Shloka 39

पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival

Bālakāṇḍa 18

Devanagari script

तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवु:।।।।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे तेन वाक्येन चोदिता:।

Transliteration

tac chrutvā vacanaṃ trāsād rājño veśma pradudruvuḥ | sambhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ ||

Translation

ពេលបានឮពាក្យនោះ ពួកគេទាំងអស់ដោយសេចក្តីភ័យខ្លាច ក៏រត់ប្រញាប់ទៅកាន់ព្រះរាជវាំង; ចិត្តរបស់ពួកគេរំភើបវឹកវរ ដោយសារសារនោះបានជំរុញ។

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having heard’

• वचनम्: words/speech
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• त्रासात्: from fear/due to fear
• त्रासात्: Hetu (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: त्रास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी (5th/Ablative); एकवचन

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी; एकवचन

• वेश्म: palace/house
• वेश्म: Karma (कर्म/गन्तव्य)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन (गन्तव्य-प्रयोग)

• प्रदुद्रुवुः: ran/hastened
• प्रदुद्रुवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-द्रु (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद

• सम्भ्रान्त-मनसः: with agitated minds
• सम्भ्रान्त-मनसः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्भ्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; कर्मधारयः (सम्भ्रान्तं मनः येषाम्) विशेषणम्

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

• तेन: by that
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3rd/Instrumental); एकवचन

• वाक्येन: by the statement
• वाक्येन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; तृतीया; एकवचन

• चोदिताः: urged/prompted
• चोदिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: चुद् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; ‘prompted/urged’

Context

Desirous of seeing the king (Dasaratha) he accosted the door-keepers, saying "Inform the king quickly about the arrival of Viswamitra, the son of Gadhi born in the line ofKusika".

Characters & Entities

• Viśvāmitra (implied as source of message)
• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in courtly life includes reverence toward spiritual power; the attendants’ urgency reflects the cultural duty to promptly honor a sage’s arrival.

What is the narrative situation?

The gatekeepers/attendants, hearing Viśvāmitra’s identity and request, hurry to inform the king immediately.

Which character virtue is emphasized?

Alertness and responsiveness—swift execution of duty within palace protocol.