇಬ್ಬರು ಸ್ನೇಹಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗೂಡು ಕಟ್ಟಿವೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಮರದ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಫಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ.
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
ಫಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನದ ಪಕ್ಷಿ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಪರಮಪುರುಷನು; ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಫಲಭೋಜಿಯಾದ ಬಂಧಿತ ಜೀವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಫಲ ತಿನ್ನುವ ಜೀವನು ತನ್ನನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಭುವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯದು; ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ನಿತ್ಯಬಂಧಿತನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಜ್ಞಾನಮಯನಾದ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯಮುಕ್ತನು.
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯಾದವನು ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ದೇಹಸ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕನಸಿನಿಂದ ಎದ್ದವನು ಕನಸಿನ ದೇಹದ ಗುರುತನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ. ಆದರೆ ಮೂಢನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲೇ ಇರುವವನಂತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕನಸು ಕಾಣುವವನು ಕಲ್ಪಿತ ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ.
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ಭೌತಿಕ ಆಸೆಯ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅವಿಕಾರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನಿ ದೇಹಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತನೆಂದು ತನ್ನನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ: ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ, ಅದೇ ಗುಣಜನ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು.
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
ಪೂರ್ವಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ದೈವಾಧೀನವಾದ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಬುದ್ಧನು ಅಹಂಕಾರಮೋಹದಿಂದ “ನಾನೇ ಕರ್ತನು” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
ಹೀಗೆ ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ವಿದ್ಯಾವಂತನು ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ನಾನ, ನೋಡುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾಸನೆ, ಭೋಜನ, ಶ್ರವಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಕ್ಷಿಭಾವದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ಆಕಾಶವು ಎಲ್ಲದರ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಬೆರೆಯದೆ ಅಸಂಗವಾಗಿರುವಂತೆ, ಅನೇಕ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿ ಅನೇಕ ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗದಂತೆ—ಅದೇ ರೀತಿ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿಯಾದವನು ದೇಹ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಂಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಕನಸಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದವನಂತೆ ನಾನಾತ್ವದ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿಯಾದವನು ಕನಸಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದವನಂತೆ ನಾನಾತ್ವದ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ದೃಷ್ಟಿ ಪಡೆದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
ಯಾರ ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ವೃತ್ತಿಗಳು ಆಸೆ-ಸಂಕಲ್ಪರಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಮುಕ್ತನು; ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ದೇಹದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರೂರ ಜನರು ಅಥವಾ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದೇಹವನ್ನು ಹಲ್ಲೆಮಾಡುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬೇರೆಡೆ ಅಚಾನಕ್ ಗೌರವ ಅಥವಾ ಪೂಜೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಹಲ್ಲೆಗೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ, ಪೂಜೆಗೆ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಇರುವವನೇ ಜ್ಞಾನಿ.
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮುನಿ ಇತರರು ಸತ್ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ದುಷ್ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ, ಸರಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿದರೂ ಯಾರನ್ನೂ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ದ್ವಂದ್ವದಿಂದ ಅವನು ಅಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
ದೇಹಧಾರಣಾರ್ಥವೂ ಮುಕ್ತ ಮುನಿಯು ಭೌತಿಕ ‘ಒಳ್ಳೆ-ಕೆಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು, ಹೇಳಬಾರದು, ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಆತ್ಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ಹೊರಗಿನವರಿಗೆ ಜಡನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ—ವೇದಸಾಹಿತ್ಯ—ದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದರೂ ಪರಮಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅವನ ಶ್ರಮದ ಫಲ ಶ್ರಮವೇ. ಅದು ಹಾಲು ಕೊಡದ ಹಸುವನ್ನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಕಾಯುವಂತಿದೆ.
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
ಪ್ರಿಯ ಉದ್ಧವನೇ! ಹಾಲು ಕೊಡದ ಹಸು, ಅಶೀಲ ಪತ್ನಿ, ಪರಾಧೀನ ದೇಹ, ನಿರರ್ಥಕ ಸಂತಾನ ಅಥವಾ ಸತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸದ ಧನ—ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಹಾದುಃಖಿ. ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಲ್ಲದ ವೇದಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನು ಕೂಡ ಅತಿ ದುಃಖಿ.
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
ಓ ಉದ್ದವ! ನನ್ನ ಪಾವನ ಲೀಲಾಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲದ ಸಾಹಿತ್ಯ—ಅದರ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಅವತಾರಗಳಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ-ಬಲರಾಮರ ಕೀರ್ತಿ ಇಲ್ಲ—ಅದು ವಂಧ್ಯ ವಾಣಿ; ಧೀರನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
ಹೀಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ-ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮನ ಮೇಲೆ ಹೇರಿದ ನಾನಾತ್ವದ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ರಜಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿರಮಿಸು; ನಾನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
ಓ ಉದ್ದವ! ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕ ಅಶಾಂತಿಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಧರಿಸಲಾರದೆ ಇದ್ದರೆ, ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಣವಾಗಿ ಆಚರಿಸು।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ಓ ಉದ್ದವ! ನನ್ನ ಲೀಲಾ-ಗುಣಕಥೆಗಳು ಸರ್ವಮಂಗಳಕರವೂ ಲೋಕಪಾವನವೂ ಆಗಿವೆ. ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನು ಅವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೇಳಿ, ಹಾಡಿ, ಸ್ಮರಿಸಿ, ನನ್ನ ಅವತರಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಲೀಲಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯದ ಮೂಲಕ ಮರುಮರು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನನ್ನ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ—ಅವನು ಶಾಶ್ವತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ಓ ಉದ್ದವ! ನನ್ನ ಲೀಲಾ-ಗುಣಕಥೆಗಳು ಸರ್ವಮಂಗಳಕರವೂ ಲೋಕಪಾವನವೂ ಆಗಿವೆ. ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನು ಅವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೇಳಿ, ಹಾಡಿ, ಸ್ಮರಿಸಿ, ನನ್ನ ಅವತರಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಲೀಲಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯದ ಮೂಲಕ ಮರುಮರು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನನ್ನ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ—ಅವನು ಶಾಶ್ವತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸದಾ ನನ್ನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವವನು, ಸತ್ಪುರುಷರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನನ್ನ ಧಾಮವನ್ನು ಅತಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದನು: ಓ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕ ಪ್ರಭು! ನೀವು ಯಾವ ವಿಧದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾದು-ಭಕ್ತನೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತೀರಿ? ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ಪುರುಷರು ಆದರಿಸುವ, ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬಹುದಾದ ಭಕ್ತಿ-ಸೇವೆ ಯಾವುದು?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ಓ ಪುರುಷಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಲೋಕಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಜಗತ್ಪ್ರಭು! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
ಓ ಭಗವಾನ್! ನೀವು ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಆಕಾಶದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಂಗ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತ ಪುರುಷ; ಆದರೂ ಭಕ್ತರ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವತರಿಸುತ್ತೀರಿ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: ಓ ಉದ್ದವ! ಸಾದುಪುರುಷನು ಕೃಪಾಳು, ಯಾರಿಗೂ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹಿಷ್ಣು. ಸತ್ಯವೇ ಅವನ ಸಾರ; ಅವನು ನಿರ್ದೋಷಾತ್ಮ, ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿರುವವನು. ಕಾಮನೆಗಳು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ, ಮೃದು, ಶುಚಿ, ಅಕಿಂಚನ. ಲೋಕಿಕ ವ್ಯರ್ಥ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮಿತಭುಕ್, ಶಾಂತ, ಸ್ಥಿರ, ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಮುನಿ. ಅವನು ಅಪ್ರಮತ್ತ, ಗಂಭೀರಾತ್ಮ, ಧೃತಿಮಾನ; ಹಸಿವು, ದಾಹ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಜರಾ, ಮರಣ ಎಂಬ ಆರು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು. ಅವನು ಮಾನ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಕಲ್ಯಾಣಕರ, ಮೈತ್ರಿ, ಕಾರುಣಿಕ, ಕವಿಹೃದಯ. ನನ್ನಿಂದ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ನನ್ನ ಪದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುವವನೇ ಸತ್ತಮನು।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಉದ್ಧವ, ಸಾಧು ಕರುಣಾಮಯನು, ಯಾರಿಗೂ ದ್ರೋಹ ಮಾಡನು; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ प्रति ಸಹಿಷ್ಣು. ಅವನು ಸತ್ಯಸಾರ, ನಿರ್ದೋಷಾತ್ಮ, ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ, ಸರ್ವೋಪಕಾರಕ; ಕಾಮಗಳಿಂದ ಅಚಲ ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಮೃದುಸ್ವಭಾವ, ಶುದ್ಧ, ನಿರಾಸಕ್ತ, ಮಿತಾಹಾರಿ, ಶಾಂತ, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣವೆಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಮುನಿ.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ಅವನು ಅಪ್ರಮತ್ತ, ಗಂಭೀರಾತ್ಮ, ಧೃತಿವಂತ; ಹಸಿವು, ದಾಹ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಜರಾ, ಮರಣ—ಈ ಆರು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು. ಅವನು ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಕಲ್ಯಾಣಕರ, ಮೈತ್ರಿಭಾವಿ, ಕರುಣಾಮಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಜ್ಞ (ಕವಿ).
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ನಾನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನೂ, ತನ್ನಿಗೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನನ್ನ ಪದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗಿ ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಏಕಾಂತವಾಗಿ ಭಜಿಸುವವನು ಸತ್ತಮ (ಶ್ರೇಷ್ಠ)ನು.
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
ನಾನು ಯಾರು, ಹೇಗಿರುವೆನು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ, ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವವರೇ ನನ್ನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಭಕ್ತರು ಎಂದು ನಾನು ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ.
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.