Adhyaya 11
Ashvamedhika ParvaAdhyaya 1129 Verses

Adhyaya 11

Vāsudeva’s Upadeśa: The Inner Enemy and the Indra–Vṛtra Precedent (आत्मशत्रु-बोधः; इन्द्र-वृत्रोपाख्यानम्)

Upa-parva: Kṛṣṇa’s Consolatory Instruction to Yudhiṣṭhira (Indra–Vṛtra Upākhyāna Context)

Vaiśaṃpāyana reports that, after Vyāsa’s remarkable address, Vāsudeva begins speaking upon seeing Yudhiṣṭhira (Dharmasuta) despondent and bereaved. Kṛṣṇa frames a doctrinal contrast: crookedness (jihmatā) leads toward mortality-bound outcomes, while straightforwardness (ārjava) aligns with the ‘station of Brahman’ (brahmaṇaḥ padam), implying liberation-oriented clarity. He challenges the king’s assumption that his tasks are complete, arguing that true conquest remains unfinished if one fails to recognize the ‘enemy lodged in the body’—the self’s internal affliction or delusive tendency. To ground the instruction in authoritative precedent, Kṛṣṇa introduces the Indra–Vṛtra account: Vṛtra successively pervades and ‘seizes’ the domains of the senses—earth (smell), waters (taste), fire/light (form), wind (touch), and space (sound)—each time prompting Indra (Śatakratu) to strike with the vajra, driving Vṛtra into subtler substrates. Ultimately Vṛtra enters Indra himself, producing great delusion, until Vasiṣṭha awakens him through a chant (rathaṃtara). Indra then destroys the body-internal Vṛtra with an ‘unseen’ vajra. The chapter closes by labeling this teaching a dharma-rahasya, transmitted from Śakra to great ṛṣis and then to the narrator’s lineage, offered as a disciplined interpretive key for the king.

Chapter Arc: कुरुक्षेत्र-विजय के बाद भी धर्मराज युधिष्ठिर शोक में डूबे हैं—अपने ही बन्धु-बान्धवों के विनाश से उनका मन बुझा हुआ है, जैसे धुएँ से ढका अग्नि या ग्रहणग्रस्त सूर्य। → युधिष्ठिर की निर्विण्णता देखकर वृष्णिकुल-समुद्र श्रीकृष्ण उन्हें आश्वासन देने हेतु एक पुरातन आख्यान छेड़ते हैं—इन्द्र और वृत्रासुर का संघर्ष, जहाँ वृत्र क्रमशः इन्द्र के ‘विषय’ (इन्द्रिय-ग्रहण) को छीनता चला जाता है। → जब आकाश तक वृत्रासुरमय हो जाता है और शब्द-विषय का भी अपहरण होने लगता है, तब शतक्रतु इन्द्र अत्यन्त क्रुद्ध होकर वज्र का प्रहार करते हैं; वृत्र वज्राघात से जल, तेज, आकाश आदि तत्त्वों में सहसा प्रवेश कर विषयों को ग्रसने लगता है—युद्ध बाह्य नहीं, चेतना के क्षेत्र में निर्णायक बन जाता है। → वृत्र-ग्रस्त इन्द्र पर मोह छा जाता है; तब महर्षि वसिष्ठ रथन्तर-साम द्वारा उन्हें प्रत्यय (धैर्य/बोध) लौटाते हैं। श्रीकृष्ण इस दृष्टान्त से युधिष्ठिर को समझाते हैं कि शोक-प्रलाप से नहीं, ज्ञान और धर्म-स्थित प्रज्ञा से ही मन का विषाद कटता है। → युधिष्ठिर के भीतर उठता प्रश्न बना रहता है—क्या अपने स्वजनों के वध का भार कभी हल्का होगा, और राजा होकर प्रायश्चित्त का मार्ग क्या है?

Shlokas

Verse 1

/ 2: बछ। से, एकादशोब< ध्याय: श्रीकृष्णका युधिष्ठिरको इन्द्रद्वारा शरीरस्थ वृत्रासुरका संहार करनेका इतिहास सुनाकर समझाना वैशम्पायन उवाच इत्युक्ते नृपतौ तस्मिन्‌ व्यासेनाद्‌भुतकर्मणा । वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अद्भुत-कर्मा वेदव्यासजीने युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा, तब महातेजस्वी भगवान्‌ श्रीकृष्ण कुछ कहनेको उद्यत हुए

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ កាលព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានព្រះវ្យាស—បុគ្គលមានកិច្ចការអស្ចារ្យ—មានព្រះបន្ទូលដូច្នោះហើយ ព្រះវាសុទេវៈ (ព្រះក្រឹෂ್ಣ) ដែលមានពន្លឺដ៏មហិមា ក៏ចាប់ផ្តើមមានព្រះបន្ទូល។

Verse 2

त॑ नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम्‌ | उपप्लुतमिवादित्यं सधूममिव पावकम्‌,जाति-भाइयोंके मारे जानेसे युधिष्ठिरका मन शोकसे दीन एवं व्याकुल हो रहा था। वे राहुग्रस्त सूर्य और धूमयुक्त अग्निके समान निस्तेज हो गये थे। विशेषतः उनका मन राज्यकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो गया था। यह सब जानकर वृष्णिवंशभूषण श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार धर्मपुत्र युधिष्ठिको आश्वासन देते हुए इस प्रकार कहना आरम्भ किया

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះបាទយុធិષ્ઠិរ ដែលចិត្តធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខសោក ព្រោះបានបាត់បង់ញាតិមិត្ត និងសាច់ញាតិទាំងឡាយ ទ្រង់មើលទៅស្រអាប់ដូចព្រះអាទិត្យត្រូវរាហូគ្រប និងដូចភ្លើងត្រូវផ្សែងបាំង។ ជាពិសេស ចិត្តទ្រង់បាននឿយហត់ និងឆ្ងាយចិត្តពីរាជ្យ។ ដោយដឹងដូច្នេះ ព្រះក្រឹષ્ણ—មហិមារបស់វង្សវ្រឹෂ்ணិ—បានចាប់ផ្តើមមានព្រះបន្ទូល ដើម្បីលួងលោមកូនកុន្តី គឺធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ។

Verse 3

निर्विण्णमनसं पार्थ ज्ञात्वा वृष्णिकुलोदह: | आश्वासयन्‌ धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे,जाति-भाइयोंके मारे जानेसे युधिष्ठिरका मन शोकसे दीन एवं व्याकुल हो रहा था। वे राहुग्रस्त सूर्य और धूमयुक्त अग्निके समान निस्तेज हो गये थे। विशेषतः उनका मन राज्यकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो गया था। यह सब जानकर वृष्णिवंशभूषण श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार धर्मपुत्र युधिष्ठिको आश्वासन देते हुए इस प्रकार कहना आरम्भ किया

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដោយដឹងថា បារថ (យុធិષ્ઠិរ) មានចិត្តធ្លាក់ក្នុងភាពអស់សង្ឃឹម នឿយហត់ និងបាត់បង់ការចាប់អារម្មណ៍—ជាពិសេសចំពោះរាជ្យ—ព្រះក្រឹષ્ણ អ្នកឧត្តមក្នុងវង្សវ្រឹષ்ணិ បានចាប់ផ្តើមលួងលោមកូនធម្មៈ ហើយចាប់ផ្តើមមានព្រះបន្ទូល។

Verse 4

वायुदेव उवाच सर्व जिद्ठां मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मण: पदम्‌ । एतावान्‌ ज्ञानविषय: कि प्रलाप: करिष्यति,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--धर्मराज! कुटिलता मृत्युका स्थान है और सरलता ब्रह्मकी प्राप्तिका साधन है। इस बातको ठीक-ठीक समझ लेना ही ज्ञानका विषय है। इसके विपरीत जो कुछ कहा जाता है, वह प्रलाप है। भला वह किसीका क्‍या उपकार करेगा?

វាយុទេវៈបាននិយាយថា៖ «ចូរយល់ឲ្យច្បាស់ថា ការកោងកាចទាំងអស់ នាំទៅកាន់ទីកន្លែងនៃមរណៈ; ចំណែកភាពត្រង់ស្មោះ គឺជាមាគ៌ាទៅកាន់ព្រះព្រហ្ម (Brahman)។ នេះប៉ុណ្ណោះជាវិស័យពិតនៃចំណេះដឹង។ អ្វីៗដែលនិយាយផ្ទុយពីនេះ គ្រាន់តែជាពាក្យពេចន៍ឥតប្រយោជន៍—វានឹងអាចជួយអ្នកណាបានដូចម្តេច?»

Verse 5

नैव ते निछितं कर्म नैव ते शत्रवो जिता: । कथं शत्रुं शरीरस्थमात्मनो नावबुध्यसे,आपने अपने कर्तव्यकर्मको पूरा नहीं किया। आपने अभीतक शत्रुओंपर विजय भी नहीं पायी। आपका शत्रु तो आपके शरीरके भीतर ही बैठा हुआ है। आप अपने उस शत्रुको क्यों नहीं पहचानते हैं?

វាយុបាននិយាយថា៖ «អ្នកមិនទាន់បំពេញកិច្ចធម៌ដែលអ្នកបានសម្រេចចិត្តធ្វើឡើយ ហើយក៏មិនទាន់ឈ្នះសត្រូវរបស់អ្នកពិតប្រាកដដែរ។ សត្រូវរបស់អ្នកអង្គុយនៅក្នុងរាងកាយរបស់អ្នកផ្ទាល់—ហេតុអ្វីអ្នកមិនស្គាល់សត្រូវនោះ?»

Verse 6

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथाधर्म यथाश्रुतम्‌ इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत,यहाँ मैं आपके समक्ष धर्मके अनुसार एक वृत्तान्त जैसा सुन रखा है, वैसा ही बता रहा हूँ। पूर्वकालमें वृत्रासुरके साथ इन्द्रका जैसा युद्ध हुआ था, वही प्रसंग सुना रहा हूँ

«នៅទីនេះ ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់ចំពោះអ្នក—តាមធម៌ និងតាមដែលខ្ញុំបានឮមក—អំពីរបៀបដែលសង្គ្រាមរវាងឥន្ទ្រ និងវ្រឹត្រ បានកើតឡើងកាលពីបុរាណ។ ខ្ញុំនឹងនិទានព្រឹត្តិការណ៍បុរាណនោះ ដូចដែលបានបន្តបន្ទាប់មក។»

Verse 7

वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता पुरा किल नराधिप । दृष्टवा स पृथिवीं व्याप्तां गन्धस्य विषये हते,नरेश्वर! कहते हैं, प्राचीन कालमें वृत्रासुरने समूची पृथ्वीपर अधिकार जमा लिया था। इन्द्रने देखा, वृत्रासुरने पृथ्वीपर अधिकार कर लिया और गन्धके विषयका भी अपहरण कर लिया और इस प्रकार पृथ्वीका अपहरण करनेसे सब ओर दुर्गनन्‍्धका प्रसार हो गया है। तब गन्धके विषयका अपहरण होनेसे शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ គេនិយាយថា ក្នុងកាលបុរាណ វ្រឹត្រាបានពង្រីកអំណាចគ្របដណ្តប់លើផែនដីទាំងមូល ហើយយកទៅជាកម្មសិទ្ធិ។ ពេលឥន្ទ្របានឃើញផែនដីត្រូវគេគ្របដណ្តប់ដូច្នោះ ទ្រង់ក៏ឃើញថា “ដែននៃក្លិនក្រអូប” ត្រូវបានបំផ្លាញ—មុខងារ និងសិទ្ធិដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់វាត្រូវបានលួចយក។ ព្រោះផែនដីត្រូវបានលួចយក ដូច្នេះក្លិនស្អុយបានរាលដាលគ្រប់ទិស; ហើយពេលដែននៃក្លិនក្រអូបត្រូវបានលួចយក ឥន្ទ្រ “សតក្រតុ” ក៏ពោរពេញដោយកំហឹងយ៉ាងខ្លាំង»។

Verse 8

धराहरणदुर्गन्‍न्धो विषय: समपद्यत | शतक्रतुश्नुकोपाथ गन्धस्य विषये हते,नरेश्वर! कहते हैं, प्राचीन कालमें वृत्रासुरने समूची पृथ्वीपर अधिकार जमा लिया था। इन्द्रने देखा, वृत्रासुरने पृथ्वीपर अधिकार कर लिया और गन्धके विषयका भी अपहरण कर लिया और इस प्रकार पृथ्वीका अपहरण करनेसे सब ओर दुर्गनन्‍्धका प्रसार हो गया है। तब गन्धके विषयका अपहरण होनेसे शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពេលផែនដីត្រូវបានលួចយក ក្លិនស្អុយបានរាលដាលគ្រប់ទិស។ ក្នុងកាលបុរាណ វ្រឹត្រាសុរៈបាននាំផែនដីទាំងមូលឲ្យស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន; ហើយពេលឥន្ទ្របានឃើញថា វ្រឹត្រាបានលួចយកផែនដី ហើយសូម្បីតែយកទៅ “ដែននៃក្លិនក្រអូប” ផងដែរ ព្រះអម្ចាស់នៃយញ្ញៈមួយរយ (ឥន្ទ្រ) ក៏ត្រូវកំហឹងដ៏ខ្លាំងចាប់យក ឱ ព្រះមហាក្សត្រ។ ហេតុនេះបង្ហាញថា ការរំលោភលើរបៀបត្រឹមត្រូវ—ការលួចយកអ្វីដែលថែរក្សាសមធម៌នៃលោក—នាំឲ្យទេវតាទទូចទោស ហើយក្លាយជាមូលហេតុនៃអសន្តិភាពដែលមនុស្សទាំងអស់ទទួលរង»។

Verse 9

वृत्रस्य स ततः क्रुद्धो घोरं वज़्मवासृजत्‌ । स वध्यमानो वज्ेण सुभृशं भूरितेजसा

បន្ទាប់មក ដោយកំហឹងចំពោះវ្រឹត្រា ទ្រង់បានបោះវជ្រៈដ៏សាហាវ។ វ្រឹត្រាត្រូវវជ្រៈនោះវាយប្រហារ—វជ្រៈដែលពោរពេញដោយអំណាចភ្លើងដ៏មហិមា—ហើយត្រូវបានវាយសង្កត់យ៉ាងខ្លាំង ដោយកម្លាំងទេវតានៃអាវុធរបស់ឥន្ទ្រាបានធ្លាក់លើគេ។

Verse 10

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्रवमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें संवर्त और मरुत्तका उपाख्यानविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अप्सु वृत्रगृहीतासु रसे च विषये हते

វៃសម្បាយនៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ ដូច្នេះហើយ បានបញ្ចប់ជំពូកទីដប់ នៃផ្នែកអស្វមេធ ក្នុងអាស្វមេធិកបរវៈ នៃ «ស្រីមហាភារត» ដែលពោលអំពីរឿងរ៉ាវសំវર્ત និងព្រះមហាក្សត្រមរុត្ត។ (ពាក្យបិទ/សញ្ញាបញ្ចប់៖) «នៅពេលទឹកត្រូវវ្រឹត្រាចាប់យក ហើយនៅពេលសារធាតុសារៈ និងដែននៃការរីករាយត្រូវបានវាយបំផ្លាញ»។

Verse 11

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें श्रीकृष्ण और धर्मराज युधिष्ठिरका संवादविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ត្រូវវជ្រៈរបស់ព្រះអង្គដ៏មានពន្លឺមិនអាចវាស់បានវាយប្រហារ គេកំពុងត្រូវសម្លាប់។ ដូច្នេះហើយ បានបញ្ចប់ជំពូកទីដប់មួយ នៃផ្នែកអស្វមេធ ក្នុងអាស្វមេធិកបរវៈ នៃ «ស្រីមហាភារត» ដែលពោលអំពីសន្ទនារវាង ព្រះស្រីក្រឹෂ್ಣ និងធម្មរាជ យុធិស្ឋិរ។

Verse 12

व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेडथ विषये हते

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កាលណាព្រះភ្លឺរលោង (លោកនៃពន្លឺ) ត្រូវវ្រឹត្រាឆ្លងពេញគ្របដណ្តប់ ហើយពេលក្រោយគេបានសម្លាប់វានៅក្នុងវិស័យនៃការបង្ហាញ (សភាវៈដែលបង្ហាញខ្លួន) នោះលំដាប់របៀបនៃលោកទាំងឡាយក៏ត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ»។

Verse 13

स वध्यमानो वज्ेण तस्मिन्नमिततेजसा,इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि कृष्णधर्मसंवादे एकादशो< ध्याय:

ត្រូវវជ្រប្រដាប់ (ព្រះវជ្រ) របស់ព្រះអង្គមានតេជៈមិនអាចវាស់បានវាយប្រហារ គេកំពុងត្រូវសម្លាប់ចុះ។ ដូច្នេះបានបញ្ចប់ជំពូកទីដប់មួយ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» ក្នុងអាស្វមេធិកបវ៌, ក្នុងផ្នែកអាស្វមេធ, ក្នុងសន្ទនារវាងក្រឹෂ್ಣ និងធម្មៈ។

Verse 14

व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेड्थ विषये हृते

ព្រះវាយុទេវមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កាលណាខ្យល់ផ្ទាល់ត្រូវវ្រឹត្រាឆ្លងពេញគ្របដណ្តប់ និងត្រូវរារាំង ហើយវិស័យនៃការប៉ះ (ដែនអារម្មណ៍នៃស្បែក) ត្រូវគេដណ្ដើមយក នោះមនុស្សនឹងអាចប៉ះពាល់ ឬផ្លាស់ទីដោយសេរីបានដូចម្តេច?»

Verse 15

शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत्‌ । जब वृत्रासुरने वायुको भी व्याप्त करके उसके स्पर्श नामक विषयका अपहरण कर लिया, तब शतक्रतुने अत्यन्त कुपित होकर वहाँ उसके ऊपर अपना वज्र छोड़ दिया ।। १४ ई | स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សតក្រតុ (ឥន្ទ្រ) ខឹងខ្លាំងណាស់ ក៏បោះវជ្ររបស់ព្រះអង្គទៅទីនោះលើវ្រឹត្រា។ ត្រូវវជ្រនោះរបស់ព្រះអង្គមានតេជៈមិនអាចវាស់បានវាយប្រហារ គេបានទទួលរងការវាយលុកដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ»។

Verse 16

आकाशे वृत्रभूते5थ शब्दे च विषये हते

កាលណាមេឃដូចជាត្រូវវ្រឹត្រារក្សាទប់ស្កាត់ ហើយសូរសំឡេងផ្ទាល់—ជាមួយនឹងវិស័យរបស់វា—ត្រូវគេវាយបំផ្លាញ នោះទិដ្ឋភាពក្លាយជាភាពស្ងប់ស្ងាត់ភ្ញាក់ផ្អើល ដូចជាមធ្យមនៃការស្តាប់ផ្ទាល់ត្រូវបានលើកលែងឲ្យលង់លប់។

Verse 17

स वध्यमानो वजेण तस्मिन्नमिततेजसा

ត្រូវបានវាយប្រហារដោយវជ្រៈ (ផ្គរលាន់) របស់ព្រះអង្គនោះ ដែលមានតេជៈមិនអាចវាស់បាន គេកំពុងត្រូវសម្លាប់។

Verse 18

तस्य वृत्रगृहीतस्य मोह: समभवन्महान्‌

នៅពេលគេត្រូវវ្រឹត្រៈចាប់កាន់ មោហៈដ៏ធំមួយបានកើតឡើងលើគេ។

Verse 19

ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ । शतक्रतुरदृश्येन वज्ञेणेतीह न: श्रुतम्‌,भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ शतक्रतुने अपने शरीरके भीतर स्थित हुए वृत्रासुरको अदृश्य वज्के द्वारा मार डाला ऐसा हमने सुना है

បន្ទាប់មក ឱ កំពូលក្នុងពួកភារតៈ! សតក្រតុ (ឥន្ទ្រៈ) បានវាយសម្លាប់វ្រឹត្រៈ ដែលស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់—ដូចដែលយើងបានឮ—ដោយវជ្រៈមិនអាចមើលឃើញ។

Verse 20

इदं धर्म्य रहस्यं वै शक्रेणोक्तं महर्षिषु । ऋषिभिक्ष मम प्रोक्त तन्निबोध जनाधिप,जनेश्वर! यह धर्मसम्मत रहस्य इन्द्रने महर्षियोंको बताया और महर्षियोंने मुझसे कहा। वही रहस्य मैंने आपको सुनाया है। आप इसे अच्छी तरह समझें

នេះជាគោលធម៌ដ៏សមរម្យ និងជាសម្ងាត់ ដែលសក្រៈ (ឥន្ទ្រៈ) បាននិយាយក្នុងចំណោមមហាឥសី។ មហាឥសីទាំងនោះបានប្រាប់ខ្ញុំ ហើយខ្ញុំក៏បានប្រាប់សម្ងាត់ដដែលនេះដល់អ្នក។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្សទាំងឡាយ ចូរយល់ឲ្យច្បាស់។

Verse 96

विवेश सहसा तोयं जग्राह विषयं ततः । तत्पश्चात्‌ उन्होंने कुपित हो वृत्रासुरके ऊपर घोर वज्रका प्रहार किया। महातेजस्वी वज्जसे अत्यन्त आहत हो वह असुर सहसा जलमें जा घुसा और उसके विषयभूत रसको ग्रहण करने लगा

វាយុទេវៈបាននិយាយថា៖ គេបានចូលទៅក្នុងទឹកភ្លាមៗ ហើយយកទឹកនោះជាវត្ថុសម្រាប់រីករាយ។ បន្ទាប់មក ដោយកំហឹង គេបានវាយប្រហារវ្រឹត្រាសុរៈដោយវជ្រៈដ៏សាហាវ។ ត្រូវវជ្រៈដ៏ភ្លឺចែងចាំងវាយបុកយ៉ាងខ្លាំង អសុរៈនោះបានលោតចូលទៅក្នុងទឹកភ្លាមៗ ហើយចាប់យកសារធាតុសំខាន់របស់វា។

Verse 103

शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत्‌ । जब जलपर भी वृत्रासुरका अधिकार तथा रसरूपी विषयका अपहरण हो गया, तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए इन्द्रने वहाँ भी उसपर वज्रका प्रहार किया

វាយុបាននិយាយថា៖ ឥន្ទ្រា អម្ចាស់នៃយញ្ញមួយរយ (សតក្រតុ) ក្រោធខ្លាំងណាស់ បានបោះវជ្រៈនៅទីនោះ។ នៅក្នុងបរិបទនៃរឿងនេះ ការវាយប្រហារនេះកើតឡើងបន្ទាប់ពីវ្រឹត្រាសុរាបានលួចយកសិទ្ធិអំណាច និងការរីករាយត្រឹមត្រូវ (វត្ថុរសៈដូចជាវិស័យនៃបទពិសោធ) របស់ឥន្ទ្រា; កំហឹងរបស់ឥន្ទ្រាបង្ហាញភាពតានតឹងរវាងការស្តាររបៀបរបបលោក និងគ្រោះថ្នាក់នៃការធ្វើដោយកំហឹងមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន។

Verse 126

शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज़्मवासृजत्‌ । वृत्रासुरके द्वारा तेजपर भी अधिकार कर लिया गया और उसके रूप नामक विषयका अपहरण हो गया, यह जानकर शतक्रतुके क्रोधकी सीमा न रह गयी। उन्होंने वहाँ भी वृत्रासुरपर वज्ञका प्रहार किया

វាយុបាននិយាយថា៖ ឥន្ទ្រា (សតក្រតុ) ដែលត្រូវកំហឹងខ្លាំងគ្របដណ្តប់ បានបោះវជ្រៈនៅទីនោះ។ ពេលដឹងថា វ្រឹត្រាសុរាបានយកអំណាចនៃតេជៈ និងសិទ្ធិដែលភ្ជាប់នឹងរូប និងនាមរបស់ខ្លួនទៅ ហើយបានលួចយកវិស័យនៃ “រូប” ផងដែរ កំហឹងរបស់សតក្រតុគ្មានព្រំដែន។ ដូច្នេះ ព្រះអង្គបានវាយវ្រឹត្រាឡើងវិញដោយវជ្រៈ ដោយចិត្តរងរបួសពីអធិបតេយ្យភាព និងដោយកម្លាំងចិត្តដ៏កាចសាហាវក្នុងការស្តាររបៀបរបបលោក។

Verse 136

विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः । उस तेजमें स्थित हुआ वृत्रासुर अमिततेजस्वी वज्रके प्रहारसे पीड़ित हो सहसा वायुमें समा गया और उसके स्पर्श नामक विषयको ग्रहण करने लगा

វាយុបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក ភ្លាមៗ គាត់បានចូលទៅក្នុងធាតុខ្យល់ ហើយយកវិស័យរបស់វា—ការប៉ះ—មកកាន់កាប់។ ដូច្នេះ វ្រឹត្រាសុរា អ្នកមានតេជៈមិនអាចវាស់បាន ដែលរងទុក្ខពីការវាយដោយវជ្រៈ បានរលាយចូលក្នុងវាយុភ្លាមៗ ហើយចាប់ផ្តើមទទួលយកវិស័យនៃការប៉ះ។

Verse 156

आकाशमभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः । वायुके भीतर अमित तेजस्वी वज्ञसे पीड़ित हो वृत्रासुर भागकर आकाशमें जा छिपा और उसके विषयको ग्रहण करने लगा

វាយុបាននិយាយថា៖ គាត់បានរត់គេចយ៉ាងលឿនទៅកាន់មេឃ ហើយបន្ទាប់មកកាន់កាប់វិស័យរបស់វា។ ដោយភ័យខ្លាចអំណាចរបស់វាយុ វ្រឹត្រាសុរា អ្នកមានតេជៈដ៏ខ្លាំង ដែលត្រូវវជ្រៈវាយហើយរងទុក្ខ បានរត់ទៅលាក់ខ្លួនក្នុងស្ថានសួគ៌ ដើម្បីចាប់យកទីជម្រកដែលខ្លួនប្រាថ្នា។

Verse 173

विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः । आकाशके भीतर अमित तेजस्वी वज्रसे पीड़ित हो वृत्रासुर सहसा इन्द्रमें समा गया और उनके विषयको ग्रहण करने लगा

វាយុបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក ភ្លាមៗ គាត់បានចូលទៅក្នុងសក្រៈ (ឥន្ទ្រា) ហើយកាន់កាប់ “វិស័យ” របស់ព្រះអង្គ—ចាប់យកដែនដី និងអំណាចរបស់ឥន្ទ្រាផ្ទាល់។ ក្នុងមេឃ វ្រឹត្រាសុរា អ្នកមានតេជៈមិនអាចវាស់បាន ដែលរងទុក្ខពីវជ្រៈ បានរលាយចូលក្នុងឥន្ទ្រាភ្លាមៗ ហើយចាប់ផ្តើមកាន់កាប់វិស័យរបស់ព្រះអង្គ។

Verse 183

रथन्तरेण तं तात वसिष्ठ: प्रत्ययोधयत्‌ । तात! वृत्रासुरसे गृहीत होनेपर इन्द्रके मनपर महान्‌ मोह छा गया। तब महर्षि वसिष्ठने रथन्तर सामके द्वारा उन्हें सचेत किया

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនជាទីស្រឡាញ់! មហាឥសី វសិષ્ઠ បានដាស់ឲ្យព្រះឥន្ទ្រ ត្រឡប់មកស្មារតីច្បាស់លាស់ ដោយសាមាន “រថន្តរ”។ ពេលព្រះឥន្ទ្រ ត្រូវអំពើបាបដែលកើតពីកិច្ចការរបស់ វ្រឹត្រាសុរ ចាប់យក នោះមោហៈដ៏ធំបានគ្របដណ្ដប់ចិត្ត; ហើយមហាឥសី វសិષ્ઠ បានដាស់ព្រះអង្គឡើងវិញ ដោយសាមាន រថន្តរ»។

Verse 1136

विवेश सहसा ज्योतिर्जग्राह विषयं तत: । जलमें अमिततेजस्वी वज्रकी मार खाकर वृत्रासुर सहसा तेजस्तत्त्वमें घुस गया और उसके विषयको ग्रहण करने लगा

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់មក ភ្លាមៗនោះ គាត់បានចូលទៅក្នុងសារធាតុពន្លឺដ៏រុងរឿង ហើយបន្ទាប់ពីនោះ ក៏កាន់កាប់វិស័យនៃអំណាចរបស់វា»។

Verse 1636

शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज़मवासृजत्‌ । जब आकाश वृत्रासुरमय हो गया और उसके शब्दरूपी विषयका अपहरण होने लगा, तब शतक्रतु इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने वहाँ भी उसपर वज्रका प्रहार किया

ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះឥន្ទ្រ អម្ចាស់នៃយញ្ញៈមួយរយ បានខឹងក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយនៅទីនោះឯង បានបោះវជ្រៈទៅលើគាត់»។

Frequently Asked Questions

The dilemma is whether post-war remorse justifies withdrawal from duty, or whether ethical leadership requires confronting internal confusion and continuing action under disciplined discernment.

The sequence teaches that disorder can migrate into progressively subtler levels—culminating in the self—so victory is incomplete without inner clarity; rectitude (ārjava) and awakened awareness are presented as the decisive instruments.

Yes: it is explicitly framed as a dharma-rahasya, attributed to Śakra and transmitted through ṛṣi tradition, signaling interpretive authority and positioning the lesson as a key for restoring composure and right action.