Adhyaya 90
Śrāddha-dvija-parīkṣā: Paṅkti-dūṣa and Paṅkti-pāvana (श्राद्धे द्विजपरीक्षा—पङ्क्तिदूष-पङ्क्तिपावन)
Upa-parva: Dāna–Śrāddha Anuśāsana (Guidelines on Gifts and Śrāddha Eligibility)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which dvijas should receive śrāddha offerings. Bhīṣma differentiates between general charity—where a kṣatriya should not habitually test brāhmaṇas—and ritual contexts (daiva/pitṛ) where examination is deemed appropriate. He outlines markers for evaluating invitees (lineage, conduct, age, appearance, learning, family standing) and enumerates categories treated as non-eligible (apāṅkteya) or line-impairing (paṅkti-dūṣa). He then lists line-purifying (paṅkti-pāvana) qualities and profiles: Vedic learning, vows, disciplined conduct, truthfulness, restraint, ritual competence, and commitment to svadharma. The chapter further stresses that improper presence or improper conduct during the meal is believed to negate results; gifts given without faith or with malice are assigned a contrary destination. Practical cautions include shielding the rite from disruptive observers and emphasizing that feeding the unqualified yields no benefit, analogized to sowing seed on barren land or offering into extinguished fire. The unit closes by prioritizing learned and mantra-competent recipients over mere quantity, and by advising neutrality in selection rather than favoritism toward friends.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, चातुर्वर्ण्य-धर्मों के उपदेश के बाद, पितृयज्ञ-रूप श्राद्ध के सूक्ष्म विधान और ‘किस तिथि में करने से क्या फल मिलता है’—यह जानने की उत्कंठा से भीष्म से प्रश्न करते हैं। → वैशम्पायन के माध्यम से भीष्म श्राद्ध-विधि का क्रम खोलते हैं—श्राद्ध ‘शुभ, धन्य, यशस्य, पुत्रीय’ है; पर तिथियों का चयन साधारण नहीं: कुछ तिथियाँ प्रशस्त, कुछ वर्ज्य; और समय-निर्णय (पूर्वाह्न/अपराह्न) भी फल को बदल देता है। → तिथि-फल का निर्णायक कथन: नवमी के श्राद्ध से एक-खुर वाले पशुओं (घोड़े आदि) की बहुलता; दशमी के श्राद्ध से गौ-वृद्धि; त्रयोदशी के श्राद्ध से कुटुम्ब में श्रेष्ठता, पर साथ ही घर में युवाओं की अकाल-मृत्यु का कठोर संकेत—और कृष्णपक्ष में चतुर्दशी का निषेध, दशमी से अमावस्या तक की प्रशस्तता; साथ ही श्राद्ध में अपराह्न की विशेषता। → भीष्म तिथियों की प्रशस्तता/वर्ज्यता और समय-श्रेष्ठता का नियम-रूप निष्कर्ष देते हैं: जैसे शुक्लपक्ष की अपेक्षा कृष्णपक्ष श्राद्ध के लिए अधिक उपयुक्त, वैसे ही पूर्वाह्न की अपेक्षा अपराह्न श्राद्ध के लिए अधिक विशिष्ट—अर्थात पितृ-तृप्ति हेतु ‘काल’ ही प्रधान साधन है।
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। अर: सप्ताशीतितमोब ध्याय: विविध तिथियोंमें श्राद्ध करनेका फल युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन् धर्मा: प्रोक्ता यथा त्वया । तथैव मे श्राद्धविर्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអង្គអ្នកមានធម៌! ឱ ព្រះមហាក្សត្រនៃផែនដី! ដូចដែលព្រះអង្គបានពន្យល់អំពីកាតព្វកិច្ចនៃវណ្ណៈទាំងបួនរួចហើយ ដូច្នេះសូមព្រះអង្គពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដោយពេញលេញអំពីវិធីប្រតិបត្តិពិធី ស្រាទ្ធ (śrāddha) ផង»។
Verse 2
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो भीष्म: शान्तनवस्तदा | इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे
វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ ពេលព្រះបាទយុធិષ્ઠិរ ទូលស្នើដូច្នេះ ប៊ីស្មៈ កូនប្រុសរបស់សាន្តនុ ក៏ចាប់ផ្តើមពន្យល់ដោយពេញលេញអំពីវិធីស្រាទ្ធទាំងមូល។
Verse 3
भीष्म उवाच शृणुष्वावहितो राजन् श्राद्धकर्मविधिं शुभम् धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप
ប៊ីស្មៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកបង្កឲ្យសត្រូវរងទុក្ខ! ចូរស្តាប់ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន នូវវិធីស្រាទ្ធដ៏មង្គលនេះ។ វាផ្តល់ទ្រព្យ សេចក្តីល្បីល្បាញ និងកូនប្រុស; ហេតុនេះហៅថា “ពិធីយញ្ញៈសម្រាប់បិត្រ” (Pitṛyajña)»។
Verse 4
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् | पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा,देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग, राक्षस, पिशाच और किन्नर--इन सबके लिये पितर सदा ही पूज्य हैं
«សម្រាប់ទេវតា អសុរ មនុស្ស គន្ធರ್ವ នាគ រាក្សស ពិសាច និងកិន្នរ—បិត្រ (Pitṛs) គឺជាអ្នកគួរឲ្យគោរពបូជាជានិច្ច»។
Verse 5
पितृन् पूज्यादितः पश्चाद्देवतास्तर्पयन्ति वै । तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा
«អ្នកប្រាជ្ញ បូជាបិត្រជាមុន ហើយបន្ទាប់មកទើបបំពេញទេវតាដោយទឹកបូជា។ ដូច្នេះ មនុស្សគួរតែគោរពបិត្រជានិច្ច ដោយយញ្ញៈ និងពិធីសក្ការៈទាំងអស់»។
Verse 6
अन्वाहार्य महाराज पित्णां श्राद्धमुच्यते । तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:,महाराज! पितरोंके श्राद्धको अन्वाहार्य कहते हैं। अतः विशेष विधिके द्वारा उसका अनुष्ठान पहले करना चाहिये
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ មហារាជា ពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) ដែលបូជាដល់បិត្រឹ (Pitṛs—បុព្វបុរស) គេហៅថា “អន្វាហារយៈ” (Anvāhārya)។ ដូច្នេះ ពិធីនេះត្រូវបានកំណត់ឲ្យអនុវត្តជាមុន ដោយអនុវត្តតាមវិធីពិសេសដែលបានចែង»។
Verse 7
सर्वेष्वह:सु प्रीयन्ते कृते श्राद्धे पितामहा: । प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वास्तिथ्यातिथ्यगुणागुणान्,सभी दिनोंमें श्राद्ध करनेसे पितर प्रसन्न रहते हैं। अब मैं तिथि और अतिथिके सब गुणागुणका वर्णन करूँगा
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅគ្រប់ថ្ងៃទាំងអស់ ពេលអនុវត្តពិធីស្រាទ្ធ បិត្រឹបុព្វបុរសក៏រីករាយពេញចិត្ត។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងពន្យល់ដល់អ្នកទាំងស្រុងអំពីគុណ និងទោសដែលទាក់ទងនឹងទិថិ (tithi—ថ្ងៃតាមចន្ទគតិ) និងការទទួលភ្ញៀវឲ្យសមគួរ (atithi)»។
Verse 8
येष्वह:सु कृतै: श्राद्धैर्यत् फलं प्राप्पतेडनघ । तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រដែលគ្មានមន្ទិលបាប អំពីផលដែលទទួលបានដោយធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃនានា ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់ទាំងអស់ឲ្យបានត្រឹមត្រូវតាមពិត។ ចូរស្តាប់ខ្ញុំដោយយកចិត្តទុកដាក់ ឱ អធិរាជដ៏បរិសុទ្ធ»។
Verse 9
पितृनर्च्य प्रतिपदि प्राप्तुयात् सुगृहे स्त्रियः । अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដោយបូជាបិត្រឹ (Pitṛs—បុព្វបុរស) ឲ្យបានត្រឹមត្រូវនៅក្នុងពិធីនីមួយៗ មនុស្សគួរទទួលបានភរិយាពីគ្រួសារល្អ—ស្ត្រីមានរូបសម្បត្តិសមរម្យ អាចបង្កើតកូនចៅល្អ មានសោភ័ណភាពគួរឲ្យចង់មើល ហើយបានពរឲ្យមានកូនច្រើន»។
Verse 10
प्रतिपदा तिथिको पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य अपने उत्तम गृहमें मनके अनुरूप सुन्दर एवं बहुसंख्यक संतानोंको जन्म देनेवाली दर्शनीय भार्या प्राप्त करता है ।।
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បើមនុស្សគោរពបូជាបិត្រឹនៅថ្ងៃប្រតិបទា (Pratipadā) នោះក្នុងគេហដ្ឋានដ៏ល្អរបស់ខ្លួន គេនឹងបានភរិយាស្រស់ស្អាត ត្រូវចិត្ត និងមានកូនច្រើនតាមបំណង។ បើធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទ្វិតិយា (Dvitīyā) នោះកូនស្រីនឹងកើត; នៅថ្ងៃត្រឹតិយា (Tṛtīyā) នោះបានសេះ; ហើយបើគោរពបិត្រឹនៅថ្ងៃចតុរថី (Caturthī) សត្វចិញ្ចឹមតូចៗជាច្រើននឹងកើនឡើងក្នុងផ្ទះ»។
Verse 11
पज्चम्यां बहव: पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप । कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन:
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកណាធ្វើពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) នៅថ្ងៃទី៥ នៃចន្ទគតិ នោះត្រូវបានប្រទានពរឲ្យមានកូនប្រុសជាច្រើន។ អ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី៦ នោះក្លាយជាអ្នកមានចំណែកក្នុងពន្លឺ និងសិរីរុងរឿង»។
Verse 12
कृषिभागी भवेच्छाद्धं कुर्वाण: सप्तमीं नूप । अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី៧ នៃចន្ទគតិ នោះមានចំណែកក្នុងផលចំណេញនៃកសិកម្ម។ អ្នកណាធ្វើនៅថ្ងៃទី៨ នោះទទួលបានប្រាក់ចំណេញក្នុងពាណិជ្ជកម្ម។ ដូច្នេះ ពិធីនេះពេលធ្វើត្រឹមត្រូវតាមកាល គេបង្រៀនថា អាចនាំមកនូវសម្បត្តិលោកិយសមស្រប ខណៈដែលនៅតែឈរលើធម៌ចំពោះបុព្វបុរស»។
Verse 13
नवम्यां कुर्वत: श्राद्ध भवत्येकशफं बहु । विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី៩ នោះឲ្យផលប្រយោជន៍ច្រើន ជារូបនៃសត្វមានក្រចកតែមួយ (ដូចសេះ)។ តែអ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី១០ នោះគោនឹងកើនឡើង និងរីកចម្រើន»។
Verse 14
नवमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषके यहाँ एक खुरवाले घोड़े आदि पशुओंकी बहुतायत होती है और दशमीको श्राद्ध करनेवाले मनुष्यके घरमें गौओंको वृद्धि होती है ।।
ភីષ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី៩ នោះមានសត្វក្រចកតែមួយ ដូចសេះ ជាដើម ច្រើនសន្ធឹក; អ្នកណាធ្វើនៅថ្ងៃទី១០ នោះគោក្នុងគ្រួសារកើនឡើង។ តែឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកណាធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃទី១១ នោះក្លាយជាអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិគ្រប់ប្រភេទ លើកលែងតែ មាស និងប្រាក់; ហើយក្នុងផ្ទះរបស់គេ កូនប្រុសដែលមានពន្លឺព្រះព្រហ្ម (តេជៈនៃព្រះវេដ) នឹងកើតមាន»។
Verse 15
द्वादश्यामीहमानस्य नित्यमेव प्रदृश्यते । रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्,द्वादशीको श्राद्धके लिये प्रयत्न करनेवाले पुरुषको सदा ही मनोरम सुवर्ण, चाँदी तथा बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «សម្រាប់អ្នកដែលខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើពិធីនៅថ្ងៃទ្វាទសី (ទី១២) ជានិច្ច គេឃើញជាប្រចាំថា សម្បត្តិដ៏រីករាយកើតមាន—ប្រាក់ (រជត), ទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន, និងមាសដ៏គួរចិត្ត»។
Verse 16
ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठ: कुर्वन् श्राद्ध त्रयोदशीम् । अवश्यं तु युवानो<स्य प्रमीयन्ते नरा गृहे
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងចំណោមញាតិមិត្តរបស់ខ្លួន បុរសម្នាក់ក្លាយជាអ្នកលេចធ្លោបំផុត នៅពេលគាត់ធ្វើពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) នៅថ្ងៃត្រ័យោទសី (trayodaśī)។ ប៉ុន្តែបើគាត់ធ្វើស្រាទ្ធនៅថ្ងៃចតុរទសី (caturdaśī) នោះនៅក្នុងគ្រួសាររបស់គាត់ យុវជននឹងស្លាប់មុនវ័យដោយពិតប្រាកដ»។
Verse 17
युद्धभागी भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध चतुर्दशीम् । अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បុរសសាមញ្ញដែលធ្វើពិធីស្រាទ្ធនៅថ្ងៃចតុរទសី (caturdaśī) នឹងក្លាយជាអ្នកមានភាគក្នុងសង្គ្រាម—ត្រូវទាញចូលទៅក្នុងចំណែកនៃការប្រយុទ្ធ។ ប៉ុន្តែដោយធ្វើការបូជាស្រាទ្ធនៅថ្ងៃអមាវាស្យា (amāvāsyā) គាត់នឹងទទួលបានការសម្រេចបំណងទាំងអស់»។
Verse 18
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងកន្លះខែខ្មៅ (kṛṣṇa-pakṣa) ចាប់ពីថ្ងៃទីដប់ (daśamī) រហូតដល់ថ្ងៃអមាវាស្យា (amāvāsyā) ទិថីទាំងឡាយត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ពិធីស្រាទ្ធ—លើកលែងតែថ្ងៃចតុរទសី (caturdaśī)។ ទិថីផ្សេងៗ (ដូចជាពីប្រថមា ដល់ នវមី) មិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាល្អដូចគ្នាសម្រាប់ការនេះទេ»។
Verse 19
यथा चैवापर: पक्ष: पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូចដែលកន្លះខែក្រោយ (ក្រឹṣṇa-pakṣa) ត្រូវបានចាត់ទុកថាលើសលប់ជាងកន្លះខែមុន (śukla-pakṣa) ដូច្នេះដែរ សម្រាប់ពិធីស្រាទ្ធ ពេលរសៀល (aparāhṇa) ត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អជាងពេលព្រឹក (pūrvāhṇa)»។
Verse 86
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें तारकवधका उपाख्यान नामक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទី៨៦ មានចំណងជើង «អំពីវគ្គសម្លាប់តារាក (Tāraka)» ក្នុងផ្នែកធម៌នៃទាន (Dāna-dharma) ដែលស្ថិតនៅក្នុង អនុសាសនបរវ (Anuśāsana Parva) នៃ មហាភារត ដ៏បរិសុទ្ធ។
Verse 87
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे सप्ताशीतितमो<ध्याय:
ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី ៨៧ ក្នុង អនុសាសនបវ៌ នៃ «មហាភារតៈ» ដ៏បរិសុទ្ធ ក្នុងផ្នែកអំពីធម៌នៃទាន និងក្នុងវគ្គស្តីពីវិធីវិន័យនៃពិធីស្រាទ្ធ។ សាច់រឿងនៅតែស្ថិតក្រោមការប្រៀនប្រដៅរបស់ភីष្មៈ ដោយបញ្ជាក់ថា ការធ្វើទានដោយសុចរិត និងការបូជាអ្នកបុព្វបុរសដោយត្រឹមត្រូវ គឺជាផ្នែកស្នូលនៃធម៌។
Frequently Asked Questions
How to balance respect toward dvijas with necessary discernment in pitṛ rites: avoiding habitual suspicion in general giving while applying careful selection to preserve śrāddha’s intended ritual efficacy.
Śrāddha should be performed with śraddhā and procedural care, inviting recipients characterized by learning, restraint, and proper conduct; indiscriminate feeding of the unqualified is presented as yielding negligible or null result.
Yes: it asserts that improper invitees, disruptive observation, or faithless/malicious giving undermines the rite’s fruit, while the presence of qualified, disciplined recipients is described as preserving or enhancing the intended benefit.