तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

ヴィヤーサは言った。「いかにして、またいかなる特別の手段によって、至福なる主ナーラーヤナはトゥラシーの胎に御種子を置かれたのか。どうか私に説き明かしてほしい。」

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

サナトクマーラは言った。「ナーラーヤナはまことに諸天の事業を成就する者、善き者たちの帰依処である。シャンカチューダの姿を取り、かのラマー（ラクシュミー）と共に戯れ楽しまれた。」

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

ゆえに、至福をもたらすヴィシュヌのその御事績を聴け――いかにして彼がシヴァの聖命の執行者となり、また諸世界を護持する主ハリとして、宇宙の母に対していかに振る舞ったかを。

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

戦いのただ中で天の声を聞くや、主シャンブ（Śambhu）はシャンカチューダ（Śaṅkhacūḍa）を促した。かくして駆り立てられた彼は、至上の鎧を身に取った。

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

ハリは自らのマーヤーを速やかに働かせ、婆羅門の姿となり、さらにシャンカチューダ（Śaṅkhacūḍa）そのものの形を帯びて、トゥラシーの住まいへ赴いた。

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

トゥラシーは戸口のそばに立ち、ドゥンドゥビの太鼓を打ち鳴らした。さらにその場で「勝利あれ！」と叫び、美しき婦人を呼び覚ました。

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

それを聞くや、その貞淑なる婦人は無上の歓喜に満たされ、最大の敬意をもって窓から外を眺め、王の大路を目にした。

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

ブラーフマナたちに財を施し、吉祥の儀礼を執り行わせた。ついで、わが夫の到来を知るや、彼女は急ぎ身を飾り整えた。

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

戦車より降りたヴィシュヌは、その女神の住まいへと赴いた。マーヤーを操る者は、シャンカチューダの姿を取り、神々の目的を成就せんと進んだ。

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

愛しい人が目の前に来たのを見て、彼女は歓喜に満たされた。彼の足を洗い、礼拝してひれ伏し、そして涙を流した。

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

彼は吉祥なる者を、麗しい宝石の獅子座に座らせた。ついで樟脳などの香りをまとわせたタンブーラ（檳榔・ベテルの葉）を捧げ与えた。

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

今日、わが生は実りを得、わが命もまことに満ち足りた——戦場へ赴いた愛しき命の主が、再び家へ帰り来たるのをこの目で見たゆえに。

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

そう言い終えると、彼女は愛しき人を横目でそっと見やり、喜びに微笑みつつ、甘やかな声で戦の成り行きを尋ねた。

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

トゥラシーは言った。「彼こそ主、神々のうち最勝の神、無数の宇宙を滅する御方である。その御命により、ヴィシュヌ、ブラフマーら諸神は常に従い、そのままに働く。」

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

彼は三神の父であり、三グナの本質でありながら、なおグナを超えたニルグナである。信奉者の願いによりサグナとして顕れ、ハリ（ヴィシュヌ）とブラフマーに力を授けてその働きを起こさせる。

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

クベーラの嘆願により、ハラ（シヴァ）は神聖な徳を具えたサグナの御姿をお取りになった。カイラーサに住まうその主—ガナたちの統率者—は至上梵であり、善き者たちの究竟の帰依処である。

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

ただ御身の時の一パラ（pala）によって、無数の宇宙卵は滅尽し融解する。瞬きの間に、多くのブラフマーやヴィシュヌらはすでに過ぎ去った—至上主シヴァに属する量り知れぬ時の流れが、それらを凌駕するゆえである。

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

おお主よ、あなたは彼と共に戦いに赴かれた。では、彼が諸天を助力としていたその戦は、いかにして展開したのであろうか。

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

「至上の主を打ち破って、無事にここへ来たのか。汝の勝利はいかにして成ったのか、我に告げよ。そのことをこそ、詳らかに説け。」

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

トゥラシーがそのように語るのを聞いて、ラマーの主（ヴィシュヌ）は微笑まれた。ついでシャンカチューダの姿をとり、甘露（アムリタ）のごとき言葉で彼女に語りかけた。

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

世尊は仰せになった。「戦いを好むこの我が戦場に赴いたとき、巨大な喧騒が起こり、大いなる合戦が激しく始まった。」

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

そのとき、勝利を求めるデーヴァとダーナヴァの間に戦が起こった。そこでダイティヤらは、力を誇る不死の神々によって打ち破られた。

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

それから我は、力強き神々とそこで戦った。だがその神々は敗れ、シャンカラ（シヴァ）を帰依処として赴いた。

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

ルドラでさえ彼を助けるため戦場へ来た。ゆえに私は力の驕りにふくれ、長きにわたり戦いに臨まなかった。

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

おお、愛する者よ、我らの戦いは実に丸一年続いた。そして、愛しい人よ、それはすべての阿修羅に破滅をもたらした。

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

ブラフマー自らが我ら二人の和解をもたらし、ブラフマーの定めによって、神々の正当な地位と権限が適切に回復された。

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

我は自らの住処、吉祥なるシヴァの世界へ帰り、シヴァもまたその神聖なる本体へと帰入された。かくして万事にわたり完全な安寧が得られ、あらゆる騒擾と災厄は遠く追い払われた。

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

サナトクマーラは語った。「かく言い終えて、世界の主は休息のために横たわられた。そこにて、シュリーの主（ヴィシュヌ）はラーマ（ラクシュミー）と共に歓喜し、彼女は彼と、彼は彼女と、相互の悦びに憩われた。」

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

その貞淑にして徳ある女性は、期待していた安楽が乱されたのを感じ、万事を思案してから言った。「あなたは、いったい誰なのですか。」

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

トゥラシーは言った。「そなたは一体誰か。今すぐ告げよ。そなたのマーヤーにより、私は欺かれ、辱められた。わが貞節が奪われた以上、ゆえに私は必ずそなたを呪う。」

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

サナトクマーラは言った。「おお婆羅門よ。トゥラシーの言葉を聞き、またハリの呪いを恐れて、彼は戯れ（リーラー）のごとく、自らのこの上なく麗しい本来の姿を現した。」

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

欺きのトゥラシーの姿を見て、しるしによってヴィシュヌであると悟ると、妻の貞節（パーティヴラティヤ）が破られたことに憤り、彼に向かって言葉を発した。

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

トゥラシーは言った。「おおヴィシュヌよ、あなたには慈悲がない。心は石のようだ。妻のダルマを破ったゆえに、わが主君はまことに討たれたのだ。」

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

「あなたはまことに石のごとし。慈悲なき悪しき者だからだ。ゆえに我が呪詛により、ただ今この瞬間、石の姿となれ。」

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

汝—慈悲の大海—が迷妄に陥ったと言う者は、疑いなく彼らこそ迷える者である。過ちなき信徒が、ましてや他者のために行ずるとき、どうして打ち倒され得ようか。

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

サナトクマーラは言った。「かく語り終えると、シャンカチューダに愛された貞淑なるトゥラシーは深い悲嘆に沈み、激しく泣き、幾度も声をあげて嘆き悲しんだ。」

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

ついで彼女の涙を見たヴィシュヌ—至上の主宰—は、神々のシャンカラを想起し（招請し）た。彼の神威によって全世界は迷妄の覆いに包まれ、定められた道へと導かれるのである。

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

そのとき、 भक्तに常に慈しみ深いシャンカラ（シヴァ）が顕現した。ハリ（ヴィシュヌ）は御前にひれ伏して礼拝し、謙虚に敬虔なる讃嘆を捧げた。

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

ハリが悲嘆に沈み、またその愛しき者が嘆き泣くのを見て、憐れみ深く苦しむ者に寄り添う御方は、慎みある言葉で二人をやさしく諭した。

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

シャンカラは言われた。「泣くでない、トゥラシーよ。まことに人は自らの業の果を受けねばならぬ。この世の業の大海において、喜びや悲しみを独立して与える他者はない。」

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二部「ルドラ・サンヒター」、第五「ユッダ・カーンダ」、シャンカチューダ討伐の物語において、「トゥラシーの呪詛の叙述」と題する第四十一章はここに終わる。

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

吉祥なる御方よ、あなたが修した苦行（タパス）は、その正しき果を自ら結びました。どうして他のあり方がありましょう。まさにその果報が、あるべきとおりにあなたのうちに生じたのです。

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

この身を捨て、天なる妙身を得て、ハリとともに永遠に歓喜せよ。光輝と福徳において、ラマー（ラクシュミー）に等しき者となれ。

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

「汝のこの身は、放たれるとここにて河の姿となる。バーラタ（インド）において彼女は功徳と聖浄の性を帯び、『ガンダキー（Gaṇḍakī）』の名で知られるであろう。」

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

「おおマハーデーヴィーよ、我が授けし恩寵により、トゥラシーはどれほどの時のあいだ、デーヴァたちへの礼拝を成就させる最上の手段として在り続けるのか。」

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

「天界においても地上においても地下界においても、常にハリの御前にとどまれ。麗しき者よ、花々の中の最勝として、聖なるトゥラシーの樹となれ。」

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

汝はまことに樹木を司る女神なり。ヴァイクンタにて神妙なる姿を取り、ハリとともに秘して永遠に戯れん。

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

汝はバーラタにおける諸河を司る女神にして、多くの功徳を授くる者。汝はラヴァノーダの妻となり、またハリヤムシャの娘（あるいはその系統）として生まれん。

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

まことに、ハリ（ヴィシュヌ）はガンダキー河の岸辺近くで山の姿を取るであろう。そこ、バーラタ（インド）において、汝の呪いの力により、彼は礼拝のための聖なる座（住処）を स्थापितする。

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

そこでは、剃刀のごとく鋭い牙をもつ恐るべき虫どもが、数えきれぬほど群がり、それを切り裂く。切り離したのち、空洞の内に輪（チャクラ）を作り、己がものとする。

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

そのシャーラグラーマの聖石は、自然に備わる種々の相違によって、まことに大いなる功徳を授ける。さらに、その上に現れるチャクラの印の違いにより、「ラクシュミー＝ナーラーヤナ」などの名で呼ばれるようになる。

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

おおヴィシュヌよ、シャーラグラーマの聖石と、汝のトゥラシーとの神聖なる結びつきは、常に吉祥の相を同じくし、功徳（プンニャ）を多く増大させる。

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

おお優しき者よ、シャーラグラーマ（ヴィシュヌ）を礼拝する際にトゥラシーの葉を切り取ったり折ったりする者は、来世において妻との別離を受けるであろう。

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

トゥラシーの葉を切り裂き、あるいは折り、しかもシャṅカ（聖なる法螺貝）の定められた清浄を捨てる者は、妻を失い、七度の生にわたり病に悩まされる。

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

まことに、大いなる智者としてシャーラグラーマの聖石とトゥラシー、そして聖なる法螺（シャṅカ）を一つに保ち慎み深く守る者は、シュリー・ハリに愛される者となる。

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

汝はシャṅカチューダに愛され、その縁は一つのマンヴァンタラの終わりまで続く。だが汝が法螺（シャṅカ）とともに離別すれば、汝にもたらされるのはただ悲しみのみである。

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

サナトクマーラは言った。かく語り終えると、シャンカラはその場で、シャーラグラーマの聖石とトゥラシーの、数多の功徳を授ける聖なる偉大さを説き明かした。

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

それから、常に善き者に吉祥なる安らぎを授けるシャンブは姿を隠し、ハリと彼女をも喜ばせて、自らの住処へと去って行った。

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

シャンブ（主シヴァ）の御言葉を聞いて、彼女は満ち足りて歓喜し、トゥラシーとなった。かつての身を捨て、まことに光り輝く神聖なる姿を現した。

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

それからカマラーパティ（ヴィシュヌ神）は彼女と共にヴァイクンタへ赴いた。するとただちに、その身よりガンダキー川が生じた。

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

おお聖仙よ、かの不動の岩でさえそこで動かされ、河岸は人々に功徳を授ける地となった。その場所で、虫や小さき生きものが種々の穴を穿った。

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

そこで水に落ちる石は、きわめて大いなる功徳を授ける。だが乾いた地に留まる石は「ピンガラー（piṅgalā）」と知るべく、まことに悩みの因となる。

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

かくして汝の問いに従い、すべてを語り終えた。これはシャンブ（主シヴァ）の功徳を授ける聖なる御事であり、人々にあらゆる正しき願いを成就させる。

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

かくして、この聖なる物語は語り終えられた——ヴィシュヌ（Viṣṇu）への讃嘆を織り交ぜつつ。これは世の享楽と解脱の双方を授け、功徳清浄である。さらに何を聞きたいのか。