Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

アガスティヤは言った。「ハラの御子よ、時（死）が近いことはどのように知られるのか。われが問うゆえ、その徴のいくつかを語ってください。」

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

クマーラ（スカンダ）は言った。「身をもつ者に現れる時の徴を語ろう。死が近づくとき、聖仙よ、その徴をよく観察せよ。」

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

もし人の息が昼夜絶えず南の鼻孔（右の鼻孔）を通って流れるなら、その残りの寿命は着実に減り、まことに三年で尽きる。

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

もし「太陽の流れ」（右鼻孔の気流）が一昼夜、あるいは三昼三夜、途切れずに続くなら、この世でのその者の寿命の限りは一年のみと説かれる。

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

もし息が両方の鼻孔を通って十日間絶えず流れ、さらに風の流れに「転移」が起こるなら、その徴により、なお生きるのは三日だけだと言われる。

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

もし両方の鼻道を離れて命の風が口から流れ出るなら、その者が最後の道を進むにあたり、二日以内に旅立ち（死）が来ると告げるべきである。

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

死が忽ち近づくとき、その時は死を畏れる者が努めて慎み深く省みるべきである。正しく行じ、備えなく迎えぬために。

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

太陽が第七の宮にあり、月が生まれの宿にあるとき、その時—パウシュナ（Pauṣṇa）と名づけられる—を観察すべし。とりわけ「太陽の息」が南（右）の鼻孔を流れるときに。

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

しかし、黒みを帯びた黄褐色の男をふと見たなら、その瞬間より—その徴が微妙で形なきものであっても—寿命は二年のみと説かれる。

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

もし人の精液・糞・尿、あるいはくしゃみ（尿や糞を伴うことも）までもが、ここで一度でも不随意に漏れ落ちるなら、その残りの寿命は一年と見なされる。

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

雲なき日に、口に水を満たし、太陽に背を向け、吹き散らしても虹を見ないなら、その者の命は六か月のみと説かれる。

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

死期の近い者は、アルンダティー（Arundhatī）も、ドゥルヴァ（Dhruva）も、ヴィシュヌ（Viṣṇu）の三歩も見ず、さらに第四である母神たちの輪（マートリ・マンダラ）をも拝することができない。

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

人の舌がアルンダティー（Arundhatī）のように現れ、鼻先がドゥルヴァ（Dhruva）と呼ばれ、さらに眉間にヴィシュヌ（Viṣṇu）の足跡が見え、両眼の内に母神たち（Mātṛs）の輪が見えるなら、それは死の近づく凶兆とされる。

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

青などの諸色や、苦味・酸味などの諸味が、理由もなく忽然と変じてしまうと知覚するなら、その者は六か月以内に死を受ける運命となる。

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

六か月以内に死すべき人は、喉・唇・舌・歯が絶えず乾き、また第五である口蓋も艶を失い、本来の色合いが消える。

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

精液と爪と目尻が青みを帯びるなら、その人は第六の月に、死の主ヤマ（Yama）の都へと赴く。

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

もし素早く動く三色のトカゲが人の頭に登り、そして去ってゆくなら、その者の寿命は六か月のうちに尽きる。

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

よく沐浴した後であっても、胸の心のあたりがたちまち乾き、さらに足や手までも乾くなら、その命は三か月のみ残る。

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

もしその者の映り姿が、足が折れたか歪んだかのように見えるなら――塵の上であれ泥の中であれ――その者は五か月しか生きない。

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

身体が動かず静止しているのに影だけが震えるなら、第四の月にクリターンタ（死）の使者がその人を縛る。

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

曇りなき鏡などにおいて、自らの映像の上部――頭――が見えないなら、その者は一か月のうちに滅びる。

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

もし心が乱れて言葉がつかえ、雨なきに虹が現れ、夜に月が二つ見え、昼に太陽が二つ見えるなら――それは死期迫る重大な凶兆である。

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

昼に星々の輪を見、また夜に不自然に星が満ちた天を見、あるいは四方同時にインドラの弓の円弧が現れるなら――それらはここで凶兆とみなされる。

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

樹上や山頂に宿るかのような「ガンダルヴァの都」という蜃気楼めいた幻影を見、さらに白昼にピシャーチャの舞いを目にするなら――これらは死へと至らせる因、徴である。

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

これらすべての徴のうち、もし人がたとえ一つでも見たなら、そのとき死は一月を限りとして待つのみで、それ以上はないと説かれる。

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

両手で耳をふさいでも音が聞こえず、また身体が太ったり痩せたり、あるいは痩せと肥えが不思議に交替するなら――そのとき命は数か月のうちに退いてゆく。

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

自らの影が南の方角へ傾いているのを見た者は、ただ五日を生きるのみで、やがて死へと赴く。

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

もし人が、ピシャーチャやアスラ、烏に、またブータやプレータに、さらに犬・禿鷲・山犬・驢馬・猪に引きずられ、あるいは喰われるのを見たなら、それは恐るべき凶兆の幻視である。

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

夢のうちに、驢馬・駱駝・猿・犬・騾馬・鶴に悩まされ、取り囲まれるなら、その者は命を捨て、年の終わりまでに閻魔（ヤマ）を拝する。

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

夢見る時、自らの身が赤き香・花・衣にて飾られているのを見たなら、ああ無常なり、残るは八か月のみ。

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

夢の中で、塵の山や蟻塚、あるいは祭柱にまで登る者は、第六の月に滅びる。

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

もし夢の中で、自らが驢馬に乗り、油を塗られて剃髪され、ヤマの方角へ引き立てられ、さらに亡き祖先をも見るならば、それは死が迫る重大な凶兆である。

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

もし夢の中で、自分の頭上または自分の身に草や枯れ木が載っているのを見たなら、その者は第六の月まで生き長らえない。すなわち六か月以内の死を示す。

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

もし夢の中で、黒き衣をまとい鉄の杖を持つ暗色の男が、轭（くびき）のそばに立ち、捕らえんとするかのように見えるなら、その者は三か月を越えない。すなわち三か月以内の死を示す。

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

もし夢の中で、カーリーのごとき黒き乙女が、腕に縄の輪をかけて人を縛るなら、その者は一か月のうちにシャマナ（ヤマ）の住まう都を目にする。すなわちヤマの国へ至る。

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

もし男が夢の中で猿に乗り、東の方角へ旅するなら、わずか五日でサンヤミニー（制御の都）—ヤマの都—を見ることになる。

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

たとえ吝嗇の者が施し深くなり、また施し深い者が吝嗇に変ずるとしても――かくして本性が歪められるなら――人は「パンチャトヴァ」、すなわち五大への融解（死）に至る。

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

これらは時（死）の徴であり、ほかにも多くの徴がある。これを知ったなら、人はヨーガを修し、あるいはカーシカー（カーシー）に帰依すべきである。

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

聖仙よ、時を欺き、出し抜く手立てを私は説かない――ただカーシーナータ、カーシーの主、死を征するムリティユンジャヤのみが、胎内への道を塞ぎ（再生を断つ）。

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

罪が吠え立てるのも、閻魔王が吠え立てるのも、ただその時まで――人がヴィシュヴェーシャ（ヴィシュヴェーシュヴァラ）への帰依に専心しない限りである。

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

ヴィシュヴェーシュヴァラの住処に至り、北流のウッタラヴァーヒニー（北へ流れるガンガー）の水を飲み、ヴィシュヴェーシャの吉祥なるリンガに触れた者で、誰が礼拝に値しないであろうか。

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

憤れる時（死）は、カーシーに住む人々に何をなし得ようか――そこでは最期の刹那、シヴァ自らが耳にマントラの教えを授けるのである。

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

幼子の時がたちまち幼年へ移り、幼年もまたすぐに過ぎ去るように、同じく青春も急ぎ去り、老いがすぐ後に迫る。

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

老いにまだ侵されず、感官もまだ衰えていないうちに、賢者は取るに足らぬものをすべて捨て、カーシーに帰依して身を寄せよ。

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

他の時の徴はそのままにしておけ、壺より生まれし者よ。老いこそが最初にして第一の徴である。しかも不思議なことに、その時でさえ人は恐れない。

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

まことに、老いに打ち負かされた者は万人に侮られる。青春という宝珠を奪われ、富を失ったかのような人のごとく。

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

子らはその言葉に従わず、妻でさえ愛情を手放し、親族もまた、老いに抱かれた人をもはや重んじない。

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

老いに抱かれた男を見れば、たとえ愛し情熱に燃える女であっても—恐れ疑い—つねに顔を背け、遠ざかる。

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

老いに等しい病はなく、老いに等しい苦しみもない。老いこそ辱めを生み、そして人にとって老いそのものが死である。

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

時は苦行やヨーガの修練によってそのように征服されるのではない。しかるべき時を経て、聖なるカーシーに住することによってこそ克服される。

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

供犠（ヤジュニャ）なく、布施（ダーナ）なく、誓戒やジャパなどもなく、功徳の大いなる蓄えもなくして、誰がカーシーに到ることを願えようか。

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

このヨーガはカーシーの成就へと導き、この苦行もカーシーの成就へと導き、この布施もカーシーの成就へと導く――そしてシヴァとの合一こそ、まさにカーシーの成就である。

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

ヴァーラーナシーに帰依したなら、カリに何の力があろう、まして時の力があろうか。老いとは何か、罪とは何か。カーシーが真の庇護であるなら、病も障りも何であろう。

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

カリが悩ますのは他所にいる者だけであり、時もまた、まさにその者たちを打ち倒そうとする。

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

罪はカーシーに帰依しない者を悩ませる。だがカーシーに住し、ヴィシュヴェーシュヴァラを礼拝する者は、解脱へ導く「ターラカ」の智慧を得て、業の縄目から解き放たれる。

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

富める人々も、どこにおいてもそのような安楽を得ることはない。カーシーにおいて死を迎えるときに得られる、不滅の至福のようには。

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

カーシー（Kāśī）に住まう者は、神々の位に座す者よりも勝れている。前者は苦しみの終わりに至り、後者は快楽の終わりに至るのみ。

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

麗しき洞窟をもつマンダラ山に住していても、福徳の主はカーシー（Kāśī）なくして歓喜を得なかった――その時カーシーはディヴォダーサ王により護られていたのに。