Adhyaya 70
Kuntī’s Consolation to Draupadī and Lament for the Dispossessed Pandavas (सभा पर्व, अध्याय 70)
Upa-parva: Vanapravēśa (Departure for the Forest) — Kuntī–Draupadī Lament Sequence
Vaiśaṃpāyana narrates that as the departure for exile proceeds, Draupadī (Kṛṣṇā) approaches Kuntī (Pṛthā) and other women to take leave with appropriate salutations and embraces. A loud lament rises within the Pandavas’ inner quarters. Seeing Draupadī leaving in distress, Kuntī—overwhelmed—addresses her with effortful speech: she discourages despair, affirms Draupadī’s knowledge of women’s duties and conduct, and urges her to travel safely with steadfast remembrance and protection through adherence to elder-duty (guru-dharma). Kuntī then turns to her sons, seeing them deprived of ornaments and garments, covered with animal skins, downcast with shame and surrounded by hostile onlookers and grieving friends; she embraces them and laments the reversal of order and fortune, attributing blame to destiny and to her own misfortune in having borne sons now forced into hardship. She worries about their life in difficult forests and regrets having remained in the city had she known exile was certain. The Pandavas console and bow to Kuntī and proceed to the forest. Vidura and others comfort Kuntī and lead her home, while Dhṛtarāṣṭra, mentally shaken by grief, sends for Vidura; Vidura goes to the king, who anxiously questions him.
Chapter Arc: सभामण्डप में द्रौपदी के अपमान और करुण क्रन्दन को देखकर भी वातावरण काँप उठता है—वह कुररी-सी आर्त होकर रोती है, और राजसभा मौन-सा हो जाता है। → धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन, अन्य राजाओं और कुरुवृद्धों की उपस्थिति में, द्रौपदी को छल-कपटयुक्त वचनों से घेरता है और उसे प्रश्नों में बाँधकर अपमान को ‘न्याय’ का रूप देने का प्रयास करता है। सबकी दृष्टि धर्मज्ञ युधिष्ठिर पर टिकती है कि वे क्या उत्तर देंगे। → कोलाहल थमते ही भीमसेन चन्दनचर्चित भुजा उठाकर गर्जना करता है—यदि धर्मराज की मर्यादा बाधक न होती तो वह धार्तराष्ट्रों को सिंह की भाँति कुचल देता; वह अपनी परिघ-सी भुजाओं के बीच से इन्द्र तक के न बच पाने की प्रतिज्ञा-सी घोषणा करता है और द्यूत-धर्म के नाम पर हुए अन्याय को असह्य बताता है। → भीष्म, द्रोण और विदुर भीम को संयम का उपदेश देते हैं—सभा में अभी क्षमा और धैर्य ही उचित है; भीम का रोष रोका तो जाता है, पर शान्त नहीं होता। → भीम का प्रतिशोध-वचन सभा के ऊपर काले बादल की तरह टिक जाता है—धर्म और क्रोध के इस संघर्ष का परिणाम आगे किस रूप में फूटेगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अफ्--णक+ सप्ततितमो< ध्याय: दुर्योधनके छल-कपटयुक्त वचन और भीमसेनका रोषपूर्ण उद्गार वैशम्पायन उवाच तथा तु दृष्टवा बहु तत्र देवीं रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम् । नोचुर्वच: साध्वथ वाप्यसाधु महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीता:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ជនមេជ័យ! ពេលឃើញព្រះមហេសី ដ្រೌបទី នៅទីនោះ កំពុងយំសោកស្តាយខ្លាំង ដូចបក្សីកុរារីដែលរងទុក្ខ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលអង្គុយក្នុងសភា ដោយភ័យខ្លាចកូនរបស់ ធ្រិតរាស្ត្រ (ទុរយោធន) មិនហ៊ាននិយាយសូម្បីមួយពាក្យ—មិនគាំទ្រអ្វីដែលត្រឹមត្រូវ ក៏មិនទោសអ្វីដែលខុសដែរ»។
Verse 2
दृष्टवा तथा पार्थिवपुत्रपौत्रां- स्तृष्णी भूतान् धृतराष्ट्रस्य पुत्र: । स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम्
ព្រះរាជបុត្រា និងចៅៗនៃស្តេចទាំងឡាយ នៅតែស្ងៀមស្ងាត់ដូចជាអស់សំឡេង។ ដោយឃើញដូច្នោះ កូនប្រុសរបស់ធృతរाष्ट्र—ទុរយោធន—ញញឹមបន្តិច ហើយនិយាយពាក្យនេះទៅកាន់កូនស្រីស្តេចបញ្ចាលា គឺទ្រោបទី នៅពេលនោះ។
Verse 3
दुर्योधन उवाच तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्त्वे भीमे<र्जुने सहदेवे तथैव । पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि वदन्त्वेते वचन त्वत्प्रसूतम्
ទុរយោធនមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ នារីមានចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់! សំណួរនេះ សូមទុកឲ្យ ភីម អរជុន សហទេវ និងប្តីរបស់អ្នក នកុល—ឱ យាជ្ញសេនី—ជាអ្នកឆ្លើយ។ សូមឲ្យបុរសទាំងនេះនិយាយពាក្យដែលកើតចេញពីអ្នក»។
Verse 4
दुर्योधन बोला--द्रौपदी! तुम्हारा यह प्रश्न तुम्हारे ही पति महाबली भीम, अर्जुन, सहदेव और नकुलपर छोड़ दिया जाता है। ये ही तुम्हारी पूछी हुई बातका उत्तर दें ।।
ទុរយោធនមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ទ្រោបទី! សំណួររបស់អ្នកនេះ សូមដាក់ឲ្យប្តីរបស់អ្នកឯង—ភីមដ៏មហាបល អរជុន សហទេវ និងនកុល—ជាអ្នកឆ្លើយ។ សូមឲ្យពួកគេឆ្លើយតាមអ្វីដែលអ្នកបានសួរ។ ហើយសូមឲ្យពួកគេប្រកាសច្បាស់ នៅមុខស្តេចដ៏ឧត្តមទាំងនេះថា យុធិស្ឋិរ មិនមានសិទ្ធិដាក់អ្នកជាភ្នាល់ឡើយ។ សូមឲ្យបណ្ឌវទាំងអស់រួមគ្នា ប្រកាសថា ធម្មរាជយុធិស្ឋិរ និយាយមិនពិត; បន្ទាប់មក ឱ បញ្ចាលី អ្នកនឹងត្រូវបានដោះលែងពីស្ថានភាពជាទាសី»។
Verse 5
धर्मे स्थितो धर्मसुतो महात्मा स्वयं चेद॑ कथयव्विन्द्रकल्प: । ईशो वा ते ह्नीशो5थ वैष वाक्यादस्य क्षिप्रमेके भजस्व
ទុរយោធនមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យុធិស្ឋិរ កូនរបស់ធម្មៈ ជាមហាបុរស ស្ថិតនៅក្នុងធម៌ជានិច្ច មានព្រះតេជៈដូចឥន្ទ្រ—សូមឲ្យគាត់ឯងប្រកាសច្បាស់នៅទីនេះថា គាត់មានសិទ្ធិដាក់អ្នកជាភ្នាល់ឬមិនមាន។ តាមពាក្យដែលគាត់និយាយនោះ អ្នកចូរជ្រើសឲ្យរហ័ស មួយក្នុងពីរ—ជាទាសី ឬរួចផុតពីទាសភាព»។
Verse 6
सर्वे हीमे कौरवेया: सभायां दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव । न वि्लुवन्त्यार्यसत्त्वा यथावत् पतींश्व ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान्
ទុរយោធនមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអង្គកុរុទាំងអស់នៅក្នុងសភានេះ កំពុងទុក្ខព្រួយដោយសារអ្នក។ ដោយឃើញប្តីរបស់អ្នក—ដែលសំណាងអាក្រក់នៅវេលានេះ—បុរសមានចិត្តឧត្តមទាំងនេះ មិនអាចរៀបចំពាក្យឆ្លើយត្រឹមត្រូវចំពោះសំណួររបស់អ្នកបានឡើយ»។
Verse 7
वैशम्पायन उवाच ततः सभ्या: कुरुराजस्य तस्य वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तथोच्चै: । चेलावेधांश्वापि चक्रुर्नदन्तो हाहेत्यासीदपि चैवार्तनाद:
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក សមាជិកសភាទាំងអស់បានសរសើរព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះរាជាកុរុនោះ (ទុរយោធន) ដោយសំឡេងខ្លាំង។ ពួកគេហែកហួរ ដង្ហែក និងគ្រវីសម្លៀកបំពាក់ដោយក្តីរំភើប; ប៉ុន្តែពេលតែមួយ ក៏មានសំឡេង “ហា ហា!” និងសូរសោកស្តាយកើតឡើង—បង្ហាញថាសភាបែកជាពីរផ្នែក រវាងជ័យជំនះរបស់ពួកគាំទ្រ និងការឈឺចាប់ផ្លូវធម៌។
Verse 8
श्रुत्वा तु वाक््यं सुमनोहरं त- दर्षश्वासीत् कौरवाणां सभायाम् | सर्वे चासन् पार्थिवा: प्रीतिमन्तः कुरुश्रेष्ठ धार्मिकं पूजयन्त:
វៃសម្បាយនៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលបានឮព្រះបន្ទូលដ៏ពិរោះយ៉ាងខ្លាំងនោះ ក្រុមកೌరవក្នុងសភារាជវាំងក៏មានចិត្តរីករាយភ្លាមៗ។ ព្រះមហាក្សត្រផ្សេងៗទៀតក៏សប្បាយចិត្តដែរ ហើយសរសើរទុរយោធនថាជាអ្នកល្អឯកក្នុងកុរុ និងជាមនុស្សមានធម៌ រួចក៏ចាប់ផ្តើមគោរពកិត្តិយសគាត់—បង្ហាញថាការសរសើរសាធារណៈ និងភាសានៃ “ធម៌” អាចត្រូវប្រើដើម្បីផ្តល់សិទ្ធិស្របច្បាប់ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះក្នុងរាជសភា។
Verse 9
युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवा: । कि नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृतानना:,फिर वे सब नरेश मुँह घुमाकर राजा युधिष्ठिरकी ओर इस आशासे देखने लगे कि देखें, ये धर्मज्ञ पाण्डुकुमार क्या कहते हैं?
បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់នោះបានបង្វែរភ្នែកទៅរកយុធិស្ឋិរ ដោយបង្វែរមុខបន្តិច ហើយគិតថា៖ «អ្នកដឹងធម៌នេះ នឹងនិយាយអ្វី?» ពួកគេចាំស្តាប់ ដោយរំពឹងថាអំណាចផ្លូវធម៌នឹងបញ្ចេញព្រះវាចា។
Verse 10
कि नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डव: । भीमसेनो यमौ चोभौ भृशं कौतूहलान्विता:
«តើបីភត្សុ—អរជុន កូនបណ្ឌុ ដែលមិនធ្លាប់ចាញ់ក្នុងសង្គ្រាម—នឹងប្រកាសមតិយ៉ាងដូចម្តេច? ហើយភីមសេន និងភ្លោះទាំងពីរនឹងនិយាយអ្វី?» ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រមូលផ្តុំគ្នានោះ មានចិត្តចង់ដឹងយ៉ាងខ្លាំង រង់ចាំស្តាប់ពាក្យណែនាំដែលនឹងកំណត់ផ្លូវធម៌មុខសង្គ្រាម។
Verse 11
तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनो<ब्रवीदिदम् । प्रगृह्म रुचिरं दिव्यं भुजं चन्दनचर्चितम्,वह कोलाहल शान्त होनेपर भीमसेन अपनी चन्दनचर्चित सुन्दर दिव्य भुजा उठाकर इस प्रकार बोले
ពេលសំឡេងកូឡាហលនោះស្ងប់ស្ងាត់ ភីមសេនបានលើកដៃដ៏ស្រស់ស្អាត រលោងភ្លឺ ដែលលាបក្រអូបចន្ទន៍ ហើយនិយាយពាក្យទាំងនេះ—បង្ហាញថាគាត់កំពុងត្រៀមនឹងថ្លែងមុខសភា ដោយកម្លាំងចិត្ត និងកំហឹងផ្លូវធម៌ចំពោះអ្វីដែលទើបកើតឡើង។
Verse 12
भीमसेन उवाच यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो महामना: । न प्रभु: स्थात् कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि
ភីមសេនបាននិយាយថា៖ «បើធម្មរាជ—បុរសចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ អ្នកចាស់គោរពរបស់យើង—មិនមែនជាម្ចាស់ និងអ្នកការពារត្រឹមត្រូវនៃវង្សនេះទេ នោះយើងមិនអាចអត់ធ្មត់បានឡើយ។ យើងមិនអាចទ្រាំទ្រស្ថានការណ៍បែបនេះបានទេ»។
Verse 13
भीमसेनने कहा--यदि ये महामना धर्मराज युधिष्छिर हमारे पितृतुल्य तथा इस पाण्डुकुलके स्वामी न होते तो हम कौरवोंका यह अत्याचार कदापि सहन नहीं करते ।।
ភីមបាននិយាយថា៖ «បើធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរ—បុរសចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលដូចជាព្រះបិតាសម្រាប់យើង និងជាម្ចាស់នៃវង្សបណ្ឌុ—មិនមែនជាដូច្នោះទេ យើងមិនដែលអត់ធ្មត់ចំពោះអំពើអយុត្តិធម៌របស់កៅរាវទេ។ ព្រះអង្គជាម្ចាស់របស់យើង—ជាម្ចាស់សូម្បីតែចំពោះបុណ្យ ការតបស និងជីវិតរបស់យើង។ បើព្រះអង្គមិនទទួលស្គាល់ថាព្រះអង្គចាញ់ មុននឹងដាក់ដ្រោបទីជាភ្នាល់ នោះយើងដែលត្រូវបានដាក់ជាភ្នាល់ដោយព្រះអង្គ ក៏ត្រូវបានរាប់ថាចាញ់រួចហើយ។ បើខ្ញុំមិនត្រូវបានចងដោយភាពអាម៉ាស់នៃការចាញ់ នោះមនុស្សស្លាប់បានណាដែលដើរលើផែនដី នឹងប៉ះសក់ដ្រោបទី ហើយរួចជីវិតពីដៃខ្ញុំ? ព្រះរាជាទាំងឡាយ ចូរមើលដៃទាំងពីររបស់ខ្ញុំ—ធំក្រាស់ មូលដូចដំបងដែក។ សូម្បីតែឥន្ទ្រក៏មិនអាចចូលមកកណ្ដាលវា ហើយរស់រួចបានឡើយ»។
Verse 14
न हि मुच्येत मे जीवन् पदा भूमिमुपस्पृशन् | मर्त्यधर्मा परामृश्य पाज्चाल्या मूर्थजानिमान्
ភីមសេនបាននិយាយថា៖ «មនុស្សស្លាប់បានណាដែលនៅរស់ ហើយដើរលើផែនដី នឹងមិនអាចរួចជីវិតពីដៃខ្ញុំបានឡើយ ប្រសិនបើគេហ៊ានប៉ះសក់ទាំងនេះរបស់ប៉ាញ្ចាលី។ បើខ្ញុំមិនត្រូវបានចងដោយភាពអាម៉ាស់នៃការចាញ់ នោះអំពើអាស្រូវបែបនេះ មិនអាចនៅដោយគ្មានទោសបានឡើយ»។
Verse 15
पश्यध्वं ह्वायतौ वृत्तौ भुजी मे परिघाविव । नैतयोरन्तरं प्राप्प मुच्येतापि शतक्रतु:
ភីមសេនបាននិយាយថា៖ «ចូរមើលដៃទាំងពីររបស់ខ្ញុំ—ធំក្រាស់ មូលដូចដំបងដែក។ សូម្បីតែសតក្រតុ (ឥន្ទ្រ) ក៏មិនអាចរួចជីវិតបានឡើយ ប្រសិនបើចូលមកក្នុងចន្លោះរវាងវាទាំងពីរ។ នេះហើយជាកំហឹងរបស់ខ្ញុំចំពោះការប្រមាថដ្រោបទី៖ បើខ្ញុំមិនត្រូវបានចងដោយការចាញ់ល្បែងស៊ីសង និងដោយកាតព្វកិច្ចធម៌ក្នុងសភានេះទេ នោះមនុស្សណាដែលប៉ះសក់នាង មិនអាចចាកចេញពីដៃខ្ញុំដោយរស់បានឡើយ»។
Verse 16
धर्मपाशसितत्त्वेवं नाधिगच्छामि संकटम् । गौरवेण विरुद्धश्न निग्रहादर्जुनस्य च
ភីមសេនបាននិយាយថា៖ «ដូច្នេះ ខ្ញុំត្រូវបានចងរឹតដោយខ្សែចងនៃធម៌ ហើយមិនអាចរកផ្លូវឆ្លងកាត់វិបត្តិនេះបានឡើយ។ ការគោរពចំពោះបងធំរបស់ខ្ញុំបានទប់ខ្ញុំ ហើយអរជុនក៏រារាំងខ្ញុំដែរ; ដូចហេតុនេះ ខ្ញុំមិនអាចឆ្លងផុតគ្រោះថ្នាក់នេះបានទេ»។
Verse 17
धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंह: क्षुद्रमृगानिव । धार्तराष्ट्रानिमान् पापान् निष्पिषेयं तलासिभि:
ភីមសេនប្រកាសថា៖ «បើព្រះមហាក្សត្រ ធម្មរាជ (យុធិષ્ઠិរ) ប្រទានអនុញ្ញាត ខ្ញុំនឹងបំបាក់កូនប្រុសអាក្រក់របស់ធ្រិតរាស្ត្រ ដូចសត្វសិង្ហចាប់ហើយបំផ្លាញសត្វតូចៗ—មិនចាំបាច់ប្រើដាវទេ តែប្រើតែបាតដៃរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់»។
Verse 18
वैशम्पायन उवाच तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च । क्षम्यतामिदमित्येवं सर्व सम्भाव्यते त्वयि
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ នៅពេលនោះ ភីෂ្ម ទ្រូណ និង វិទុរ បាននិយាយទៅកាន់ភីមសេន ដើម្បីបន្ធូរចិត្តគាត់ថា៖ «ភីម! សូមអត់ទោសចំពោះរឿងនេះ។ អ្វីៗទាំងអស់ក៏អាចធ្វើបានដោយអ្នក»។
Verse 70
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि भीमवाक्ये सप्ततितमो5ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៃ «សភាបរវ»—ក្នុង «ទ្យូតបរវ»—បានបញ្ចប់ជំពូកទី៧០ ដែលហៅថា «ពាក្យរបស់ភីម»។
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to preserve dharma and composure when authority and procedure have produced unjust outcomes—especially how Draupadī and Kuntī negotiate duty, dignity, and emotional truth during forced exile.
The chapter models disciplined resilience: grief is acknowledged but should not disable duty; adherence to ethical conduct and protective norms (guru-dharma/strī-dharma) is presented as a stabilizing strategy amid political collapse.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance is narrative and ethical—this farewell sequence functions as a moral bridge from courtly injustice to exile, sharpening the epic’s inquiry into dharma’s endurance under coercion.