Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya

Verse 2

इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्

プラスタヤは言った。ついで神々は、マヒーシャ（およびその軍勢）に敗れ、乗り物と武器を携えたまま自らの位を捨て、リチャーマハ（ブラフマー）を先頭に立てて、円盤を執る者、シュリーの主（ヴィシュヌ）に謁見しようと赴いた。到着すると、神々のうち最勝の二柱が並び立つのを見た—シャンカラと、鳥王に坐す者（ガルダに乗るヴィシュヌ）である。彼らを見て、成就者たちは礼拝して頭を垂れ、マヒーシャらの所業を申し述べた。

Verse 3

प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण

主よ。マヒーシャースラは、アシュヴィン双神、太陽、月、ヴァーユ、アグニ、創造主（ブラフマー）、ヴァルナ、インドラらの職分と権能を奪い、天界から我らを追放しました。われらは地上へと投げ落とされ、地に住まう者とされたのです。

Verse 4

एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन

ゆえに、御二柱よ。避難してきた我らの言葉をお聞きのうえ、神々にとって益ある方策をお告げください。さもなくば、我らは今日、戦場にてダーナヴァに圧し潰され、ラサータラへと落ちてしまいましょう。

Verse 5

इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

かくしてムラーリ（ヴィシュヌ）は、シャンカラと共に、心乱れ苦悩する神々の言葉を聞き、彼らを見て、たちまち憤怒を起こした――不滅の本性をもつハリは、終末の時の火（カーラーグニ）に等しかった。

Verse 6

ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्

そのとき、マドゥスーダナ（ヴィシュヌ）の慈悲なる決意より、またシャンカラとピターマハ（ブラフマー）より、さらにシャクラ（インドラ）をはじめとする諸神においても、至大の威力をもつ光輝がその口よりほとばしり出た。

Verse 7

तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

その光輝は一つに凝集して山峰のごとき塊となり、優れた庵（アーシュラマ）に住む汝、聖仙よ、汝のもとへ来た。そこで比類なきカーティヤーヤナという大リシが、その光を受け取り、収めた。

Verse 8

तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा

その聖仙によって成された光に包まれ、千の太陽の光のごとく燃え輝くその中から、カーティヤーヤニーが生まれた――明るく大きな眼をもち、ヨーガによって身が清浄となった者である。

Verse 9

माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे

マヘーシュヴァラの力より顔が生じ、三つの眼は火神（アグニ）の炎の光輝より生じた。ヤマの力より髪が生じ、ハリの光輝より十八の腕が現れ出た。

Verse 10

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

サウミヤ（ソーマ）の力によって、よく整い堅く結ばれた一対の乳房が生じ、腰（中ほど）はインドラの光輝によって現れた。さらに大腿と脛、ならびに臀部は、まことに水の主の威力（テージャス）によって生み出された。

Verse 11

पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव

また、諸世界の大いなる祖（プラピターマハ）の両足は、蓮の蕾のようになった。太陽神たちの光輝によって足指が生じ、手の指もまた、ヴァスたちの輝きによって生起した。

Verse 13

प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा

プラジャーパティたちの光輝によって彼女の歯が現れ、ヤクシャの光によって鼻が生じ、マールタ（風神）の力によって両耳が生じた。サーディヤたちの輝きによって、眉の一対が美しく光りつつ現れ、それはカーマの弓と矢を据える座に似て（妙なる弧を描いて）いた。その至上にして偉大なる光明は、地上において高貴な名によって知られ、やがて彼女は「カーティヤーヤニー」として輝き、その名のままに世に名高くなった。

Verse 14

ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्

三叉戟を持つ恩恵の授与者シヴァは三叉戟を授け、ムラーリ（ヴィシュヌ）は円盤を授け、ヴァルナは法螺貝を授けた。火神はシャクティ（槍）を、風神は弓を授け、ヴィヴァスヴァーン（太陽）は矢筒と朽ちぬ矢を授けた。

Verse 15

वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

インドラは金剛杵（ヴァジュラ）を鈴とともに授け、ヤマは杖（ダンダ）を授け、ダナダ（クベーラ）は棍棒（ガダー）を授けた。ブラフマーは数珠（アクシャマーラー）と水壺（カマンダル）を授け、カーラは猛き剣を盾／革の護りとともに授けた。

Verse 16

हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता

ソーマは首飾りと、ヤクの尾の払子（チャーマラ）を授け、海は花鬘を、ヒマヴァーンは獅子を授けた。ほかの者は頂の宝珠、耳飾り、そして半月の飾りを献じた。さらに、ヴァス神群の神工ヴィシュヴァカルマンは斧を献上した。

Verse 17

गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च

ガンダルヴァの王は、銀で塗られ、飲用にふさわしく満たされた器を授けた。蛇族の主もまた、蛇の首飾りを授け、さらに甘露を宿す樹からの、萎れぬ花で作られた花鬘を授けた。

Verse 18

तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः

そのとき、三眼の御方は、神々のうち最勝の者たちに大いに満足し、轟く大笑いを放たれた。主だった神々は、インドラとともに、またヴィシュヌ、ルドラ、月、風、火、太陽とともに、彼を讃嘆した。

Verse 19

नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः

神々に礼拝され、ヨーガによって清められた身をもって安住する神聖なる女神に、敬礼あれ。大地に「ニドラー（眠り）」の姿として遍満し、また渇き、慎み、飢え、恐れ、そして光輝でもある。

Verse 20

श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै

彼女は信（シュラッダー）、記憶（スムリティ）、滋養（プシュティ）、そして忍耐（クシャマー）である。彼女は影（チャーヤー）、力（シャクティ）、またラクシュミーの住処（カマラーラヤー）である。彼女は行い・生業（ヴリッティ）、慈悲（ダヤー）、迷妄（ブラーンティ）であり、まさにここにおいてマーヤーである。かくのごとき生成・存在（バヴァ）を形とする神聖なる女神に、敬礼あれ。

Verse 21

ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः

ついで、最勝の神々に讃えられた女神は、獣の王（獅子）に乗り、山々を担う大地へと進み、峻峰そびえる大山ヴィンディヤへ赴いた—それは聖仙アガスティヤが低くさせたヴィンディヤである。

Verse 22

नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते

ナーラダは言った。「いかにして福徳ある聖仙アガスティヤは、キルマタ山（すなわちヴィンディヤ）を低い峰としたのか。誰のため、いかなる理由によってそうしたのか。汚れなき善の行いを具える御方よ、これを語り給え。」

Verse 23

पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे

プラスタヤは言った。「昔、ヴィンディヤは天空を行く太陽の運行を妨げた。そこで太陽は壺生者クンババヴァ（アガスティヤ）に近づき、火供（ホーマ）の終わりに言葉を述べた。」

Verse 24

समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः

（太陽は言った。）「おお二度生まれし者よ、我は遠方より汝のもとへ来た。おお牟尼の王よ、我に救済（安堵）を与えよ。我が賢き願いを『施し』として授けよ。そうすれば我は運行し、三天において神々の間で安らかにあろう。」

Verse 28

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः

このように太陽の言葉を聞くと、徳を具えた壺生のアガスティヤは言った。「汝の心の望む施与を授けよう。わがもとより、願う者が失意のまま去ることは決してない。」

Verse 30

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्

聖仙は近づいて山に告げた。「われは最上にしてきわめて清浄なる大ティールタへ赴く。われは老いて汝に登る力がない。ゆえに、ただちに身を低くせよ。」

Verse 31

यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते

聖なるティールタで身を清め、わが大いなる庵へ再び帰るまで、汝はここで増長してはならぬ。もし我が言葉を侮るなら、われは汝を呪うであろう。」

Verse 32

इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः

かく語り終えると、世尊はたちまち虚空を翔けて南方へ向かった。その方角に至ると、彼はそこに留まり、心に念じた。「時至れば、諸仙の最勝が来るとき、われはここへ赴こう。」

Verse 33

तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम

そこで彼は、精錬されたジャームブーナダ金（Jāmbūnada）で門を飾った、いよいよ麗しき庵を造った。ついでヴィダルバの王女をそこに安置し、自らの穏やかな庵へと帰った。

Verse 34

ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः

諸季節ごと、またパルヴァ（parva）という聖なる節目の時には、彼は常にその勝れた庵に住した。残る時は、ダンダカの森に住むその牟尼が苦行を修し、量り知れぬ光輝を具えていた。

Verse 35

विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः

たとえヴィンディヤ山であっても、天空に大苦行者アガスティヤを見て、大聖仙を畏れ、もはや成長して高くならなかった。「まだ帰っていない」と思い定め、峰をより低く保ったまま静かにとどまった。

Verse 36

एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्

かくしてアガスティヤによって、その大いなる山の王はまことに低い峰を持つようにされた、ああ大聖仙よ。そのより高き頂には、聖仙たちに讃えられる女神ドゥルガーが、ダーナヴァ滅尽のために安置された。

Verse 37

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः

デーヴァたち、シッダたち、大いなるナーガ、ヴィディヤーダラ、そして一切のブータの群れは、あらゆるアプサラスとともに歓喜しつつ、憂いを離れてカーティヤーヤニーに侍立した。