न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

ウパマニュは言った。「ニヤーサ（礼拝における聖なる安置）は、住持（sthiti）・出生（utpatti）・融帰（saṃhṛti）の順に、三種であると説かれる。家住者（グリハスタ）には住持のニヤーサ、梵行者（ブラフマチャーリン）には出生のニヤーサ。遁世者（ヤティ）には融帰のニヤーサであり、林住者（ヴァーナプラスタ）にもまた同様である。その住持のニヤーサこそ、夫を失った家住の女性にもふさわしい。」

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

いま、カンヤー（Śakti）の再顕現のためのニヤーサ（nyāsa）の相を説こう。拇指より始まり小指に終わる配当は、住持（sthiti）のニヤーサと呼ばれる。右の拇指から始め左の拇指に終えるものは生起（utpatti）のニヤーサと称され、これと逆の順は摂滅（saṃhṛti）のニヤーサである。

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

ビンドゥ（bindu）を伴う「ナ」（na）より始まる諸音節を、順次ニヤーサ（nyāsa）として配当すべし。次いで、無病安穏のために、指々および両掌にもシヴァ（Śiva）をニヤーサすべし。その後、アストラ・ニヤーサ（astra-nyāsa）を行い、アストラ真言（Astra-mantra）によって十方へと遍満させる。ニヴリッティ（Nivṛtti）に始まる五つのカラー（kalā）は、五大（pañca-bhūta）の自性として観想される。

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

五大を司る主たちとともに、それぞれの徴を具えたこれらの内なる力は、心臓・喉・口蓋・眉間・そしてブラフマ・ランドラ（頭頂の開口）に住する。各々の種子音（ビージャ）によって結節（グランティ）を観想し、そのビージャの中に心を安住させよ。これらを清浄にするため、五音のヴィディヤー、すなわちパンチャークシャリー「ナマハ・シヴァーヤ」をジャパせよ。

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

グナの計量された次第に従ってプラーナ・ヴァーユを制し、次いでアストラ・ムドラーによって封じられたヨーガの「武器」により、諸元素の結び目（ブータ・グランティ）を断ち切れ。プラーナに押されてスシュムナー・ナーḍīを通り、ブラフマ・ランドラより出現する自己は、シヴァの光輝（テージャス）と合一させるべきである。

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

まずヴァーユの働きによって身を乾かし、次いで時の火（カーラ―アグニ）にて身を焼け。さらに、上方への内的吸収によって、ヴァーユによりカラー（生命の分力）を収斂し、焼かれた身であってもこれを引き戻す。ついで海洋の原理とともにそのカラーに触れ、甘露（アムリタ）で身を満たし、しかる後に本来の座へと再び安置せよ。

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

次に、あらゆる働きを収斂し、身に執する意識を焼き尽くして、カラーのさらなる流出を起こさず、灰と化したものに「アムリタの灌流」を行うべきである。その後、知によって成るその身において、灯火の炎の形をとりシヴァへと現れ出たアートマンを、ブラフマ・ランドラを通して合一させよ。

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

身の内に入り、心の蓮華に住する彼を観想し、真言より成る身を甘露の雨にて再び灌ぎ清めよ。ついで先に手を浄め、カラ・ニヤーサ（手への安置）を行う。さらにデーハ・ニヤーサ（諸肢への安置）を修し、大いなるムドラーへと進め。

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

次に、主シヴァの説かれた道に従い、アṅガ・ニヤーサを行え。さらに手足など諸肢の関節にヴァルナ・ニヤーサ（字母安置）を施す。ついで六支（真言の六補助）を六種の音類（ジャーティ）とともに安置し、その後、火神アグニの方位より順次にディグ・バンダ（方位の封印）を修せよ。

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

あるいは、頭頂より始まる五分のニヤーサのみを修してもよい。さらに、ブータ・シュッディ等の煩瑣な前行を省き、六支ニヤーサを行ってもよい。このように略式にて身と我を浄め、シヴァの境地に入り、パラメーシュヴァラを礼拝供養せよ。

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

さて、時と機会がある者—あるいは心に迷いのある者—は、拡大の作法に従ってニヤーサの行を修すべきである。その広式において、第一はマートリカー・ニヤーサ、次いでブラフマ・ニヤーサ。第三はプラナヴァ・ニヤーサ、そしてその後にハンサ・ニヤーサがある。

Verse 22

अध्याय

これは「章」（アディヤーヤ adhyāya）を示し、シヴァに関する教えが体系的な学習と観想のために配列された聖典上の区分である。

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

第五の法は、善き人々に讃えられる五音節より成るニヤーサ（nyāsa）である。礼拝などの行においては、そのうち一つのみを行っても、また幾つも行ってもよい。‘a’を頭頂に、‘ā’を額に置き、同様に‘i’と‘ī’を両眼に、さらに‘u’と‘ū’を両耳に置く。

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

種子音‘ṛṃ’と‘ḥṃ’を両頬に、‘ḷaṃ’と‘ḹṃ’を両鼻孔に置く。次いで順に、‘e’と‘me’を両唇に、‘omauṃ’を上下二列の歯に施す。さらに‘aṃ’を舌に、‘yaḥ’を口蓋に、規定のとおりに安置する。続いて‘ka’群の字母を右手の五つの関節にニヤーサせよ。

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

Ca群の字母を左手の関節に安置し、Ṭa群とTa群を両足に置く。PaとPhaは両脇に、次いでBaとBhaを背と臍にも置く。その後、Maを心臓に安置し、皮膚など他の部位にも順次に施して、ニヤーサによって身を清め、シヴァ礼拝のために聖別する。

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

修行者はニヤーサによって、「ya」から「sa」に至る字母を身体の七つの構成要素に安置せよ。「ha」を心臓の内に、「kṣa」を両眉の間に置く。かくして五十音の「ルドラの道」に沿って字母を正しく配し終えたなら、肢分・面相・神聖なる力（kalā）の区別に従って「五ブラフマン」をさらに安置する。

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

それらの真言によって手のニヤーサ（kara-nyāsa）および他の前行を、順次にせよ順不同にせよ行ったのち、頭・顔・心・秘所・足にそれらを配当すべし。次いで、上方より始めて西方に終わる諸面を観想すべし。この五つの座において、イーシャーナ（Īśāna）の五つのカラー（kalā・威力）を順次に安置せよ。

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

次に、四つの面においても、東の面より始まる正しい順序に従い、プルシャ（Puruṣa）の四つのカラーを安置すべし。それらは心・喉・肩・臍・腹・背・胸に स्थापित（安置）される。またアゴーラ（Aghora）の八つのカラーは、両足および両手にも安置すべし。

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

その後、定められた作法を知る者は、十三のカラー（kalā）を順次に観想し、肛門・生殖器・腿・膝に安置すべきである。脛・臀・腰・脇には、ヴァーマデーヴァ（Vāmadeva）の臨在を観ずる。また同様に、鼻・頭・両腕にも（カラーを）配当する。かくして三十八のカラーのニヤーサ（nyāsa）を順序正しく行い、段階を追って進む。

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

その後、プラナヴァ（Praṇava）に通暁した賢者の行者は、プラナヴァのニヤーサを行うべきである。両腕、肘、さらに手首に安置し、脇と腹、腿と脛、足、そして背にも安置する。このようにプラナヴァ・ニヤーサを配して、ニヤーサに巧みな者は（礼拝・観想を）進める。

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

シヴァ派の聖典に説かれるとおり、ハンサ・ニヤーサ（Haṃsa-nyāsa）を正しく行うべきである。「ハンサ」の種子音（ビージャ）を分け、眼と鼻孔に安置し、また腕・眼・口・額、さらに鼻孔にも配する。次いで腋、肩、身体の脇、そして胸にも安置する。

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

腰、両手、足首に—あるいは五支の道に従って—この「ハンサ・ニヤーサ」を行い、その後にパञ्चाक्षरी（パンチャークシャリー）真言を安置すべし。先に説かれた方法により、そこからシヴァ性（シヴァत्व）が生ずるゆえに知るべきである。シヴァとならぬ者はシヴァを修してはならず、シヴァとならぬ者はシヴァを礼拝してはならない。

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

シヴァの心を持たぬ者はシヴァを観想すべきではなく、シヴァに向かわぬ者はシヴァに到達できない。ゆえに、己の全存在をシャイヴァの身となし、束縛された魂の獣性の想い（パシュ・バーヴァ、paśu-bhāva）を捨てよ。「我はシヴァに属す」と念じて、シャイヴァの行を修せよ。その中に、業の供犠（カルマ・ヤジュニャ）、苦行の供犠（タポー・ヤジュニャ）、そしてそれらに勝る真言反復の供犠（ジャパ・ヤジュニャ）が説かれる。

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

瞑想の供犠（ディヤーナ・ヤジュニャ）と知の供犠（ジュニャーナ・ヤジュニャ）—かくして五つの供犠が称えられる。ある者は業の供犠に励み、ある者は苦行の供犠に励む。ほかの者は真言誦持の供犠に励み、同じく瞑想の供犠にも励む。

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

また他の者は知の供犠に励み、段階を追っていよいよ卓越してゆく。次第の供犠（クラマ・ヤジュニャ）は、欲あるものと欲なきものの差別により二種と説かれる。欲に駆られる求道者は、望む対象を味わったのち、快楽への執着に縛られて再び生まれる。だが無欲の道においては、ルドラの住処に至り、そこで神妙の享楽を経験しても、再び堕ち戻ることはない。

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

タポー・ヤジュニャに励む者は、疑いなくタパスヴィー（苦行者）として生まれる。だがその苦行者も、そこで享受すべきものを味わったのち、その位より落ちる。しかるにジャパと瞑想に励む者は、この地上に人として生まれる。そしてその凡夫は、ジャパと瞑想の特別な力によって、この世においても卓越した者となる。

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

真の知を得た者は、ほどなくしてシヴァとのサーユジュヤ（合一）に至る。ゆえに、身をもつ者のためにシヴァが命じた儀礼の供犠も、解脱者にとってはもはや義務の業として束縛とはならない。だが無欲の者が欲と結びつけば、まさに縛られる。ゆえに五種の供犠のうち、禅定（ディヤーナ）と霊的知（ジュニャーナ）に専心すべきである。

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

禅定と真知を具える者は、有（バヴァ）の大海を渡りきる。暴力などの過失を離れ、心を磨くための清浄な器となる。ゆえに、禅定そのものを供犠とするディヤーナ・ヤジュニャは最上であり、解脱（アパヴァルガ）の果を授ける。外面的な儀礼行為は、いわば召使いにすぎず、最高の果に大きく与ることはない。

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

王の宮殿でこの理を見たように、ここでも儀礼の業に携わる者（カルミン）は同様に行う。禅観する者（ディヤーニン）にとっては、形相は微細となり、神的主権（アイシュヴァリヤ）として直に顕れる。だがこの世では、儀礼のための粗大な形は土や木などで作られる。ゆえに禅定の供犠（ディヤーナ・ヤジュニャ）に励む者も、礼拝の支えとして石や土で作られた神像を用いるのである。

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

シヴァの真実の本性を知らねば、人は最高に完全には到達しない。自己の内に住するシヴァを捨て、外なる対象のみを礼拝する者は、手にある果実を投げ捨てて自分の肘を舐めるようなものだ。正しい知から禅定が生じ、禅定から知はさらにいっそう進展する。

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

その二つ—修習と知—によって解脱が得られる。ゆえに禅定に専心すべきである。信（シュラッダー）に貫かれた心をもって、ドヴァーダシャーンタ（十二の終点）に、あるいは頭頂・囟門、額、眉間、鼻尖、または口中、喉、心臓、臍—永遠の座—に観想を定めよ。

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

外の供養と供物によって、神と女神を礼拝すべきである。あるいは日々、リンガにおいても、また造作された御像においても礼拝してよい。聖なる火において、あるいは加持された祭壇（スタンディラ）においても、財力に応じ、バクティをもって行うべきである。さらに、内と外の両面から至上主パラメーシュヴァラを礼拝してもよい。内なる供犠（アンタルヤーガ）に専心する者にとっては、外の礼拝は行ってもよく、また行わずともよい。