वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)

Verse 1

वायुरुवाच । इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः । क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता

ヴायुは語った。「このように、ヴィシュヌを先頭とする神々は、四肢を砕かれ断たれて、たちまち苦境に陥った。力はわずかに残るのみとなり、恐れに震えた。」

Verse 2

त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः । प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः

その戦いにおいて、ガナたち—すなわちプラマタたち—は激怒し、ヴィーラバドラに駆り立てられて、恐怖におののくデーヴァらと他の者たちをも、勇士として襲いかかった。

Verse 3

प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः । बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च

彼らはそのようにして彼を捕らえ、堅固な鉄の枷で罪ある者を縛り、手足にかけ、さらに首と腹にも巻きつけて拘束した。

Verse 4

तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम् । सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत्

まさにその時、御者として仕えたことにより親愛の信を得たブラフマーは、ひれ伏して礼拝し、敬虔に願い求めつつ、山王の上に膝をつく吉祥なる御方に語りかけた。

Verse 5

अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः । प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत

もはや御怒りはお鎮めください、福徳の主よ—これら天界の住人はすでに滅ぼされました。どうか御慈悲を垂れ、ローマジャたちと共に一切をお赦しください、清き誓戒を保つ御方よ。

Verse 6

एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना । शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात्

かくして、衆生の至上主たる梵天により申し上げられ、願い奉られると、ガナパ（ガネーシャ）は歓喜し、梵天の威徳を敬って心を鎮め、自らを抑えた。

Verse 7

देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः । धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

そのとき諸天は好機を得て、神々の神の臣たちとともに、合掌を頂に捧げて礼拝し、さまざまな讃歌をもって御方を讃えた。

Verse 8

देवा ऊचुः । नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने । रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये

神々は言った。「安らぎのシヴァに帰依し奉る。邪なる祭祀を滅する御方に。三叉戟を執る御方に。吉祥なるルドラに。諸ルドラの主に。そしてその本質そのものがルドラである御方に。」

Verse 9

कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे । देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः

時の火たるカーラーグニルドラの御姿をもつ御方に礼拝する。カーラとカーマの肢を断ち、神々の首を刎ね、邪心のダクシャを討ち倒された御方よ。

Verse 10

संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः । शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता

勇者よ。罪深きダクシャと交わったがゆえに—彼は倦まず働く者であっても—咎なき我らまで、戦場にて汝により戒められ、罰せられた。

Verse 11

दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो । त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्

主よ、我らは皆、御威光に焼かれ、恐れおののく。唯一、汝こそ我らの帰依処。どうか、帰依して来た我らをお救いください。

Verse 12

वायुरुवाच । तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः । आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह

ヴायुは語った。「このように讃えられると、主は満悦し、神々を枷から解き放ち、ここにいる不死者たちを神々の神（シヴァ）の御前へと導いた。」

Verse 13

देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः । सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः

そこでもまた、福徳具足の主は—神でありながら—中空の天に立ち、主宰として君臨された。ガナたちを従え、遍く行き渡るその御方こそ、シャルヴァ（Śarva）、一切世界の大主である。

Verse 14

तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः । प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्

至上主パラメーシャーナを見たとき、ヴィシュヌに率いられた神々は、歓喜しつつも畏敬に震え、マヘーシュヴァラに礼拝して頭を垂れた。

Verse 15

दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः । इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्

恐れおののく神々を見て、帰依する者の苦悩を除くハラ（Hara）は微笑み、パールヴァティーに目を向けつつ、マハーデーヴァは次のように語った。

Verse 16

महादेव उवाच । माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः । अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना

マハーデーヴァは告げた。「恐れるな、諸天よ。汝らはまことに我が民である。この懲戒の杖を、慈悲なる我は、ただ恩寵を授けるためにここで執ったのだ。」

Verse 17

भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः । क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्

おお不死の神々よ、汝らに対して我らが犯した過ちは、まことに我らが耐え忍んだ。だが、もし汝らが我らに憤るなら、汝らには立つべき拠り所も、さらには命すらもないであろう。

Verse 18

वायुरुवाच । इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा । सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा

ヴァーユは言った。「無量の光輝をもつシャルヴァ（シヴァ）にそのように告げられると、すべての神々はたちまち疑いを離れ、天の神々は歓喜して舞い踊った。」

Verse 19

प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः

心は澄みわたり、歓喜に打たれて、天界の神々はシャンカラ（シヴァ）への讃歌を唱え始めた。

Verse 20

देवा ऊचुः । त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि । कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते

デーヴァたちは言った。「あなたこそ万界の創造者、守護者、そして収攝者。あなたは至上の主。ああ、自己がカ（ブラフマー）・ヴィシュヌ・ルドラと名づけられる諸相として現れ、ラジャス・タマス・サットヴァの三グナを内に保つ御方よ、われらはあなたに礼拝する。」

Verse 21

सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन । अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद

万有の形を具える御方よ、宇宙を清め養う御方よ、あなたに敬礼します。無相の御方よ、信愛の者のために姿を取り、その顕現の安楽を授け給うあなたに敬礼します。

Verse 22

चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर । निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः

神々の主よ、シャンカラよ—あなたの慈悲によって月は病苦を離れた。さらにミヒラジャージャリも、溺れて死したのち、あなたの恩寵により吉祥なる境地、安楽を得た。

Verse 23

सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो । सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्

おお主よ。夫を失ったシーマンティニーも、あなたを礼拝することによって比類なき吉祥を得、さらに月曜日の誓戒（ソーマヴラタ）により男子を授かった。

Verse 24

श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम् । सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः

主はシュリーカラに、みずからの無上の住処を授け給うた。さらに汝—スダルシャナ—は、諸王の包囲より起こる恐れから（彼／その国土を）守護した。

Verse 25

मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः । शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्

憐れみの大海は、メドゥラを妻とともに救い渡した。さらに汝の聖なる儀礼の力により、ああバヴァ（シヴァ）よ、寡婦となったシャーラダーを再び夫ある者とならしめた。

Verse 26

भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम् । सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात्

バドラーユシャに降りかかった災厄を断ち切り、汝は彼に安楽を授け給うた。さらにサウミニーは、汝に仕えることによって、まことにバヴァ—世間の生成の束縛—より解き放たれた。

Verse 27

विष्णुरुवाच । त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः । कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया

ヴィシュヌは言った。「おおシャンブ（Śambhu）よ、ただ汝のみがブラフマー、ヴィシュヌ、そしてルドラでもある。ラジャス・サットヴァ・タマスという三つのグナによって、汝は創造者となり、守護者となり、また収摂する者となる。すべての衆生に恩寵を授けんと欲するがゆえに。」

Verse 28

सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः । सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः

彼はあらゆる驕りを取り除き、すべての栄光の遊戯（リーラー）であり、その光輝である。あらゆる知とその秘奥にひそみ、万有の衆生に恩寵を施す普遍の施恩者である。

Verse 29

त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर । त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि

汝より万物は生じ、汝こそ万物である。万物は汝に宿る、山の主よ。救いたまえ—救いたまえ—再び救いたまえ。われに慈悲を垂れたまえ。

Verse 30

अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः । एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने

そのときまさに、ブラフマーは合掌してひれ伏した。そしてこの好機を得て、三叉戟を執る主シヴァ（シュूलिन्）に願いを申し上げた。

Verse 31

ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन । ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति

ブラフマーは言った。「勝利あれ、神よ。おおマハーデーヴァ、汝に礼拝する者の苦悩を砕く御方よ。このような過ちにおいて、汝をおいて誰がなお慈悲を垂れたまうであろうか。」

Verse 32

लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे । प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे

かつて戦場に倒れ伏した者たちは、再び起ち上がり、名誉と成就を得るであろう。至上主パラメーシュヴァラ（シヴァ）が歓喜されるとき、いかでか逆境や不幸が起こり得ようか。

Verse 33

यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम् । तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात्

神々の中の神々がこの人々に向けて下したいかなる譴責も、その譴責そのものを飾りと見なすべきである。へりくだって受け入れることの尊さが大いなるゆえに。

Verse 34

इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव

かくしてパラメーシュティンたる梵天に申し上げられると、神々の主シヴァは女神の御顔を見つめ、微笑むかのようにして答えられた。

Verse 35

पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः । देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः

蓮華より生まれ、御子のごとき梵天への父なる慈愛ゆえに、主は神々をはじめとする者たちの肢体と諸能力を、以前のままに回復して授けられた。

Verse 36

प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः । तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ

また、プラタマーらによって罰せられた神なる母たちにも、ギリーシャ（シヴァ）はその肢体を以前のとおりに回復して授けられた。

Verse 37

दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः । तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्

そのとき尊き祖父ブラフマー自らが、ダクシャの罪の量にふさわしく、老いた山羊のような顔を彼に作り与えた。

Verse 38

सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी । भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु

やがて彼も意識を取り戻し、なお生きているのを見て、賢者は恐れつつ合掌し、多くの嘆願の言葉をもってシャンブ（シヴァ）を讃えた。

Verse 39

दक्ष उवाच । जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक । कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह

ダクシャは言った。「勝利あれ、神よ、宇宙の主よ、諸世界に恩寵を垂れる御方よ。どうか憐れみたまえ、マヘーシャーナよ、我が過ちをお赦しください。」

Verse 40

कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो । मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः

諸世界の主よ、創造し、保持し、そして収め去るのはただ御身のみ。私は確信して悟りました――御身はヴィシュヌをはじめ一切の神々の支配者の上に立つ至上の主です。

Verse 41

त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम् । न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः

この一切はただ御身によって広がり、遍満し、生み出される。御身を離れては滅びもない。まことに、アチュタをはじめとするいかなる支配神も、御身に勝る者はない。

Verse 42

वायुरुवाच । तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम् । स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति १ घृणानिधिः

ヴァーユは言った。彼がそのように—動揺し、恐れ、嘆き、罪を負って取り乱しているのを見て、慈悲の宝庫なる御方は、微笑むかのように彼に告げた。「恐れるな。」

Verse 43

तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया । गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः

かく告げ終えると、主は父なる梵天を喜ばせんとして、ダクシャに、滅びることなきガナパティの位—ガナたちを統べる主権—を授けた。

Verse 44

ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत २ ंजलिः । तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्

それから梵天をはじめ諸天は、合掌して礼拝し、へりくだり篤き言葉をもって、ギリジャー（パールヴァティー）の主たるシャンカラを讃えた。

Verse 45

ब्रह्मादय ऊचुः । जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो । कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै

ブラフマーら諸神は言った。「勝利あれ、シャンカラよ――神々の主、貧しき者の拠り所、偉大なる主よ。マヘーシャーナよ、慈悲を垂れ、まことに我らの過ちをお赦しください。」

Verse 46

मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक । कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै

「おお供犠（ヤジュニャ）の守護者、供犠の主、我執に縛られた供犠を打ち砕く御方よ、慈悲を垂れたまえ。火葬場（屍陀林）とその作法に関わる我らの罪過を、まことにお赦しください。」

Verse 47

देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक । दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते

ああ神々の神、至上の主よ—汝は帰依者の命の息を養い、悪しき者を罰する御方。主よ、我に御慈悲を垂れ給え。汝に敬礼し奉る。

Verse 48

त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम् । रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्

主よ、汝を知らぬ悪しき者どもの驕りを、汝はまことに打ち砕き給う。とりわけ、心を汝に結びつけた善き者たちの特別なる守護者は汝である。

Verse 49

अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव । सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः

汝の御振る舞いはまことに妙なるもの—それは確かに汝の慈悲の力による。栄光ある御方よ、すべての過ちをお赦し給え。汝は常に、へりくだる者と苦しむ者を慈しみ給うゆえ。

Verse 50

वायुरुवाच । इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः । स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः

ヴァーユは言った。かくして梵天ら不死の神々に讃えられた至上の主マハーデーヴァは歓喜された。帰依者を愛する慈悲の大海たる御方は、すっかり満ち足り給うた。

Verse 51

चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः

憐れみにより、苦しむ者に慈しみ深きシャンカラは、梵天をはじめとする天界の者たちに恩寵を施された。さらに大いに喜び、彼らに相応しい人々をも（侍者・支えとして）授け給うた。

Verse 52

स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः । अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत

そのとき、無上の慈悲に満ちた至高主パラメーシュヴァラは、帰依して庇護を求め来たった神々にお語りになった。やわらかな微笑を伴う御言葉によって、彼らのあらゆる恐れを鎮めて宣べられた。

Verse 53

शिव उवाच । यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः । शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः

シヴァは仰せになった。「ここで神々が犯したこの過ちは、定められた務めの力に縛られていたかのようなもの。汝らがただ帰依のために来たのを見て、われらはそれをまことにすべて忘れ去った。」

Verse 54

तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः । हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति

それゆえ汝らもまた、恥を知らず、心において然るべきを顧みず、争いのためにここへ来た。いま直ちに安らかに、ハリ（ヴィシュヌ）、ヴィリンチ（ブラフマー）、インドラならびに他の天の首領たちと共に、天の都へ帰るがよい。

Verse 55

इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः । सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः

かくして神々に告げ終えると、供犠を超越する無祭者（アクラトゥ）でありながらダクシャの祭祀を滅したデーヴァの主、ハラ（シヴァ）は天より姿を消した。ギリジャーの従者と眷属を伴い、ダーラ（シヴァ）は一瞬天空に留まるかのようにして、やがて隠没した。

Verse 56

अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः । सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः

その後、かの神々もまた苦悩を離れ、バドラとスバドラの吉祥なる武勇と威力を聞き終えると、ただちに天空をたやすく喜びのうちに去った。マガヴァン（インドラ）を先頭に、それぞれ望む住処へと帰還した。