Adhyaya 41

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

スータは語った。「まさにその地の北方に、水に臥す御主（ジャラシャーイー）の名高き霊地がある。そこは一切の罪を滅する所として知られている。」

Verse 2

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः । उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

ハリが臥す時と目覚める時に、信愛をもってその御方を礼拝し、断食を守る者は、至高のヴァイシュナヴァの住処に至る。

Verse 3

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः । सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत्

「アシューニャシャヤナー」と呼ばれる第二ティティは愛される月日であり、神々の神クリシュナが聖なる眠りにある時と常に結びついている。

Verse 4

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम्

そのティティの日に、そこで水の上に臥す主ジャラシャーイーを、聖典（シャーストラ）の説く作法に従って礼拝する者は、ハリの住処に至る。

Verse 5

ऋषय ऊचुः । जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन । पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद

仙人たちは言った。「スータの子よ、水に臥す者ジャラシャーイーは、いかにしてそこに来て鎮まったのか。いかなる儀軌によって礼拝されるのか。すべてを詳しく語れ。」

Verse 6

सूत उवाच । पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः । अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

スータは語った。「昔、バーシュカリという名の大いなる力をもつダーナヴァの王がいた。彼は諸天にとっても、またガンダルヴァ、ナーガ、ラークシャサにとっても、打ち勝ちがたい者であった。」

Verse 7

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः । ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम्

やがてその大力の者は、地上のすべてを支配下に置くと、ダイティヤの群れを率いて三十神（トリダシャ）の住まいへと赴いた。

Verse 8

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् । देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम्

そこに、神々とアスラの双方を滅ぼす大戦が起こった。憤ったデーヴァとダーナヴァが、互いに相手を敵として激しく戦った。

Verse 9

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् । तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः

一万年のあいだ、日ごとに恐るべき戦いが続いた。そこでは泥が血となり、骨より成る山が起こった。

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते । जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः

そして一万年の第十の期が終わりに至ると、千眼のサハスラークシャ（インドラ）は彼に敗れ、軍勢と一切の従者を伴って屈した。

Verse 11

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह । जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्

それから彼は天界を捨て、あらゆる神々の群れとともに、ヴィシュヌに帰依して庇護を求め、聖なる安住の地シュヴェータドヴィーパへ赴いた。

Verse 12

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः । शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक्

そこにはバガヴァーン・ヴィシュヌが、ヨーガの眠りに包まれて住し、シェーシャの臥床に横たわり、ラクシュミーがその御足をやさしく奉仕している。

Verse 13

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः । तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

それから彼らは、ヴェーダより生まれた讃歌をもって、四方より賛嘆を捧げた。まことに、ヴァーサヴァ（インドラ）を含むすべての神々は、その神格の真実の帰依者であった。

Verse 14

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् । कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये । यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः

そのとき世の主は起ち上がり、バラスーダナ（インドラ）に告げた。「おお千眼の者よ、今や三界は安穏であるか――汝みずから神々の群れとともにここへ来たのだから。」

Verse 15

शक्र उवाच । बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली । अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे

シャクラ（インドラ）は言った。「バースカリという名のダイティヤの王がいる。彼は強大で、ハラ（シヴァ）より恩寵の賜物を得た。戦においては神々でさえ打ち勝てず、彼によって我は戦場で敗れた。」

Verse 16

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन । तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम

「そして今、彼は天界に支配を打ち立てた、ああマドゥスーダナよ。ゆえに我は神々とともに、汝に帰依し避難を求めて来た。ああ神々の中の最勝者よ。」

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम् । तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत्

世尊は告げた。「時至れば、我みずから彼を降すであろう。ゆえにそれまで、シャクラよ、大いなる苦行（タパス）を修めよ。」

Verse 20

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव । वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः

「苦行の威力より、ヴァーサヴァよ、汝のうちに力が生ずる――その強大なるダイティヤ、バースカリを討ち滅ぼすために。」

Verse 21

शक्र उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय

シャクラ（インドラ）は言った。「おおジャガンナータよ、あのダイティヤを滅するため、いずれの聖なるクシェートラにおいて、私はこの甚大なる苦行（タパス）を修すべきか。どうか我らに告げ示したまえ。」

Verse 22

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् । चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च

スータは語った。これを聞くや、バガヴァーン・ヴィシュヌは、聖なる諸クシェートラと霊なる住処とを心中に久しく定め思案したのち、プランダラ（インドラ）に告げた。

Verse 23

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु

チャマトカーラプラは、シャクラに成就と勝利を授ける聖なるクシェートラである。ゆえに速やかにそこへ赴き、彼（敵）を討つために苦行（タパス）を修せよ。

Verse 24

शक्र उवाच । न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव । बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन

シャクラ（インドラ）は言った。「おおケーシャヴァよ、あなたなくして我らは他所へは赴かぬ。ダーナヴァの王バースカリを恐れ、我らはあらゆる面で震えおののいているのだ。」

Verse 26

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर । त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः

それゆえ、神々の主スレーシュヴァラよ、どうか自らそこへお越しください。あなたに守られてこそ、私は甚大なる苦行（タパス）を修することができます。

Verse 27

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽश्रमान् । चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः

そのとき、すべての神々の群れはそこへ赴き、各々別々にアーシュラマ（修行庵）を設けた。誓願に歓喜し、苦行（タパス）を行うと固く決意していた。

Verse 28

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् । आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने

ヴァースデーヴァもまた乳海を想起し、その広大な海をたちまちそこへ運び、かの古き湖へと注ぎ入れた。

Verse 29

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा । स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः

そこで彼は、かつて白洲（シュヴェータドヴィーパ）におけるように臥所を設けた。四方より、へりくだるすべての神々が彼を讃嘆した。

Verse 30

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे । कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः । प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम्

やがて、アーシャーダ月の暗半月における吉祥なる第二日が到来すると、ブリハスパティ自らが千眼者（インドラ）に柔らかな言葉を告げた。その眼は涙にかき乱されていた。

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर । अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये

ブリハスパティは言った。「おおプランダラよ、今日は『アシューニャシャヤナー』と呼ばれる第二ティティである。水の上に臥して眠るヴィシュヌにとって、ことのほか愛でられる日なのだ。」

Verse 32

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् । ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा । शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम्

この日より四か月のあいだ、規定にかなってヴィシュヌを礼拝し、常に心中に観想するならば、聖典の定める作法に従って正しく誓戒（ヴラタ）を守り、水に臥す主（ジャラシャーイー）を敬うことで、望む成就はことごとく得られる。

Verse 33

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् । पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत्

かくして千眼者サハスラークシャ（インドラ）は、月の第二日より四か月にわたりハリを礼拝し、テージャス—光り輝く威力と栄光—を具えて満ちた。

Verse 34

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः । प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः । सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति

その輝きに満ちた姿を見てジャナールダナは満悦し、こう告げた。「おおシャクラよ、ただちに赴き、かのバーシュカリを討て。諸天の軍勢すべてと共に行けば、勝利は必ず汝のものとなろう。」

Verse 35

शक्र उवाच । बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः । त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि

シャクラは申し上げた。「ああ神よ、我はあの邪心のダーナヴァ王を恐れます。あなたなくしては参りません。たとえ諸天すべてが我と共に行くとしても。」

Verse 36

श्रीभगवानुवाच । त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् । गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम्

世尊は告げた。「千眼者よ、我がスダルシャナの輪は汝と共に赴き、諸天の敵を滅するために働くであろう。」

Verse 37

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् । वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा

かく語り終えるや、ハリはスダルシャナの円盤を放ち、その場でシャクラと共に、ダーナヴァの王たちを討たんとした。

Verse 38

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः । सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि

シャクラもまたその（円盤）に伴われて進み、チャクラの威力によって、戦いの最高潮においてダーナヴァのすべてをことごとく打ち砕いた。

Verse 39

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः । पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

またバーシュカリも、その円盤によってことごとく断ち切られ、金剛杵（ヴァジュラ）に打たれた山のごとく地上に倒れ伏した。

Verse 40

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः । हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्

また、力の驕りに酔う多くの勇猛なるダーナヴァも討たれ、スダルシャナの円盤は再びハリの御手へと帰った。

Verse 41

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः । भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम्

そのときシャクラをはじめとする神々は、歓喜し疑いを離れて、再びヴィシュヌのもとに近づき、礼拝してから後に言葉を述べた。

Verse 42

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः । प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम्

汝の威力により、ああ神々の主よ、不死なる者らの敵はことごとく討たれ、三界の王権は取り戻された。いま再び、棘（障碍）なきものとなった。

Verse 43

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम । सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम्

ゆえに、蓮華眼の御方よ、なすべきこと—我が福徳となること—を告げ給え。常にそのようであり、また敵に恐れをもたらすように。

Verse 44

श्रीभगवानुवाच । मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव । सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये

世尊は仰せになった。「ヴァーサヴァよ、このまさに此処に、我はこの姿のまま常住しよう。あらゆる世界の利益のために—この聖なる湖、功徳ある清き水の依処において。」

Verse 45

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते । प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम्

それゆえ、シャチーの主よ、ここに来たならば、努めてチャートゥルマーシャ（Cāturmāsya）の行を修すべし。すなわちアシューニャ・シャヤナ（aśūnya-śayana）—「寝床を空にしない」誓願である。

Verse 46

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः । तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम्

千眼の者よ、汝の道を妨げる敵はもはや現れぬ。望む果報の成就もまた、疑いなく、我が恩寵によって得られよう。

Verse 47

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह । संप्राप्स्यति स तांल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि

また、ここにおいて信愛をもって我を礼拝するいかなる人も、三十の神々にさえ得難いその諸世界（境地）に到達するであろう。

Verse 48

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे । भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः । कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा

ゆえに行け、千眼者サハスラークシャよ、トリヴィシュタパ（天界）にて王権を治めよ。さらにまた、神々の主よ、事をなす時が到来すれば、疑いなくここにおいて我を再び見るであろう—白洲（シュヴェータドヴィーパ）におけるがごとく。

Verse 49

सूत उवाच । ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः । वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च

スータは語った。「そのときシャタクラトゥ（インドラ）は、彼に礼拝して拝し見たのち、去って行った。ヴァースデーヴァもまた、世の利益のために、まさにその場に留まっていた。」

Verse 50

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः । सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः

かくして、二度生まれし者の中の最勝よ、水の上に臥す至上主ジャナールダナは、あらゆる世界の利益のために、そこに安住しておられる。

Verse 51

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः । चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्

彼を信愛をもって礼拝し、至上の信を具える者は—とりわけチャートゥルマーシャ（雨安居）の期間に—最高の境地に至る。

Verse 52

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता । संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्

かくして一切の神々の群れによって、その地は「ドヴァーラカー（Dvārakā）」として成就した。そこで正しく供養し礼拝する者は、チャートゥルマーシャの期間にトリヴィシュタパ（天界）へ赴く。

Verse 53

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः । सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः

また他の時であっても、死すべき者は心に宿す望みを成就し得る。ゆえに人々はあらゆる努力をもってそのドヴァーラカーを礼拝すべきである――常に、ことにチャートゥルマーシャの時期には殊更に。

Verse 54

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः

以上のすべてを汝らに語り明かした――それは一切の罪を滅する物語、神々の神にして、水の上に臥す主（ジャラシャーヤ）の最上の功徳に満ちた聖なる縁起である。