Adhyaya 35
ជំពូក 2.35 បម្លែង janapada ឲ្យក្លាយជាសំណុំទិន្នន័យដែលត្រូវបានត្រួតពិនិត្យជាបន្តបន្ទាប់ តាមបណ្តាញ Gopa/Sthānika និងការផ្ទៀងផ្ទាត់សម្ងាត់ ដើម្បីឲ្យការប្រមូលចំណូល ការប៉ូលិស និងការឈ្នះសង្គ្រាមអាចអនុវត្តបានតាមរដ្ឋបាល។ ជំនួសការធ្វើដំណើរត្រួតពិនិត្យម្តងម្កាល ដោយបង្កើតបញ្ជីមូលដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍អំពីដីធ្លី គ្រួសារ និងកាតព្វកិច្ច។ ស្តង់ដារអ្វីដែលត្រូវបង់ (ផលិតផល សត្វចិញ្ចឹម លោហៈមានតម្លៃ ទំនិញ កម្លាំងពលកម្ម) និងអ្វីដែលត្រូវសំណង។ ផែនទីព្រំដែន និងចាត់ថ្នាក់ការប្រើប្រាស់ដី; បំបែកកាន់កាប់ដែលត្រូវបង់ពន្ធចេញពីកាន់កាប់ដែលលើកលែង។ បង្កើតប្រវត្តិគ្រួសារតាមសមត្ថភាព និងអាកប្បកិរិយា ដើម្បីទស្សន៍ទាយការអនុលោម និងហានិភ័យ។ កត់ត្រាការមកដល់/ចាកចេញ និងសម្គាល់មនុស្សគួរសង្ស័យ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូល។ វាស់បរិមាណ និងកំណត់តម្លៃពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក/បរទេស ដើម្បីកាត់បន្ថយការលេចធ្លាយ និងធ្វើឲ្យការវាយតម្លៃពន្ធប្រសើរឡើង។ ប្រើអ្នកផ្តល់ព័ត៌មានបន្លំ ដើម្បីបញ្ជាក់កំណត់ត្រា និងសាកល្បងសុចរិតភាពមន្ត្រី។ ត្រួតពិនិត្យផ្លូវ និងតំបន់ព្រំប្រទល់ ដើម្បីបង្ក្រាបចោរកម្ម និងភ្នាក់ងារសត្រូវ។ សេចក្តីអះអាងស្នូល៖ បើគ្មានដែនដីដែលអាចអានយល់បាន kośa និង daṇḍa មិនអាចដាក់ប្រើបានមានប្រសិទ្ធភាពទេ។
Sutras
Sutra 1
धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरमिदमेतावदिति निबन्धयेत् ॥ कZ_०२.३५.०१ ॥
គាត់ត្រូវកត់ត្រាទុកក្នុងតារាងថេរ៖ «ចំនួនប៉ុន្មាននេះជាកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវបង់ជាស្រូវធញ្ញ, សត្វចិញ្ចឹម, មាស/ប្រាក់, ទំនិញ, និងការងារបម្រើ (ឬការបង់ជំនួសវា)»។
Sutra 2
तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामीं दशग्रामीं वा गोपश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०२ ॥
តាមការបញ្ជាក់ (ដោយអធិការ) គោបៈត្រូវគ្រប់គ្រង និងរក្សាបញ្ជីគណនីសម្រាប់ឯកតាភូមិ ៥ ឬ ១០។
Sutra 3
सीमावरोधेन ग्रामाग्रं कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामषण्डवाटवनवास्तुचैत्यदेवगृहसेतुबन्धश्मशानसत्त्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिसङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रम् तेन सीम्नां क्षेत्राणां च करदाकरदसङ्ख्यानेन ॥ कZ_०२.३५.०३ ॥
ដោយការកំណត់ និងសម្គាល់ព្រំដែនឲ្យបានរឹងមាំ គាត់ត្រូវកំណត់ទំហំសរុបនៃភូមិ; ហើយដោយរាប់ដីដែលបានកសិកម្ម និងមិនបានកសិកម្ម—ដីស្រែចម្ការ, ដីស្រោចស្រព, សួនផ្លែឈើ, ព្រៃតូច/ព្រៃដើមឈើ, សួនច្បារ, ព្រៃ, ទីតាំងផ្ទះ, ស្ថានបូជា, វិហារ/ប្រាសាទ, ទំនប់/ស្ពាន, ទីបូជាសព, ផ្ទះបាយសប្បុរសធម៌, កន្លែងផ្តល់ទឹក, ទីកន្លែងបុណ្យ, និងផ្លូវដែលបានការពារ/គ្រប់គ្រង—គាត់ត្រូវកំណត់មាត្រដ្ឋានដីសរុប; ហើយដោយហេតុនេះ ត្រូវរាប់បញ្ជីកាន់កាប់ដែលជាប់ពន្ធ និងលើកលែងពន្ធ នៅក្នុងព្រំដែន និងក្នុងដីស្រែចម្ការ។
Sutra 4
तेषु चैतावच्चातुर्वार्ण्यमेतावन्तः कर्षकगोरक्षकवैदेहककारुकर्मकरदासाश्च एतावच्च द्विपदचतुष्पदमिदं चैषु हिरण्यल्विष्टिशुल्कदण्डं समुत्तिष्ठतीति ॥ कZ_०२.३५.०४ ॥
នៅក្នុងនោះ គាត់ត្រូវកត់ត្រាថា៖ «មានចំនួនប៉ុន្មានស្ថិតក្នុងវណ្ណៈទាំងបួន; មានចំនួនប៉ុន្មានជាកសិករ អ្នកថែគោ ពាណិជ្ជករ (វៃដេហកៈ) សិប្បករ កម្មករជួល និងទាស; មានចំនួនប៉ុន្មានជាសត្វពីរជើង និងបួនជើង; ហើយពីទាំងនេះកើតមានចំនួនប៉ុន្មានជាចំណូលជាសាច់ប្រាក់ ការបម្រើ/ពលកម្មបង្ខំ ពន្ធផ្លូវ/គយ និងពិន័យ»។
Sutra 5
कुलानां च स्त्रीपुरुषाणां बालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरिमाणं विद्यात् ॥ कZ_०२.३५.०५ ॥
គាត់ត្រូវដឹងអំពីគ្រួសារ/វង្សត្រកូល៖ ចំនួនស្ត្រី និងបុរស កុមារ និងមនុស្សចាស់ ការងារ អាកប្បកិរិយា មធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិត និងកម្រិតនៃការចំណាយ។
Sutra 6
एवं च जनपदचतुर्भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०६ ॥
តាមរបៀបនេះ ស្ថានិកៈត្រូវត្រួតពិនិត្យ និងរក្សាបញ្ជីគណនីសម្រាប់ការបែងចែកមួយភាគបួននៃជនបទ (ជនបទ/ជនបទធំ—ជនបទៈ janapada)។
Sutra 7
गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः कार्यकरणं बलिप्रग्रहं च कुर्युः ॥ कZ_०२.३५.०७ ॥
នៅតាមស្ថានីយ៍របស់ gopa និង sthānika ព្រះរាជអធិការប្រដេស្ត្រ (pradeṣṭṛ) ត្រូវអនុវត្តកិច្ចការរដ្ឋបាល និងប្រមូលបាលី (ពន្ធ/សួយ)។
Sutra 8
समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहितास्तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च ॥ कZ_०२.३५.०८ ॥
ភ្នាក់ងារដែលត្រូវបានដាក់ចូលក្នុងភូមិ—បន្លំខ្លួនជាម្ចាស់ផ្ទះ និងពាណិជ្ជករ តាមការណែនាំរបស់សមាហរត្រ (samāhartṛ)—ត្រូវដឹងចំនួនសរុបនៃស្រែចម្ការ ផ្ទះ និងគ្រួសារ/វង្សកុលរបស់ភូមិទាំងនោះ៖ ស្រែចម្ការតាមការវាស់វែង និងផលផលិត; ផ្ទះតាមការកាន់កាប់/ការប្រើប្រាស់ និងការលើកលែង/ការបន្ធូរប្រាក់; និងគ្រួសារតាមវណ្ណៈ និងមុខរបរ។
Sutra 9
तेषां जङ्घाग्रमायव्ययौ च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.०९ ॥
ពួកគេត្រូវដឹងផងដែរ អំពីចំនួនសរុបនៃមនុស្សដែលមានកម្លាំងធ្វើការ និងចំណូលចំណាយរបស់ពួកគេ។
Sutra 10
प्रस्थितागतानां च प्रवासावासकारणमनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१० ॥
ពួកគេត្រូវដឹងមូលហេតុនៃការចេញដំណើរ និងការមកដល់—ថាជាការធ្វើដំណើរ ឬការស្នាក់នៅ—ហើយត្រូវតាមដានចលនារបស់ចារកម្ម និងបុរសស្ត្រីដែលគួរសង្ស័យ/មិនគួរឲ្យទុកចិត្តផងដែរ។
Sutra 11
एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतुवनकर्मान्तक्षेत्रजानां प्रमाणमर्घं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.११ ॥
ដូច្នេះ ភ្នាក់ងារ Vaidehaka (អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានពាណិជ្ជកម្ម/ទីផ្សារ) គួរតែដឹងអំពីមាត្រដ្ឋានស្តង់ដារ និងតម្លៃសមរម្យនៃទំនិញរាជការ ដែលផលិតក្នុងដែនរាជ្យ—ទំនិញពីអណ្តូងរ៉ែ ការងារធារាសាស្ត្រ ព្រៃឈើ សិក្ខាសាលារដ្ឋ និងដីកសិកម្ម។
Sutra 12
परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपुण्यानां कर्मसु च शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१२ ॥
ពួកគេក៏គួរដឹងថា សម្រាប់ទំនិញដែលមានប្រភពពីក្រៅដែន និងមកដល់តាមផ្លូវទឹក ផ្លូវគោក ឬផ្លូវធំ តើអ្វីមានសារសំខាន់ ឬមានគុណភាពទាប ហើយតារាង/ស្តង់ដារដែលអនុវត្តក្នុងការប្រតិបត្តិការ ដូចជា ពន្ធគយ ថ្លៃផ្លូវ/ថ្លៃដំណើរ ថ្លៃឆ្លងទន្លេ/ថ្លៃដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ ថ្លៃប៉ុស្តិ៍យោធា (កងការពារ) ថ្លៃឆ្លងកាត់កន្លែងឆ្លងទឹក/កន្លែងជម្រះទឹក ភាគចំណែក (ការចែកចាយ) អាហាររបប និងស្តង់ដារវាស់វែងសម្រាប់ឃ្លាំង និងទំនិញ។
Sutra 13
एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१३ ॥
ដូចគ្នានេះដែរ អ្នកស៊ើបការណ៍ដែលលាក់ខ្លួនជារូបសង្ឃ/អ្នកបួស ដែលសមាហర్తṛ បានតែងតាំង គួរតែស៊ើបអង្កេតឲ្យដឹងពីភាពសុចរិត ឬអំពើពុករលួយ (ភាពបរិសុទ្ធ/មិនបរិសុទ្ធនៃអាកប្បកិរិយា) របស់មេការគ្រប់គ្រងលើកសិករ អ្នកថែគោ/អ្នកចិញ្ចឹមសត្វគោ និងវៃដេហកៈ (Vaidehakas)។
Sutra 14
पुराण चोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्युपलभेरन् ॥ कZ_०२.३५.१४ ॥
អ្នកស៊ើបការណ៍ដែលជាចោរចាស់ និងសិស្ស/អ្នកបម្រើដែលស្នាក់នៅទីនោះ គួរតែរកឃើញ នៅតាមស្ថានបូជា ចំណុចប្រសព្វផ្លូវ ភូមិឃុំដែលទំនេរ អណ្ដូង ទន្លេ កន្លែងផឹកទឹក កន្លែងឆ្លងទឹក វិហារ អាស្រម ព្រៃភ្នំ និងព្រៃក្រាស់ៗ នូវចំណុចចូល ការធ្វើដំណើរ និងគោលបំណងរបស់ចោរ និងភ្នាក់ងារសត្រូវ/អ្នកប្រតិបត្តិការជាន់ខ្ពស់។
Sutra 15
चिन्तयेयुश्च संस्थास्ताः संस्थाश्चान्याः स्वयोनयः ॥ कZ_०२.३५.१५च्द् ॥
ហើយ ‘ស្ថានីយ៍’ ស៊ើបការណ៍ដែលបានបង្កើតឡើងទាំងនោះ ក៏គួរតែបន្តវាយតម្លៃដែរ; ហើយស្ថានីយ៍ផ្សេងៗទៀត—កោសិកាដែលកើតឡើងដោយខ្លួនឯង (មានប្រភពក្នុងតំបន់ បង្កើតឡើងដោយធម្មជាតិ និងបង្កប់ខ្លួនក្នុងសហគមន៍)—ក៏គួរធ្វើដូចគ្នា។
Frequently Asked Questions
Predictable and proportionate extraction (tax/corvée) based on real capacity; reduced theft and hostile infiltration; improved planning for public works and provisioning—stabilizing livelihoods while strengthening state solvency.
This chapter implies enforcement through audit and exposure: concealment of fields/households, falsified counts, bribery, or collusion by local officers triggers punitive action under general Arthashastra standards—fines, dismissal, confiscation, and proportionate corporal penalties where fraud or security harm is proven.