Adhyaya 92
Śrāddha-utpatti and Nivāpa–Agni Precedence (श्राद्धोत्पत्तिः—निवापेऽग्निपूर्वकत्वम्)
Upa-parva: Śrāddha–Nivāpa–Tarpana-vidhi (Ancestral Rite Procedure Unit)
Bhīṣma explains that sages engaged in pitṛyajña performed nivāpa offerings and tarpaṇa using tīrtha-water. The narrative presents a ritual problem: ancestors and deities become distressed by undigested (ajīrṇa) offering-food, and they appeal to Soma. Soma directs them to Svayaṃbhū (Brahmā), who indicates Agni as the remedy. Agni agrees to ‘digest’ the offering in conjunction with the ancestors, establishing the rule that offerings should be preceded by Agni (agni-pūrvaka). The chapter then states protective consequences: when nivāpa is offered with Agni established, brahmarākṣasas and other disruptive beings do not violate the offering, and hostile forces withdraw. Procedurally, Bhīṣma specifies the piṇḍa order—first to the father, then grandfather, then great-grandfather—and recitation elements (Sāvitrī, and formulae such as “somāya” and “pitṛmate”). It also includes boundary conditions for participation near the nivāpa, and a practical tarpaṇa sequence: honoring one’s lineage first, then friends and relations, with water offerings performed at a river; temporal guidance is given for the dark fortnight’s mid-period, with stated benefits (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī) for one devoted to the ancestors. The unit closes by naming revered rishis and identifying the rite as a superior śrāddha-vidhi that releases pretas through the piṇḍa-connection, before transitioning to a forthcoming discussion on dāna.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—यम ने राजा शशबिन्दु को जिन ‘काम्य’ श्राद्धों का उपदेश दिया था, उन्हें सुनो; नक्षत्र-योग के अनुसार श्राद्ध का फल बदलता है। → भीष्म क्रमशः नक्षत्रों के साथ श्राद्ध-दान के विशिष्ट फल जोड़ते जाते हैं—कृत्तिका में अग्न्याधान सहित श्राद्ध, रोहिणी में संतान-प्राप्ति, मृगशिरा में तेज, आर्द्रा में क्रूर कर्म की प्रवृत्ति, चित्रा में रूपवान पुत्र, स्वाती में वाणिज्य-जीविका, विशाखा में बहुपुत्रता, अनुराधा में राजचक्र/राज्य-व्यवस्था का प्रवर्तन, धनिष्ठा में राज्य-भाग, वारुण नक्षत्र में वैद्य-सिद्धि, पूर्व/उत्तर भाद्रपदा में पशुधन, रेवती में बहुमूल्य संपदा, अश्विनी में अश्व-लाभ, भरणी में उत्तम आयु आदि। → उपदेश का शिखर तब आता है जब यह नक्षत्र-श्राद्ध-विधान केवल सिद्धांत नहीं रहता—भीष्म बताते हैं कि शशबिन्दु ने इसे सुनकर वैसा ही आचरण किया और ‘अक्लेशेन’ पृथ्वी को जीतकर सुशासन किया; अर्थात् विधि का फल प्रत्यक्ष राजसिद्धि बनकर प्रकट हुआ। → अध्याय श्राद्ध-कल्प के रूप में निष्कर्ष देता है कि पितृ-पूजन, दान और काल/नक्षत्र की संगति से इच्छित फल (संतान, तेज, व्यापार, राज्य, आयु, पशुधन, वैद्य-सिद्धि) प्राप्त होते हैं; शशबिन्दु का उदाहरण प्रमाण-रूप में स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकोननवतितमो< ध्याय: विभिन्न नक्षत्रोंमें श्राद्ध करनेका फल भीष्म उवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे । तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ «ឱ យុធិષ્ઠិរៈ! ចូរស្តាប់ខ្ញុំ។ យមៈបានបង្រៀនស្តេច សសបិន្ទុ អំពីពិធីស្រាទ្ធប្រភេទកាម្យ (kāmya) ដែលធ្វើក្រោមនក្ខត្រ (nakṣatra) ផ្សេងៗគ្នា—មួយៗមានផលខុសគ្នា។ ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់វាទាំងនោះឲ្យអ្នកស្តាប់»។
Verse 2
श्राद्ध यः कृत्तिकायोगे कुर्वीत सततं नर: । अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर:
ភីṣ្មៈបាននិយាយថា៖ មនុស្សណាដែលធ្វើពិធីស្រាទ្ធជាប្រចាំ នៅពេលនក្ខត្រ ក្រឹត្តិកា (Kṛttikā) ស្របគ្នា ហើយបានបង្កើតភ្លើងបរិសុទ្ធ រួមជាមួយកូនប្រុសថ្វាយបូជាបិត្របុព្វបុរស នោះនឹងរួចផុតពីជំងឺក្តៅខ្លួន និងទុក្ខព្រួយក្នុងចិត្ត។
Verse 3
अपत्यकामो रोहिण्यां तेजस्कामो मृगोत्तमे । क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកប្រាថ្នាកូនចៅ គួរធ្វើពិធីស្រាទ្ធក្រោមនក្ខត្រ រោហិណី; អ្នកប្រាថ្នាពន្លឺកិត្តិយស និងកម្លាំង គួរធ្វើក្រោម ម្រឹគសីរ្សា ដែលល្អបំផុតក្នុងចំណោមនក្ខត្រ “ម្រឹគ”។ តែអ្នកណាដែលបូជាទានស្រាទ្ធក្រោម អារទ្រា នឹងមានចិត្តលំអៀងទៅរកអំពើឃោរឃៅ; ដូច្នេះ មិនគួរធ្វើស្រាទ្ធក្រោម អារទ្រា ទេ»។
Verse 4
धनकामो भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध पुनर्वसौ । पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មនុស្សលោកដែលប្រាថ្នាទ្រព្យសម្បត្តិ គួរធ្វើពិធីស្រាទ្ធនៅពេលនក្ខត្រ ពុនរវសុ។ ដូចគ្នានេះ អ្នកប្រាថ្នាការចិញ្ចឹមបំប៉ន និងការរីកចម្រើន គួរធ្វើស្រាទ្ធនៅពេលនក្ខត្រ ពុស្ស្យ»។
Verse 5
आश्लेषायां ददच्छाद्धं धीरान् पुत्रान् प्रजायते । ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលធ្វើស្រាទ្ធក្រោមនក្ខត្រ អាស្លೇಷា នឹងទទួលពរ មានកូនប្រុសមានចិត្តមាំមួន និងក្លាហាន។ ហើយអ្នកដែលធ្វើស្រាទ្ធ និងថ្វាយបិណ្ឌ (piṇḍa) ក្រោមនក្ខត្រ មឃា នឹងក្លាយជាអ្នកលេចធ្លោក្នុងចំណោមញាតិមិត្ត—ទទួលកិត្តិយស និងភាពជាអធិបតីក្នុងគ្រួសារ ដោយសារកាតព្វកិច្ចចំពោះបុព្វបុរស»។
Verse 6
फल्गुनीषु ददच्छाद्धं सुभग: श्राद्धदो भवेत् । अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग् भवेत्
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលថ្វាយស្រាទ្ធក្នុងនក្ខត្រ ផល្គុនី នឹងក្លាយជាមនុស្សមានសំណាង និងមានមង្គល។ អ្នកដែលធ្វើស្រាទ្ធក្នុង ឧត្តរ-ផល្គុនី នឹងទទួលពរ មានកូនចៅ; ហើយអ្នកដែលធ្វើស្រាទ្ធក្រោមនក្ខត្រ ហស្តា នឹងបានចំណែកនៃផលដែលខ្លួនប្រាថ្នា»។
Verse 7
चित्रायां तु ददच्छाद्धं लभेद् रूपवत: सुतान् | स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति
ភីष្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលថ្វាយទានស្រាទ្ធក្រោមនក្ខត្រ ចិត្រា នឹងទទួលបានកូនប្រុសមានរូបសម្បត្តិ។ ហើយអ្នកដែលបូជាបិតೃ (Pitṛs) នៅពេលនក្ខត្រ ស្វាទី ស្របគ្នា នឹងចិញ្ចឹមជីវិតដោយពាណិជ្ជកម្ម—រីកចម្រើនដោយការជួញដូរ»។
Verse 8
बहुपुत्रो विशाखासु पुत्रमीहन् भवेन्नर: । अनुराधासु कुर्वाणो राजचक्रं प्रवर्तयेत्
ភីෂ្មាបានមានព្រះវាចា៖ មនុស្សណាធ្វើពិធីស្រាទ្ធនៅក្រោមនក្ខត្រ វិសាខា បើប្រាថ្នាបុត្រ នោះនឹងបានបុត្រច្រើន។ ហើយអ្នកធ្វើស្រាទ្ធនៅក្រោមនក្ខត្រ អនុរាធា នឹងក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងរង្វង់រាជ្យក្នុងជាតិបន្ទាប់។
Verse 9
आधिपत्य॑ व्रजेन्मर्त्यो ज्येष्ठायामपवर्जयन् । नर: कुरुकुलश्रेष्ठ ऋद्धो दमपुर:सर:
ភីෂ្មាបានមានព្រះវាចា៖ ឱ កុរុវង្សដ៏ប្រសើរ! មនុស្សណាធ្វើបិណ្ឌទានដោយសង្រ្គោះអារម្មណ៍ និងសង្រ្គោះឥន្ទ្រីយ៍ជាមុន នៅក្រោមនក្ខត្រ ជ្យេෂ្ឋា នោះនឹងបានសម្បត្តិរុងរឿង ហើយឈានដល់អធិបតេយ្យភាព។
Verse 10
मूले त्वारोग्यमृच्छेत यशो55षाढासु चोत्तमम् | उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्
ភីෂ្មាបានមានព្រះវាចា៖ ធ្វើស្រាទ្ធនៅក្រោមនក្ខត្រ មូលា នាំឲ្យបានសុខភាពល្អ; នៅក្រោម ពួរវាសាឍា នាំឲ្យបានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។ ហើយអ្នកធ្វើពិធីបូជាបិត្រនៅក្រោម ឧត្តរាសាឍា នឹងដើរលើផែនដីដោយគ្មានទុក្ខសោក។
Verse 11
श्राद्ध त्वभिजिता कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात् । श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम्
ភីષ្មាបានមានព្រះវាចា៖ អ្នកធ្វើស្រាទ្ធនៅក្រោមនក្ខត្រ អភិជិត នឹងបានសិទ្ធិជោគជ័យក្នុងវិជ្ជាជីវៈវេជ្ជការ។ ហើយអ្នកប្រគេនទានស្រាទ្ធនៅក្រោមនក្ខត្រ ស្រាវណា បន្ទាប់ពីស្លាប់ នឹងទៅដល់សុគតិដ៏ល្អប្រសើរ។
Verse 12
राज्यभागी धनिष्ठायां भवेत नियतं नरः । नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात्
ភីષ្មាបានមានព្រះវាចា៖ មនុស្សណាធ្វើស្រាទ្ធដោយការអនុវត្តវិន័យយ៉ាងតឹងរឹង នៅក្រោមនក្ខត្រ ធនិષ્ઠា នោះប្រាកដជាបានចំណែកក្នុងរាជ្យ និងការគ្រប់គ្រង។ ហើយអ្នកធ្វើស្រាទ្ធនៅក្រោមតារាវារុណ—សតភិષា—នឹងបានសិទ្ធិជោគជ័យក្នុងសិល្បៈព្យាបាល ជោគជ័យជាវេជ្ជបណ្ឌិត។
Verse 13
पूर्वप्रोष्ठपदा: कुर्वन् बहून् विन्दत्यजाविकान् । उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាធ្វើពិធីស្រាទ្ធ នៅពេលនក្ខត្រ ពូರ್ವប្រូṣ្ឋបដា (ពូರ್ವភាទ្របដា) កំពុងគ្រប់គ្រង នឹងទទួលបានចៀម និងពពែជាច្រើន; ហើយអ្នកណាធ្វើនៅក្រោម ឧត្តរាប្រូṣ្ឋបដា (ឧត្តរភាទ្របដា) នឹងទទួលបានគោរាប់ពាន់»។
Verse 14
बहुकुप्यकृतं वित्तं विन्दते रेवतीं श्रित: । अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាអាស្រ័យលើនក្ខត្រ រេវតី (មានន័យថា ធ្វើស្រាទ្ធនៅរេវតី) នឹងទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនប្រភេទ លើសពីមាស និងប្រាក់។ ធ្វើស្រាទ្ធនៅ អશ્વិនី នឹងបានសេះ; ហើយធ្វើនៅ ភរណី នឹងបានអាយុកាលល្អឥតខ្ចោះ»។
Verse 15
इमं श्राद्धविधिं श्रुत्वा शशबिन्दुस्तथाकरोत् । अक्लेशेनाजयच्चापि महीं सोडनुशशास ह
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះរាជា សសបិន្ទុ បានស្តាប់វិធីស្រាទ្ធនេះហើយ ក៏ប្រព្រឹត្តតាមដូច្នោះ។ ដោយមិនមានទុក្ខលំបាកណាមួយ ទ្រង់បានឈ្នះផែនដី ហើយបន្ទាប់មកកាន់កាប់ និងគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់វា»។
Verse 89
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकोननवतितमो<ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង អនុសាសនបវ៌—ក្នុងផ្នែក ដានធម៌ និងក្នុងវិធានពិធីស្រាទ្ធ—ជំពូកទី ៨៩ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
A procedural dilemma: offering-food causes distress (ajīrṇa) to ancestors and deities, raising the question of how the rite should be structured so that the offering becomes beneficial rather than burdensome.
Dharma is enacted through disciplined method: correct mediation (Agni), correct sequence (piṇḍa order), and mindful speech (mantra/formulae) convert intention into a stable, socially transmissible practice.
Yes. The chapter attributes protective stability to Agni-preceded offerings (non-violation by brahmarākṣasas and withdrawal of disruptive forces) and states benefits for pitṛ-devotion (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī), alongside the claim that pretas are released through the piṇḍa-connection.