Adhyaya 103
भीमसेन-द्रोण-संग्रामः (Bhīmasena and Droṇa: Containment, Advance, and Recognition)
Upa-parva: Droṇa Parva (War-Day Episode: Bhīmasena–Droṇa Encounter amid the Jayadratha-vadha campaign)
Saṃjaya reports Bhīmasena emerging from dense chariot ranks “like the sun from darkness,” prompting Droṇa to attempt restraint through intense arrow-showers. Bhīma, described as difficult to approach in battle, disperses surrounding fighters and hurls a formidable gadā whose impact terrifies and scatters units. Droṇa advances to meet him, checks him with waves of arrows, and the duel is characterized as vast and severe, comparable to divine–asuric conflict. Under heavy missile pressure, Bhīma dismounts and closes on foot, seemingly absorbing the arrow-rain; he seizes and throws Droṇa’s chariot, forcing Droṇa to remount another chariot and move toward the formation’s gate, aided by swift driving. Bhīma returns to his own chariot and continues breaking through multiple contingents (including Bhoja and Kāmboja forces), seeking Arjuna, who is engaged with the Jayadratha objective. Bhīma’s roar is heard by Arjuna and Vāsudeva, who respond with their own calls and move to see him. Hearing these sounds, Yudhiṣṭhira’s anxiety eases; he internally reflects on Arjuna’s survival and capacity, enumerating prior feats as grounds for confidence, while the broader battle remains intense.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण सारथि और धनुर्धर अर्जुन द्रोणाचार्य की समुद्र-सी सेना को चीरते हुए आगे बढ़ते हैं; यह दृश्य देखकर कौरव-सैनिकों के हृदय में निराशा और लज्जा एक साथ उठती है। → कौरवों के महात्मा योद्धा साहस बटोरकर धनंजय की ओर लौटते हैं, पर जो-जो क्रोध और अमर्ष से अर्जुन के सामने गया, वह समुद्र-धारा की तरह फिर-फिर उसी ओर खिंचता चला आता है; उधर कृष्ण-अर्जुन द्रोणानीक को पार कर ऐसे दिखते हैं मानो हिंस्र पशुओं से भरे पर्वत लाँघकर दो व्यापारी निकल आए हों। → जब दोनों तेजस्वी वीर द्रोणसेना को लाँघ जाते हैं, तब कौरव पक्ष जयद्रथ के जीवन के लिए अनिष्ट शंका करता है; उसी क्षण दुर्योधन अपने अनुचरों सहित सामने आकर मार्ग रोकता है और कृष्ण अर्जुन से ‘प्राप्तकाल’ वचन कहने को उद्यत होते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष इस बोध में ठहरता है कि द्रोणानीक से ‘मुक्त’ होकर कृष्ण-अर्जुन का तेज सूर्य और अग्नि के समान दहक रहा है—वे मानो मगर के मुख से छूटकर पार उतर आए हों; कौरवों की आशा अब दुर्योधन के प्रतिरोध पर टिक जाती है। → दुर्योधन के सामने आने पर कृष्ण अर्जुन को जो निर्णायक ‘प्राप्तकाल’ उपदेश/आदेश देने वाले हैं, वही अगले प्रसंग का द्वार बनता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३८ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा एकाधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनको आगे बढ़ा देख कौरव-सैनिकोंकी निराशा तथा दुर्योधनका युद्धके लिये आना संजय उवाच स्रंसन्त इव मज्जानस्तावकानां भयान्नूप । तौ दृष्टवा समतिक्रान्तो वासुदेवधनंजयौ
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលយោធារបស់ព្រះអង្គឃើញវាសុទេវ (ព្រះក្រឹෂ್ಣ) និងធនញ្ជយ (អర్జុន) រុញទៅមុខ ដោយលើសលប់អ្នកដទៃទាំងអស់ ការភ័យខ្លាចបានធ្វើឲ្យដូចជាខួរឆ្អឹងរបស់ពួកគេរអិលចេញ—ដូចជាកម្លាំង និងសេចក្តីសម្រេចចិត្តហូរចេញពីខាងក្នុង។ ទិដ្ឋភាពនេះជាសញ្ញានៃចំណុចបត់ផ្លូវផ្លូវចិត្ត និងសីលធម៌៖ ចលនាដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់ព្រះក្រឹෂṇ និងអర్జុន ធ្វើឲ្យកងកౌរវរងការរញ្ជួយ បង្ហាញថា ការជឿជាក់ខាងក្នុងរលាយបាត់ពេលប្រឈមមុខនឹងគោលបំណង និងសមត្ថភាពដ៏លើសលប់ក្នុងសង្គ្រាម។
Verse 2
सर्वे तु प्रतिसंरब्धा हीमन्त: सत्त्वचोदिता: । स्थिरीभूता महात्मान: प्रत्यगच्छन् धनंजयम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក អ្នកយុទ្ធជនចិត្តធំទាំងអស់ ដែលត្រូវបានរំញោចឲ្យត្រៀមប្រយុទ្ធ ដោយកម្លាំងក្លាហាន និងសេចក្តីមុតមាំក្នុងចិត្ត បានធ្វើចិត្តឲ្យនឹងនរ ហើយដើរទៅមុខដោយកំហឹង ទៅរកធនញ្ជ័យ (អរជុន)។
Verse 3
ये गता: पाण्डवं युद्धे रोषामर्षसमन्विता: । तेडद्यापि न निवर्तन्ते सिन्धव: सागरादिव,जो लोग युद्धमें रोष और अमर्षसे भरकर पाण्डुनन्दन अर्जुनके सामने गये, वे समुद्रतक गयी हुई नदियोंके समान आजतक नहीं लौटे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ អ្នកណាដែលក្នុងសង្គ្រាម បានពោរពេញដោយកំហឹង និងមោទនភាពដែលរងរបួស ហើយចេញទៅប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអរជុន កូនបណ្ឌុ—ពួកគេមិនបានត្រឡប់មកវិញទៀតឡើយ ដូចទន្លេដែលហូរទៅដល់សមុទ្រ ហើយមិនត្រឡប់ក្រោយ។
Verse 4
असन्तस्तु न्यवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिका: । नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किल्बिषम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ តែអ្នកទាបថោកវិញ បានបត់ត្រឡប់ក្រោយ—ដូចអ្នកមិនជឿដែលឆ្ងាយពីព្រះវេទ។ ពួកគេបានជ្រើសផ្លូវនាំទៅនរក ហើយបានទទួលតែបាបកម្ម បត់ត្រឡប់មកដោយអាម៉ាស់។
Verse 5
तावतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ । ददृशाते यथा राहोरास्यान्मुक्तौ प्रभाकरी
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្រោយឆ្លងកាត់កងរថយុទ្ធដ៏កកកុញ ហើយរួចផុតពីការវ័ណ្ឌព័ទ្ធ នរបុរសល្អឥតខ្ចោះទាំងពីរ—ព្រះក្រឹស្ណ និងអរជុន—បានលេចឡើង ដូចព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ ដែលរួចផុតពីមាត់រាហូ។
Verse 6
मत्स्याविव महाजालं विदार्य विगतक्लमौ । तथा कृष्णावदृश्येतां सेनाजालं विदार्य तत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចត្រីពីរដែលហែកបំបែកអន្ទាក់ធំ ហើយចេញមកដោយមិននឿយហត់ ដូច្នោះដែរ ព្រះក្រឹស្ណ និងអរជុន ត្រូវបានឃើញថា បានហែកបំបែក «អន្ទាក់» នៃកងទ័ពនោះ ហើយលេចឡើងដោយគ្មានភាពលំបាក។
Verse 7
विमुक्तौ शस्त्रसम्बाधाद् द्रोणानीकात् सुदुर्भिदात् | अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះក្រឹෂ្ណ និងអរជុន មហាត្មាទាំងពីរ បានរួចផុតពីការកកស្ទះនៃអាវុធ និងបានគេចចេញពីវ្យូហសេនារបស់ទ្រូណា ដែលបំបែកបានលំបាកយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានលេចមកឃើញ ដូចព្រះអាទិត្យរះឡើងនៅវេលាប្រល័យលោក។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីពន្លឺសង្គ្រាមដ៏គួរឱ្យស្ញប់ស្ញែង ស្ទើរតែបំផ្លាញលោក និងជាសញ្ញានៃការប្រែប្រួលសំខាន់ទាំងផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រ និងសីលធម៌ក្នុងសមរភូមិ។
Verse 8
अस्त्रसम्बाधनिर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसंकटात् | अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसम्बाधकारिणौ
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ រួចផុតពីការកកស្ទះនៃអាស្ត្រ និងបានដោះខ្លួនចេញពីគ្រោះថ្នាក់នៃអាវុធដែលចង្អៀតជិតស្និទ្ធ មហាត្មាទាំងពីរនោះបានបាត់ពីទិដ្ឋភាព—អ្នកដែលខ្លួនឯងជាមូលហេតុនៃការកកស្ទះដ៏សង្កត់សង្កិនលើសត្រូវ។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញថា ក្នុងភាពច្របូកច្របល់នៃសង្គ្រាម អ្នកប្រយុទ្ធលើសលប់អាចលើកលែងខ្លួនពីសមរភូមិដែលមើលឃើញជាបណ្តោះអាសន្ន ហើយបង្វិលយន្តការនៃហិង្សាត្រឡប់ទៅលើអ្នកប្រើវា។
Verse 9
अक्षोभयेतां सेनां तौ समुद्र मकराविव
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ មហាវីរបុរសទាំងពីរនោះ ដូចសត្វមហាសមុទ្រកូរឲ្យសមុទ្រកក្រើក បានធ្វើឲ្យទ័ពទាំងមូលចលាចល។ នៅពេលនោះ ទាហានរបស់អ្នក និងកូនប្រុសរបស់អ្នក ឃើញព្រះក្រឹෂ្ណ និងអរជុន ចូលទៅក្នុងវ្យូហសេនារបស់ទ្រូណាចារ្យ ហើយបានវិនិច្ឆ័យថា «អ្នកទាំងពីរនេះ មិនអាចលើកលែងឆ្លងកាត់ទ្រូណាបានទេ»។
Verse 10
तावकास्तव पुत्रा श्च द्रोणानीकस्थयोस्तयो: । नैतौ तरिष्यतो द्रोणमिति चक़ुस्तदा मतिम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ទាហានរបស់អ្នក និងកូនប្រុសរបស់អ្នក ឃើញព្រះក្រឹṣ្ណ និងអរជុន ទាំងពីរនោះ ដែលបានចូលទៅក្នុងវ្យូហសេនារបស់ទ្រូណា ហើយនៅពេលនោះបានសម្រេចមតិថា៖ «អ្នកទាំងពីរនេះ មិនអាចឆ្លងកាត់ទ្រូណាបានទេ»។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញភាពតានតឹងសីលធម៌នៃសង្គ្រាម៖ ការជឿជាក់ដែលផ្អែកលើមេបញ្ជាការមហាអំណាចតែមួយ និងការមើលស្រាលចំពោះការតាំងចិត្ត និងជំនាញដែលដឹកនាំដោយព្រះលើភាគីផ្ទុយ។
Verse 11
तौतु दृष्टवा व्यतिक्रान्तौ द्रोणानीकं महाद्युती । नाशशंसुर्महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ប៉ុន្តែ ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលដែលវីរបុរសទាំងពីរនោះ មានពន្លឺដ៏អស្ចារ្យ បានលើកលែងឆ្លងកាត់វ្យូហសេនារបស់ទ្រូណា ហើយមនុស្សទាំងឡាយបានឃើញពួកគេ នោះកូនប្រុសរបស់អ្នកមិននៅសង្ឃឹមថា ព្រះរាជាសិន្ធុ នឹងរស់រានមានជីវិតទៀតឡើយ។
Verse 12
आशा बलवती राजन् सिन्धुराजस्य जीविते । द्रोणहार्दिक्ययो: कृष्णौ न मोक्ष्येते इति प्रभो
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្តីសង្ឃឹមអំពីការរស់រានមានជីវិតរបស់ស្តេចសិន្ធុ បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះមនុស្សទាំងឡាយគិតថា ‘ព្រះក្រឹស្ណ និងអរជុន នឹងមិនអាចរួចផុតពីដ្រូណ និងហារទិក្យ (ក្រឹតវರ್ಮន) បានទេ ឱ ព្រះអម្ចាស់!’»
Verse 13
तामाशां विफलीकृत्य संतीर्णो तौ परंतपौ । द्रोणानीक॑ महाराज भोजानीकं च दुस्तरम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! វីរបុរសទាំងពីរ—ព្រះក្រឹស្ណ និងអរជុន អ្នកដុតកម្តៅសត្រូវ—បានធ្វើឲ្យក្តីសង្ឃឹមរបស់សត្រូវក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ ហើយបង្ខំផ្លូវឆ្លងកាត់ លោតលះឆ្លងផុតពីទ័ពរៀបចំដ៏គួរភ័យរបស់ដ្រូណ និងកងភោជៈដែលលំបាកឆ្លងកាត់។»
Verse 14
अथ दृष्टवा व्यतिक्रान्ती ज्वलिताविव पावकौ । निराशा: सिन्धुराजस्य जीवितं न शशंसिरे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បន្ទាប់មក ពេលឃើញវីរបុរសទាំងពីរ នោះបានឆ្លងផុតពីទ័ពទាំងមូល ឆេះភ្លើងដូចអគ្គីពីរ នាយទ័ពរបស់ព្រះអង្គក៏អស់សង្ឃឹម ហើយមិនទៀតរក្សាក្តីរំពឹងអំពីការរស់រានមានជីវិតរបស់ស្តេចសិន្ធុឡើយ។»
Verse 15
मिथश्ल समभाषेतामभीतौ भयवर्धनौ । जयद्रथवधे वाचस्तास्ता: कृष्णधनंजयौ,दूसरोंका भय बढ़ाने और स्वयं निर्भय रहनेवाले श्रीकृष्ण और अर्जुन आपसमें जयद्रथवधके विषयमें इस प्रकार बातें करने लगे--
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះក្រឹស្ណ និងអរជុន ដែលខ្លួនឯងមិនភ័យ ហើយបង្កើនភ័យដល់សត្រូវ បាននិយាយគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយផ្លាស់ប្តូរពាក្យជាច្រើន អំពីការសម្លាប់ជ័យទ្រថ។»
Verse 16
असौ मध्ये कृत: षड्भिर्धार्तराष्ट्र॑महारथै: । चक्षुविषयसम्प्राप्तो न मे मोक्ष्यति सैन्धव:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ទោះបីសៃន្ធវៈត្រូវបានដាក់លាក់នៅកណ្តាលវីរមហារថីប្រាំមួយនាក់ នៃពូជពង្សធೃತរाष्ट्र ក៏ដោយ បើគេមកដល់ក្នុងចំណុចដែលភ្នែកខ្ញុំឃើញ នោះគេនឹងមិនអាចរួចជីវិតពីដៃខ្ញុំបានឡើយ។»
Verse 17
यद्यस्य समरे गोप्ता शक्रो देवगणै: सह । तथाप्येनं निहंस्थाव इति कृष्णावभाषताम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បើទោះជាសក្រក៏ដោយ (ឥន្ទ្រ) ជាមួយនឹងកងទេវតាទាំងឡាយ មកការពារគាត់នៅលើសមរភូមិ ក៏យើងទាំងពីរនឹងវាយសម្លាប់គាត់ឲ្យបានជាក់ជាមិនខាន»។ ដូច្នេះ ក្រឹષ્ણទាំងពីរ បានពិភាក្សាគ្នា ដោយបង្ហាញចិត្តសម្រេចមិនរអាក់រអួល ក្រោមសម្ពាធធម៌នៃសង្គ្រាម។
Verse 18
इति कृष्णा महाबाहू मिथो5कथयतां तदा | सिन्धुराजमवेक्षन्तौ त्वत्पुत्रा बहु चुक्रुशु:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ខណៈដែលព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុនដៃខ្លាំង កំពុងនិយាយគ្នាដូច្នោះ ហើយភ្នែកទាំងពីរចាំមើលស្តេចសិន្ធុ (ជយទ្រថ) នោះ កូនប្រុសរបស់អ្នកបានបង្កសម្លេងអ៊ូអរ យ៉ាងខ្លាំង។
Verse 19
अतीत्य मरुधन्वानं प्रयान्तौ तृषितो गजौ । पीत्वा वारि समाश्र्स्तौ तथैवास्तामरिंदमौ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ដូចជាដំរីពីរក្បាលដែលស្រេកទឹក ខណៈឆ្លងកាត់ដីរាបស្ងួតដូចវាលខ្សាច់ បានផឹកទឹកហើយស្ងប់សុខ ពេញចិត្ត—ដូច្នោះដែរ ព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុន អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ ក្រោយពេលបំបែកកងទ័ពសត្រូវឆ្លងកាត់ បានមានអារម្មណ៍ស្រាលចិត្ត និងទំនុកចិត្តរីកចម្រើន។
Verse 20
व्याप्रसिंहणजाकीर्णानतिक्रम्य च पर्वतान् । वणिजाविव दृश्येतां हीनमृत्यू जरातिगौ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ក្រោយឆ្លងកាត់ជួរដូចភ្នំ ដែលពោរពេញដោយសត្វខ្លា សត្វសិង្ហ និងដំរី ព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុន បានមើលទៅដូចពាណិជ្ជករពីរនាក់ ដែលឆ្លងផុតភ្នំគ្រោះថ្នាក់ពោរពេញដោយសត្វព្រៃ ហើយឃើញថាសុវត្ថិ និងពេញចិត្ត—ដូច្នោះដែរ ព្រះទាំងពីរ ដែលមិនត្រូវមរណៈ និងជរាប៉ះពាល់ បានមើលទៅស្ងប់សុខ ក្រោយឆ្លងកាត់កងទ័ពនោះ។
Verse 21
तथा हि मुखवर्णो5यमनयोरिति मेनिरे । तावका वीक्ष्य मुक्त तौ विक्रोशन्ति सम सर्वश:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ពន្លឺលើមុខរបស់ទាំងពីរនេះ ដូចគ្នាណាស់»—យុទ្ធជនទាំងឡាយបានវិនិច្ឆ័យដូច្នោះ។ ឃើញទាំងពីរនោះបានរួចផុតហើយ កងទ័ពរបស់អ្នកបានបង្កសម្លេងអ៊ូអរ ពីគ្រប់ទិស ដោយបានឃើញព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុន រលោងដូចព្រះអាទិត្យពីរ ដែលដូចជាត្រូវបានដោះលែងចេញពីដៃរបស់ដ្រូណាអាចារ្យដ៏គួរភ័យ—គួរភ័យដូចពស់ពិស និងដូចភ្លើងឆេះ—ព្រមទាំងស្តេចដទៃទៀត។
Verse 22
द्रोणादाशीविषाकाराज्ज्वलितादिव पावकात् । अन्येभ्य: पार्थिवेभ्यक्षु भास्वन्ताविव भास्करौ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ដូចព្រះអាទិត្យពីរដែលភ្លឺរលោង ពួកគេហាក់ដូចបានរួចផុតពីដៃរបស់ទ្រូណា—គួរឱ្យភ័យខ្លាចដូចពស់ពិស—ហើយពីភ្លើងឆេះរលាកនៃស្តេចដទៃទៀត។ ពេលឃើញព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុននៅទីនោះ ភ្លឺចែងចាំងដូច្នោះ ទាហានទាំងអស់របស់ព្រះអង្គបានបង្កសំឡេងអ៊ូអរ ពេញទិសទាំងឡាយ»។
Verse 23
विमुक्तौ सागरप्रख्याद् द्रोणानीकादरिंदमौ । अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បានរួចផុតពីកងទ័ពរបស់ទ្រូណា ដែលធំទូលាយដូចមហាសមុទ្រ វីរបុរសទាំងពីរ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ—ក្រឹષ્ણ និងអរជុន—បានបង្ហាញខ្លួនដោយសេចក្តីរីករាយ ដូចជាអ្នកដែលបានឆ្លងកាត់សមុទ្រធំមួយ»។
Verse 24
अस्त्रौघान्महतो मुक्तौ द्रोणहार्दिक्यरक्षितात् । रोचमानावदृश्येतामिन्द्राग्न्यो: सदृशौ रणे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បានរួចផុតពីព្យុះអាវុធដ៏ធំធេង ហើយមានទ្រូណា និងហារទិក្យ (ក្រឹតវර්មន) ជាអ្នកការពារ វីរបុរសទាំងពីរនោះ ត្រូវបានឃើញលើសមរភូមិ ភ្លឺចែងចាំង—ដូចឥន្ទ្រ និងអគ្គិ»។
Verse 25
उद्धिन्नरुधिरी कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकै: । शितैश्नितौ व्यरोचेतां कर्णिकारैरिवाचलौ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្រឹષ્ણ និងអរជុន ត្រូវបានព្រួញមុតរបស់កូនប្រុសភារទ្វាជ (ទ្រូណា) ចាក់ចូលរាងកាយ ហូរឈាមជាច្រោះៗ; ទោះយ៉ាងណា ពួកគេនៅតែភ្លឺរលោង ដូចភ្នំពីរដែលគ្របដណ្តប់ដោយផ្កាកណ្ណិការពណ៌ក្រហម»។
Verse 26
द्रोणग्राहह्नदान्मुक्ती शक्त्याशीविषसंकटात् । अयःशरोग्रमकरात् क्षत्रियप्रवराम्भस:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បានរួចផុតពីសមរភូមិដូចបឹងរបស់ទ្រូណា—ដែលមានសត្រូវដូចក្រពើលាក់ខ្លួន ពោរពេញដោយពស់ពិសក្នុងរូបសpearដ៏សាហាវ ហើយគ្រោះថ្នាក់ដោយព្រួញដែកដែលវាយប្រហារដូចមាត់មகரដ៏សាហាវ—ក្រឹષ્ણ និងអរជុនបានភ្លឺឡើងវិញ ដូចព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ្រ ដែលភ្លឺចែងចាំងពេលរួចពីការចាប់កាន់របស់រាហូ»។
Verse 27
ज्याघोषतलनिर्हादाद् गदानिस्त्रिंशविद्युत: । द्रोणास्त्रमेघान्निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिरादिव
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលបានរួចផុតពីសំឡេងគគ្រឹកគគ្រាំនៃខ្សែធ្នូ—ទីដែលគុណដែក និងដាវភ្លឺរលោងដូចផ្លេកបន្ទោរ ហើយអាវុធរបស់ទ្រូណាចារ្យធ្លាក់ចុះដូចពពកភ្លៀង—ក្រឹષ્ણ និងអរជុនបានភ្លឺចែងចាំង ដូចព្រះអាទិត្យ និងព្រះចន្ទ្រ ដែលលេចឡើងពេលរួចពីអន្ធការ។
Verse 28
बाहुभ्यामिव संतीर्णो सिन्धुषष्ठा: समुद्रगा: । तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुला:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ វាហាក់ដូចជាដោយកម្លាំងដៃរបស់ពួកគេផ្ទាល់ ពួកគេបានហែលឆ្លងទន្លេដែលហូរចូលសមុទ្រ—ប្រាំទន្លេរួមជាមួយសិន្ធុជាទីប្រាំមួយ—ទន្លេដែលពេញទឹកនៅចុងរដូវក្តៅ ហើយកកកុញដោយក្រពើធំៗ។
Verse 29
इति कृष्णौ महेष्वासौ प्रशस्तौ लोकविश्रुतौ । सर्वभूतान्यमन्यन्त द्रोणास्त्रबलवारणात्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូច្នេះ “ក្រឹષ્ણទាំងពីរ” នោះ—អ្នកបាញ់ធ្នូដ៏មហិមា ដែលត្រូវបានសរសើរ និងល្បីល្បាញទូទាំងលោក—ត្រូវបានសត្វលោកទាំងអស់យល់ថា ត្រូវបានទប់ស្កាត់ដោយអំណាចដ៏លើសលប់នៃអាវុធរបស់ទ្រូណា។
Verse 30
इस प्रकार द्रोणाचार्यके अस्त्र-बलका निवारण करनेके कारण समस्त प्राणी श्रीकृष्ण और अर्जुनको लोकविख्यात प्रशस्त गुणयुक्त महाधनुर्धर मानने लगे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយសារតែពួកគេបានទប់ទល់នឹងអំណាចអាវុធរបស់ទ្រូណាចារ្យ សត្វលោកទាំងអស់ក៏ចាប់ផ្តើមរាប់អានក្រឹષ્ણ និងអរជុនថាជាអ្នកកាន់ធ្នូដ៏មហិមា មានគុណធម៌ល្អ និងល្បីល្បាញក្នុងលោក។ ហើយដោយបំណងសម្លាប់ ពួកវីរបុរសទាំងពីរបានចាំមើលជ័យទ្រថដែលឈរនៅជិតៗ—ដូចខ្លាពីរកំពុងឈរនៅកន្លែងផឹកទឹក ប៉ងចាប់សត្វរុរុដែលមកផឹក។
Verse 31
यथा हि मुखवर्णोडयमनयोरिति मेनिरे । तव योधा महाराज हतमेव जयद्रथम्,महाराज! उस समय उन दोनोंके मुखपर जैसी समुज्ज्वल कान्ति थी, उसके अनुसार आपके योद्धाओंने जयद्रथको मरा हुआ ही माना
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ “ព្រះមហាក្សត្រ! ដោយវាស់តាមពន្លឺរលោងដ៏ចែងចាំងដែលលេចឡើងលើមុខរបស់ពួកគេទាំងពីរ អ្នកយោធារបស់ព្រះអង្គបានសន្និដ្ឋានថា ជ័យទ្រថត្រូវបានសម្លាប់រួចហើយ។”
Verse 32
लोहिताक्षौ महाबाहू संयुक्तौ कृष्णपाण्डवौ | सिन्धुराजमभिप्रेक्ष्य हृष्टो व्यनदतां मुहुः
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ វីរបុរសដៃខ្លាំងទាំងពីរ គឺ ក្រឹෂ್ಣ និង បណ្ឌវ (អរជុន) ភ្នែកក្រហមដោយកម្តៅសង្គ្រាម អង្គុយជាមួយគ្នា។ ពេលឃើញស្តេចសិន្ធុ (ជ័យទ្រទ) នៅមុខ ពួកគេពោរពេញដោយសេចក្តីរីករាយ ហើយគ្រហឹមស្រែកឡើងម្តងហើយម្តងទៀត—ជាសញ្ញានៃការតាំងចិត្ត និងភាពបន្ទាន់តាមធម៌កណ្ដាលសមរភូមិ។
Verse 33
शौरेरभीषुहस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मत: । तयोरासीत् प्रभा राजन् सूर्यपावकयोरिव,राजन! हाथोंमें बागडोर लिये श्रीकृष्ण और धनुष धारण किये अर्जुन--इन दोनोंकी प्रभा सूर्य और अग्निके समान जान पड़ती थी
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជាអើយ ពន្លឺរុងរឿងរបស់ សៅរិ (ក្រឹෂ್ಣ) ដែលកាន់បង្គោលបញ្ជាររទេះ និងរបស់ បារថ (អរជុន) ដែលកាន់ធ្នូ បានភ្លឺរួមគ្នា ដូចព្រះអាទិត្យ និងភ្លើង។ កណ្ដាលសង្គ្រាម ភាពរុងរឿងរួមនោះ មិនមែនត្រឹមកម្លាំងយុទ្ធសាស្ត្រទេ ប៉ុន្តែជាថាមពលធម៌—គោលបំណងត្រឹមត្រូវ ដឹកនាំដោយពាក្យណែនាំច្បាស់ និងសកម្មភាពមានវិន័យ។
Verse 34
हर्ष एव तयोरासीद् द्रोणानीकप्रमुक्तयो: । समीपे सैन्धवं दृष्टवा श्येनयोरामिषं यथा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ វីរបុរសទាំងពីរ នោះបានរួចផុតពីក្បួនយុទ្ធរបស់ ទ្រូណា ហើយពេលឃើញ ជ័យទ្រទ នៅជិតខ្លួន ពួកគេមានតែសេចក្តីរីករាយប៉ុណ្ណោះ—ដូចសត្វឥន្ទ្រីពីររីករាយពេលឃើញសាច់។ រូបភាពនេះបង្ហាញថា ក្នុងកម្តៅសង្គ្រាម គោលដៅដែលស្វែងរកយូរអាចបញ្ឆេះការតាំងចិត្តដ៏សាហាវ ដល់ថ្នាក់បង្កើនភាពតានតឹងរវាងធម៌ និងចិត្តដូចសត្វព្រៃ។
Verse 35
तौ तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके । सहसा पेततुः क्रुद्धौ क्षिप्रं श्येनाविवामिषम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលឃើញ ជ័យទ្រទ ស្តេចសិន្ធុ ដូចជាកំពុងឈរនៅមុខពួកគេផ្ទាល់ វីរបុរសទាំងពីរ ក៏រលត់មិនបានទេ—កំហឹងបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗ ហើយពួកគេវាយលុកលើគាត់យ៉ាងរហ័ស ដូចឥន្ទ្រីពីរចុះឆក់សាច់។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញថា កំហឹង និងភាពបន្ទាន់ក្នុងសង្គ្រាម អាចជំរុញសកម្មភាពភ្លាមៗដូចសត្វព្រៃ ដែលឃើញសត្រូវមិនមែនជាមនុស្សទៀតទេ ប៉ុន្តែជាគោលដៅត្រូវចាប់យក។
Verse 36
तौ दृष्टवा तु व्यतिक्रान्ती हृषीकेशधनंजयौ । सिन्धुराजस्य रक्षार्थ पराक्रान्त: सुतस्तव
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលឃើញ ក្រឹષ್ಣ (ហ្រឹសីកេស) និង អរជុន (ធនញ្ជយ) រុញទៅមុខ ដោយលើកលែងកងទ័ពប្រឆាំងទាំងមូលទៅក្រោយ កូនប្រុសរបស់អ្នក គឺ ទុរយោធន បានចាប់ផ្តើមបង្ហាញវីរភាពយ៉ាងខ្លាំង ដើម្បីការពារ ស្តេចសិន្ធុ។ ឈុតឆាកនេះបង្ហាញថា កណ្ដាលភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម ការតាំងចិត្តផ្ទាល់ខ្លួន និងភាពស្មោះត្រង់ចំពោះមិត្តរួមសម្ព័ន្ធ ជំរុញឲ្យមានសកម្មភាពដាច់ខាត ទោះជាសង្គ្រាមទាំងមូលពោរពេញដោយភាពស្មុគស្មាញផ្លូវធម៌ក៏ដោយ។
Verse 37
द्रोणेनाबद्धकवचो राजा दुर्योधनस्तत: । ययावेकरथेनाजौ हयसंस्कारवित् प्रभो
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ព្រះបាទទុរយោធន ដែលពាក់អាវក្រោះដែលទ្រូណាចារ្យបានចងឲ្យ បានចេញទៅកាន់សមរភូមិដោយរទេះតែមួយ។ ព្រះអង្គជាអ្នកជំនាញក្នុងការបង្ហាត់ និងគ្រប់គ្រងសេះ ហើយបានរុញទៅមុខដោយសេចក្តីមុតមាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ក្រោមការការពារនៃគ្រូ និងជំនាញយុទ្ធសាស្ត្រ ទោះបីទម្ងន់ធម៌នៃសង្គ្រាមកំពុងសង្កត់លើគ្រប់សកម្មភាពក៏ដោយ។
Verse 38
कृष्णपार्थो महेष्वासौ व्यतिक्रम्याथ ते सुत: । अग्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप,नरेश्वर! महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनको लाँधचकर आपका पुत्र कमलनयन श्रीकृष्णके सामने जा पहुँचा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ—បានលោតឆ្លងកាត់អ្នកបាញ់ធ្នូមហាអស្ចារ្យ គឺក្រឹષ્ણ និងបារថ (អរជុន)—ហើយបានរុញទៅមុខដល់ជួរមុខបំផុត ទៅឈរប្រឈមមុខនឹងព្រះក្រឹષ્ણភ្នែកដូចផ្កាឈូក។ វាជាពេលដែលបង្ហាញភាពក្លាហានរបស់យុទ្ធជន ប៉ុន្តែក៏បញ្ជាក់ភាពតានតឹងនៃធម៌ ពេលប្រឈមមុខនឹងអ្នកបើករទេះ-គ្រូណែនាំ ដែលជាតំណាងនៃយុទ្ធសាស្ត្រដែលមានការអត់ធ្មត់ និងពាក្យណែនាំតាមធម៌កណ្ដាលអំពើហិង្សា។
Verse 39
ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि प्रहृष्टवत् । प्रावाद्यन्त व्यतिक्रान्ते तव पुत्रे धनंजयम्,तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन जब अर्जुनको भी लाँधकर आगे बढ़ गया, तब सारी सेनाओंमें हर्षपूर्ण बाजे बजने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក នៅទូទាំងកងទ័ពទាំងអស់ សូរស័ព្ទឧបករណ៍តន្ត្រីបានលាន់ឡើងដោយសេចក្តីរីករាយ។ ព្រោះព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គបានរុញទៅមុខ លើសទាំងធនញ្ជ័យ (អរជុន)។ ពេលនោះជាសញ្ញានៃការអបអរសាទររបស់កងកៅរាវចំពោះការរុញមុខដ៏ក្លាហានរបស់ទុរយោធន បង្ហាញថាសំឡេងសង្គ្រាមអាចបម្លែងចលនាយុទ្ធសាស្ត្រឲ្យទៅជាជ័យជំនះផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវធម៌ក្នុងភ្នែកទាហានបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។
Verse 40
सिंहनादरवाश्वासन् शड्खशब्दविमिश्रिता: । दृष्टवा दुर्योधन तत्र कृष्णयो: प्रमुखे स्थितम्,दुर्योधनको वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनके सामने खड़ा देख शंखोंकी ध्वनिसे मिले हुए सिंहनादके शब्द सब ओर गूँजने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលពួកគេឃើញទុរយោធនឈរនៅទីនោះ នៅជួរមុខបំផុត ប្រឈមមុខនឹងក្រឹષ્ણ និងអរជុន សមរភូមិបានលាន់សូរទៅគ្រប់ទិសដោយសម្លេងហ៊ោដូចសត្វសិង្ហ លាយជាមួយសូរស័ព្ទស័ង្ខ—ជាការផ្ទុះឡើងនៃទំនុកចិត្ត និងការប្រកួតប្រជែង ខណៈការប្រឈមមុខកាន់តែរឹតត្បិតជុំវិញមេដឹកនាំទាំងឡាយ។
Verse 41
ये च ते सिन्धुराजस्य गोप्तार: पावकोपमा: । ते प्राह्ष्पन्त समरे दृष्ट्वा पुत्र॑ं तव प्रभो
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ហើយអ្នកអង្គរក្សរបស់សិន្ធុរាជ—យុទ្ធជនដែលភ្លឺរលោងដូចភ្លើង—បានពោរពេញដោយសេចក្តីរីករាយនៅលើសមរភូមិ ពេលឃើញព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គឈរមាំមួន។ ការរីករាយរបស់ពួកគេបង្ហាញពីទំនុកចិត្ត និងភាពស្មោះត្រង់ដែលបានកើតឡើងវិញកណ្ដាលគ្រោះថ្នាក់ ខណៈអ្នកការពារទាំងឡាយប្រមូលផ្តុំជុំវិញមេដឹកនាំដែលមិនរអាក់រអួល។
Verse 42
दृष्टवा दुर्योधन कृष्णो व्यतिक्रान्तं सहानुगम् । अब्रवीदर्जुनं राजन् प्राप्तकालमिदं वच:,राजन! सेवकोंसहित दुर्योधन सबको लाँधचकर सामने आ गया--यह देखकर श्रीकृष्णने अर्जुनसे यह समयोचित बात कही
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះក្រឹષ્ણបានឃើញទុរយោធន ជាមួយអ្នកតាមរបស់គេ បានលើសព្រំដែនហើយរុញមុខមកខាងមុខ។ ដូច្នោះហើយ ព្រះក្រឹષ્ણបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់អរជុន ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ដោយពាក្យសមកាលៈទេសៈ—បញ្ជាក់ថា ពេលវេលានេះទាមទារការសម្រេចចិត្តដាច់ខាត តាមធម៌ ក្រោមសម្ពាធនៃសង្គ្រាម។
Verse 86
विमुक्तौ ज्वलनस्पर्शान्मकरास्याज्ञषाविव । शत्रुओंको संतप्त करनेवाले वे दोनों महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन अग्निके समान दाहक स्पर्शवाले मगरके मुखसे छूटे हुए दो मत्स्योंके समान अस्त्र-शस्त्रोंकी बाधाओं तथा संकटोंसे मुक्त दिखायी दे रहे थे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ វីរបុរសមហាត្មាទាំងពីរ—ព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុន—ហាក់ដូចបានរួចផុតពីការរារាំងដោយអាវុធ និងពីគ្រោះថ្នាក់ ដូចត្រីពីរដែលរួចចេញពីមាត់មករា។ ការប៉ះពាល់របស់ពួកគេដុតឆេះដូចភ្លើង ហើយពួកគេជាអ្នកធ្វើឲ្យសត្រូវរងទុក្ខ ដោយលេចចេញដោយមិនរងរបួសពីគ្រោះដែលចង់ចងក្រង និងលេបបំផ្លាញ។
Verse 101
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनागमे एकाधिकशततमो<ध्याय:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូច្នេះ ក្នុងមហាភារតដ៏គួរគោរព នៅក្នុងទ្រូណបវ៌—ក្នុងភាគស្តីពីការសម្លាប់ជ័យទ្រថ—នេះជាចប់ជំពូកទីមួយរយមួយ ដែលពិពណ៌នាអំពីការមកដល់របស់ទុរយោធន។ ពាក្យបញ្ចប់នេះបង្ហាញការផ្លាស់ប្តូរនៃរឿងសង្គ្រាម បិទបញ្ចប់វគ្គមួយដែលផ្តោតលើការសងសឹក និងទម្ងន់សីលធម៌នៃសច្ចាប្រណិធាន និងផលវិបាកលើសមរភូមិ។
Frequently Asked Questions
The chapter frames a pressure point between obligation to the campaign’s strategic objective (supporting Arjuna’s vow-driven pursuit) and the immediate duty to protect allies against a teacher-commander’s containment tactics, requiring rapid choices under uncertainty.
Endurance and clarity of purpose operate alongside restraint: the text depicts how resolve (to reach and support Arjuna) must be paired with adaptive tactics (dismounting, re-mounting, re-routing through units) rather than fixation on a single mode of combat.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-level function is narrative-structural, using sound recognition and Yudhiṣṭhira’s internal appraisal to orient the listener within the larger vow-and-countermeasure arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.