Adhyaya 132
अध्याय १३२ — कर्मणा मनसा वाचा: स्वर्गमार्गः तथा आयुर्विपाकः (Adhyāya 132 — The path to heaven through deed, mind, and speech; karmic results for lifespan)
Upa-parva: Śiva–Umā Saṃvāda (Ethics of Karma through Body, Speech, and Mind)
Umā initiates an inquiry into dharma and adharma as experienced by humans, asking how one becomes bound or liberated through the three instruments of agency—action, speech, and mind—and what qualities lead to svarga. Maheśvara affirms the question as universally beneficial and outlines a virtue-profile: truthfulness, freedom from acquisitive craving, equanimity, and dispassion as conditions for release from bonds. The discourse then itemizes svarga-oriented disciplines in three registers. (1) Deeds: non-injury to beings, compassion, self-control, non-theft, and sexual restraint (including avoidance of others’ partners and contentment with one’s lawful means). (2) Speech: abstention from falsehood (even for self-interest, gain, or amusement), avoidance of harsh, divisive, or slanderous words, and cultivation of gentle, truthful, conciliatory speech. (3) Mind: refusal to covet or rejoice in another’s property, mental non-violation regarding others’ partners, impartiality toward friend and enemy, and steady goodwill. Umā then raises a further problem of karmic differentiation—why longevity, short life, prosperity, low status, attractiveness, intelligence, and health vary among humans. Maheśvara begins the karma-phala explanation with a focused example: cruelty and habitual injury lead to suffering, social aversion, hellish states, and—upon return—short lifespan; conversely, non-violence and compassion yield favorable rebirths and long life, presented as an established ‘path of longevity’ grounded in abstention from harming living beings.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के धर्म-जिज्ञासा के उत्तर में ‘देव-रहस्य’ का द्वार खुलता है—अग्नि, लक्ष्मी और ऋषि-परंपरा स्वयं बताती है कि छोटे-से कर्म और घर-गृहस्थी की व्यवस्था भी महान फल दे सकती है। → व्रत-तिथि, आचरण और गृह-शुचिता के सूक्ष्म नियम सामने आते हैं: पूर्णिमा पर बलि/अग्निकार्य, अमावस्या पर वनस्पति-हिंसा का निषेध, अतिथि-सत्कार, दीप-प्रज्वलन, गो-ब्राह्मण-अहिंसा, और श्राद्ध-दैव-तीर्थ-पर्वों में विधि—इन सबमें चूक होने पर पाप-लेख और लक्ष्मी-त्याग का भय बढ़ता जाता है। → जमदग्नि का निर्णायक वचन—यज्ञों की बहुलता से भी बढ़कर ‘हृदय की शुद्धता’ है; शुद्ध मन से दिया गया अल्प दान भी ब्रह्मलोक-प्राप्ति का कारण बन सकता है। → देव-रहस्य का सार स्थिर होता है: बाह्य कर्म (तिथि-विधि, गृह-व्यवस्था, श्राद्ध-दान) तभी फलते हैं जब अंतःकरण निर्मल हो; धर्म का श्रेष्ठतम रूप अहिंसा, सत्कार, और शुद्ध-चित्त दान में प्रकट है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ २4 सप्तविशर्त्याधिेकशततमो< ध्याय: अग्नि
ភីṣ្មបានមានព្រះវាចា៖ នៅពេលព្រះចន្ទកំពុងរះ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់បែរមុខទៅរកព្រះចន្ទ ហើយថ្វាយទឹកមួយអញ្ជលិពេញ ដោយរួមជាមួយឃី (ghee) និងអក្សត (អង្ករមិនបែក) នោះការថ្វាយនោះត្រូវបានចាត់ទុកថា បានបំពេញកិច្ចអគ្និហោត្រ (Agnihotra) រួចហើយ។ ដោយអំពើនោះ ភ្លើងបីដ៏បរិសុទ្ធ—ដូចជា ការហបត្យ (Gārhapatya) និងភ្លើងផ្សេងទៀត—ត្រូវបានគេរាប់ថា បានទទួលអាហុតិ (oblation) ដោយល្អប្រសើរ។
Verse 2
स्थितो हााभिमुखो मर्त्य: पौर्णमास्यां बलिं हरेत् । अग्निकार्य कृतं तेन हुताश्चास्याग्नयस्त्रय:
ភីṣ្មបានមានព្រះវាចា៖ នៅរាត្រីពេញបូណ៌មី ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់ឈរបែរមុខទៅរកព្រះចន្ទ ហើយថ្វាយបលិ (bali) ជាអាហុតិ នោះដោយអំពើនោះ គេរាប់ថា គាត់បានអនុវត្តកិច្ចអគ្និការ្យ (ពិធីភ្លើង) តាមធម៌រួចហើយ; ហើយភ្លើងបីដ៏បរិសុទ្ធរបស់គាត់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកថា បានទទួលអាហុតិដោយគ្រប់គ្រាន់។
Verse 3
वनस्पति च यो हन्यादमावास्यामबुद्धिमान् । अपि होकेन पत्रेण लिप्यते ब्रह्म॒हत्यया,जो मूर्ख अमावास्याके दिन किसी वनस्पतिका एक पत्ता भी तोड़ता है, उसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है
ភីṣ្មបានមានព្រះវាចា៖ «ប្រសិនបើមនុស្សល្ងង់ម្នាក់ធ្វើបាបដើមឈើនៅថ្ងៃអមាវាស្យា (Amāvāsyā) ទោះត្រឹមតែបេះស្លឹកមួយសន្លឹក ក៏គាត់ត្រូវបានស្នាមប្រឡាក់ដោយបាបព្រហ្មហត្យា (brahmahatyā) ដែលជាបាបធ្ងន់បំផុត»។
Verse 4
दन्तकाष्ठ॑ तु यः खादेदमावास्यामबुद्धिमान् | हिंसितश्रन्द्रमास्तेन पितरश्रोद्धिजन्ति च
ភីṣ្មបានមានព្រះវាចា៖ មនុស្សល្ងង់ដែលប្រើឈើដុសធ្មេញ (dantakāṣṭha) នៅថ្ងៃអមាវាស្យា (Amāvāsyā) ត្រូវបាននិយាយថា បានប្រព្រឹត្តអំពើខុសដែលប៉ះពាល់ដល់ព្រះចន្ទ; ហើយពិត្រ (Pitṛs) វិញ្ញាណបុព្វបុរស ក៏រអាក់រអួលដោយអាកប្បកិរិយានោះដែរ។
Verse 5
हव्यं न तस्य देवाश्च प्रतिगृह्नन्ति पर्वसु । कुप्यन्ते पितरश्चास्य कुले वंशो5स्य हीयते
ភីស្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅថ្ងៃបុណ្យ និងថ្ងៃពិធីសក្ការៈ ព្រះទេវតាមិនទទួលយកហាវិស្យ (គ្រឿងបូជា) ដែលមនុស្សប្រភេទនោះបានថ្វាយឡើយ។ បិតរបុព្វបុរសរបស់គាត់ក៏ខឹងមិនពេញចិត្ត ហើយក្នុងត្រកូលរបស់គាត់ សាយសន្តានក៏ថយចុះ»។
Verse 6
श्रीरुवाच प्रकीर्ण भाजनं यत्र भिन्नभाण्डमथासनम् । योषितश्वैव हन्यते कश्मलोपहते गृहे
ព្រះស្រី (លក្ខ្មី) បានមានព្រះវាចា៖ «ផ្ទះណាដែលភាជនៈបែកបាក់ និងប៉ាន់ចានក្រឡុកក្រឡាយរាយប៉ាយ អាសនៈក៏រហែក ហើយស្ត្រីត្រូវគេវាយដំ និងបំពាន—ផ្ទះនោះត្រូវបាបធ្វើឲ្យសៅហ្មង។ ពេលមានបុណ្យ និងពិធីសក្ការៈ ព្រះទេវតា និងបិតរបុព្វបុរស នឹងត្រឡប់ចេញទៅដោយការខកចិត្ត មិនទទួលយកការបូជានៅទីនោះឡើយ»។
Verse 7
देवता: पितरश्वैव उत्सवे पर्वणीषु वा । निराशा: प्रतिगच्छन्ति कश्मलोपहताद गृहात्
ភីស្មៈបានពោលថា៖ «នៅពេលគ្រួសារមួយត្រូវសៅហ្មងដោយអសីលធម៌ និងភាពរញ៉េរញ៉ៃ ព្រះទេវតា និងបិតរបុព្វបុរសមិនទទួលយកការបូជារបស់វាទេ។ ទោះជាថ្ងៃបុណ្យ ឬថ្ងៃពិធីសក្ការៈក៏ដោយ ពួកគេក៏ត្រឡប់ចេញទៅដោយការខកចិត្តពីផ្ទះដែលបាបបានបំពុលនោះ ព្រោះការគោរពដែលកើតពីជីវិតគ្រួសារដែលខូចខាត មិនផ្តល់ផលឡើយ»។
Verse 8
अंगिरा उवाच यस्तु संवत्सरं पूर्ण दद्याद् दीपं करञ्जके । सुवर्चलामूलहस्त: प्रजा तस्य विवर्धते
អង្គិរៈបានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកណាដែលថ្វាយទានប្រទីបក្រោមដើមការ៉ញ្ជ (karañja) ជាបន្តរយៈពេញមួយឆ្នាំ ហើយកាន់ឫសសុវរចលា (suvarcalā) នៅក្នុងដៃ—សាយសន្តានរបស់គាត់នឹងរីកចម្រើន»។
Verse 9
गार्ग्य उवाच आतिथ्यं सततं कुर्याद् दीपं दद्यात् प्रतिश्रये । वर्जयानो दिवा स्वापं न च मांसानि भक्षयेत्
ការគ្យៈបានមានព្រះវាចា៖ «គួរធ្វើការស្វាគមន៍ភ្ញៀវជានិច្ច; នៅទីស្នាក់នៅគួរផ្តល់ប្រទីប (ពន្លឺ)។ ចៀសវាងការគេងពេលថ្ងៃ ហើយកុំបរិភោគសាច់»។
Verse 10
गोब्राह्मणं न हिंस्याच्च पुष्कराणि च कीर्तयेत् । एष श्रेष्ठतमो धर्म: सरहस्यो महाफल:
គារគ្យៈ បាននិយាយថា៖ «មិនគួរធ្វើអំពើហិង្សាចំពោះគោ និងព្រះព្រាហ្មណ៍ឡើយ ហើយគួររំលឹក/សូត្រឈ្មោះទីសក្ការៈបូជា បុស្ស្ករ (Puṣkara) ជាប្រចាំ។ នេះជាធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត—មានទាំងហេតុផលខាងក្នុង និងអាថ៌កំបាំងបរិសុទ្ធ—ហើយផ្តល់ផលវិញ្ញាណដ៏មហិមា»។
Verse 11
अपि क्रतुशतैरिष्टवा क्षयं गच्छति तद्धवि: । नतु क्षीयन्ति ते धर्मा: श्रद्दधानै: प्रयोजिता:
ទោះបីបានបូជាយញ្ញជាច្រើនរយដងក៏ដោយ ផលនៃហាវិស (havis) នោះក៏ចុះថយ ហើយអស់ទៅជាយថាធម្មតា។ ប៉ុន្តែធម៌ដែលអនុវត្តដោយសទ្ធា—វិន័យនៃការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ—មិនចុះថយឡើយ; ពេលអ្នកមានសទ្ធាធ្វើ វានឹងនៅស្ថិតស្ថេរ មិនរលាយបាត់ក្នុងអំណាចសីលធម៌របស់វា។
Verse 12
इदं च परम॑ गुहां सरहस्यं निबोधत । श्राद्धकल्पे च दैवे च तैर्थिके पर्वणीषु च
គារគ្យៈ បាននិយាយថា៖ «ចូរយល់ដឹងអំពីសេចក្តីនេះផង—បង្រៀនដ៏លាក់លៀមខ្ពង់ខ្ពស់នេះ ព្រមទាំងហេតុផលខាងក្នុងរបស់វា។ វាអនុវត្តនៅក្នុងវិធីបូជាស្រាទ្ធ (śrāddha) ត្រឹមត្រូវ ក្នុងពិធីបូជាទេវតា ក្នុងការអនុវត្តពាក់ព័ន្ធនឹងទីរមណីយដ្ឋានបុណ្យ (tīrtha) និងនៅថ្ងៃបុណ្យបរិសុទ្ធ (parvan)»។
Verse 13
रजस्वला च या नारी श्रित्रिकापुत्रिका च या । एताभिश्षक्षुषा दृष्टं हविरनाश्रन्ति देवता:
គារគ្យៈ បាននិយាយថា៖ «ស្ត្រីដែលកំពុងមានរដូវ និងស្ត្រីដែលរងរោគស្វិត្រ (śvitra) ឬរោគស្បែកកាពុត្រិកា (kāputrikā)—បើហាវិស (havis) ត្រូវបាននាងទាំងនោះឃើញដោយភ្នែក នោះទេវតាមិនទទួលទាននូវការបូជានោះឡើយ»។
Verse 14
पितरश्न न तुष्यन्ति वर्षाण्यपि त्रयोदश । यह परम गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। श्राद्धमें
គារគ្យៈ បាននិយាយថា៖ «បិត្រ (Pitṛs) មិនពេញចិត្តសោះ—even រហូតដល់ដប់បីឆ្នាំ។ ចូរស្តាប់សេចក្តីបង្រៀនដ៏សម្ងាត់បំផុតនេះ។ បើនៅថ្ងៃស្រាទ្ធ (śrāddha) ថ្ងៃយញ្ញ ពេលទៅទីរមណីយដ្ឋានបុណ្យ (tīrtha) ឬថ្ងៃបុណ្យ (parvan) ហាវិស (havis) ដែលរៀបចំសម្រាប់ទេវតា ត្រូវបានស្ត្រីមានរដូវ ស្ត្រីមានរោគកុឋ (leprosy) ឬស្ត្រីគ្មានកូន ឃើញដោយភ្នែក នោះទេវតាមិនទទួលយកហាវិសនោះឡើយ ហើយបិត្រនឹងនៅមិនពេញចិត្តរហូតដល់ដប់បីឆ្នាំ។ ដូច្នេះ នៅថ្ងៃស្រាទ្ធ និងថ្ងៃយញ្ញ មនុស្សគួរងូតទឹកឲ្យបរិសុទ្ធ ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស ឲ្យព្រះព្រាហ្មណ៍អានពាក្យសួស្តី (svasti) ហើយសូត្រភារត (Bhārata)។ ដោយធ្វើដូច្នេះ ហាវ្យ និងកាវ្យ (ការបូជាសម្រាប់ទេវតា និងបិត្រ) នឹងក្លាយជាអស្ចារ្យ មិនអស់»។
Verse 15
धौग्य उवाच भिन्नभाण्डं च खट्वां च कुक्कुटं शुनकं॑ तथा । अप्रशस्तानि सर्वाणि यश्न वृक्षो गृहेरुह:
ធោម្យៈ បាននិយាយថា៖ «ភាជន៍បែក ក្រែបែក មាន់ និងឆ្កែ—ដូចគ្នានេះដែរ ដើមឈើណាមួយដែលដុះឡើងនៅក្នុងបរិវេណផ្ទះ—ទាំងអស់ត្រូវបានចាត់ទុកថា អពមង្គល។ ក្នុងគ្រួសារដែលរៀបរយ គេតែងជៀសវាងវត្ថុទាំងនេះ ព្រោះគេជឿថាវាអាចរំខានដល់សុខសាន្ត និងសេចក្តីសមរម្យក្នុងផ្ទះ។»
Verse 16
भिन्नभाण्डे कलिं प्राहुः: खट्वायां तु धनक्षय: । कुक्कुटे शुनके चैव हविर्नाश्रन्ति देवता: । वृक्षमूले ध्रुवं सत्त्वं तस्माद् वृक्ष न रोपयेत्
ធោម្យៈ បាននិយាយថា៖ «គេថា ភាជន៍បែកគឺជាទីស្នាក់របស់ កាលី (ភាពចម្រូងចម្រាស និងការធ្លាក់ចុះ)។ ការរស់នៅជាមួយក្រែបែកនាំឲ្យខាតបង់ទ្រព្យ។ បើមានមាន់ និងឆ្កែនៅក្នុងផ្ទះ ព្រះទេវតាមិនទទួលយកហាវិស្យ (បូជាភាគ) នៅទីនោះទេ។ ហើយកន្លែងដែលមានឫសដើមឈើនៅក្នុងលំនៅដ្ឋាន នឹងមានសត្វរស់នៅជាក់ជាមិនខាន ដូចជា ពស់ និងខ្យងពុល; ដូច្នេះ មិនគួរដាំដើមឈើនៅក្នុងផ្ទះឡើយ។»
Verse 17
जगदग्निरुवाच यो यजेदश्वमेधेन वाजपेयशतेन ह । अवाक्शिरा वा लम्बेत सत्र॑ वा स्फीतमाहरेत्
ជមដគ្និ បាននិយាយថា៖ «ទោះបីបុរសម្នាក់ធ្វើយញ្ញ អશ્વមេធ ឬធ្វើពិធី វាជពេយ្យ រាប់រយដង; ទោះបីគាត់ធ្វើតបស្យាខ្លាំង—ព្យួរខ្លួនលើដើមឈើដោយក្បាលចុះក្រោម—ឬបើកសត្រ (ពិធីបូជាយញ្ញយូរអង្វែង) ដ៏សម្បូរបែបក៏ដោយ; ប៉ុន្តែបើចិត្តមិនបរិសុទ្ធ អ្នកមានបាបនោះប្រាកដជាទៅនរក។ ព្រោះយញ្ញ សេចក្តីពិត និងភាពបរិសុទ្ធនៃចិត្ត មានតម្លៃស្មើគ្នា—តែភាពបរិសុទ្ធនៃចិត្តគឺខ្ពស់ជាងគេ។»
Verse 18
न यस्य हृदयं शुद्ध॑ नरक स ध्रुवं ब्रजेत् । तुल्य॑ यज्ञश्न॒ सत्यं च हृदयस्य च शुद्धता
ធោម្យៈ បាននិយាយថា៖ «អ្នកណាដែលចិត្តមិនបរិសុទ្ធ នឹងទៅនរកជាក់ជាមិនខាន។ យញ្ញ សេចក្តីពិត និងភាពបរិសុទ្ធនៃចិត្ត មានតម្លៃស្មើគ្នា; ប៉ុន្តែភាពបរិសុទ្ធនៃចិត្តគឺជាមាត្រដ្ឋានខ្ពស់បំផុតនៃធម៌របស់មនុស្ស។»
Verse 19
शुद्धेन मनसा दत्त्वा सक्तुप्रस्थं द्विजातये । ब्रह्मलोकमनुप्राप्त: पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
ដោយចិត្តបរិសុទ្ធ មនុស្សម្នាក់បានប្រគេនសត្តុ (ម្សៅស្រូវបារីលីអាំង) មួយប្រស្ថៈ ដល់ព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកកើតពីរដង ហើយបានទៅដល់ពិភពព្រះព្រហ្ម។ ឧទាហរណ៍តែមួយនេះគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពបរិសុទ្ធខាងក្នុងមានសារៈសំខាន់ដាច់ខាត ក្នុងការធ្វើទាន។
Verse 126
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवताओंका रहस्यविषयक एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីមួយរយម្ភៃប្រាំមួយ ស្តីអំពីអាថ៌កំបាំងទាក់ទងនឹងទេវតា ក្នុងបរិវេណ «ធម៌នៃទាន» ដែលស្ថិតនៅក្នុង អនុសាសនបរវ នៃ មហាភារត ដ៏វិសុទ្ធ។
Verse 127
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये सप्तविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទីមួយរយម្ភៃប្រាំពីរ ក្នុង អនុសាសនបរវ នៃ «មហាភារត» ដ៏វិសុទ្ធ—នៅក្នុងផ្នែក «ធម៌នៃទាន» (Dāna-dharma) និងក្នុងសុន្ទរកថាដែលហៅថា «ទេវរាហស្យ» (អាថ៌កំបាំងទាក់ទងនឹងទេវតា)។
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dharma-sankat: since humans act through deed, speech, and mind, which precise patterns in these three domains lead to bondage versus liberation, and how do they concretely determine outcomes such as svarga and lifespan?
Ethical causality is comprehensive: non-injury, truthfulness, and restraint must be integrated across action, speech, and thought; inner intention and mental non-appropriation are treated as morally operative, not merely external behavior.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter embeds a results-framework: virtues are repeatedly marked as “svarga-gāmin” and non-violence is explicitly identified as a recognized ‘path of long life,’ positioning comprehension as guidance toward auspicious karmic outcomes and liberation from bonds.