शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् । दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शंकरम्

サナトクマーラは言った。「その場に留まったダーナヴァの王は、ダーナヴァの中より偉大にして聡明、識見ある者を使者として任じ、シャンカラ（主シヴァ）のもとへ遣わした。」

Verse 2

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह । वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

そこへ赴いた使者は、バニヤンの根元に坐すチャンドラバーラを見た。その輝きは千万の太陽に等しかった。

Verse 3

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजस

ヨーガの坐を結び、眼差しは揺るがず、聖なるムドラーを備え、ほほえみを湛えていた。清浄な水晶のごとく輝き、ブラフマンのテージャスを燃え立たせていた。

Verse 4

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शांतं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

彼は三叉戟と戦斧を執り、虎皮の衣をまとわれる。寂静にして安らかなる、ガウリーの愛しき主、三つ眼の御方—帰依者のためには死すらも取り除かれる。

Verse 5

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम् । आशुतोषं प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकारकम्

彼は苦行の果を授け、あらゆる繁栄を定める方。アーシュトーシャ—たやすく歓喜され、常に安らかな御顔の主、信徒に恩寵を垂れるためにのみ働かれるシヴァである。

Verse 6

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् । विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

我はヴィシュヴァナータ—宇宙の主—に礼拝する。万創の種子にして、その御姿は宇宙、また宇宙として生まれ給う。万有を支え、すべてを成し、世界の帰滅の因そのものである。

Verse 7

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् । ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

彼は因の中の因、衆生を地獄の苦海より渡らせる方。解脱の智を授け、智の種子であり、真智より生ずる永遠の歓喜—常住不滅である。

Verse 8

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः । शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

使者は戦車より降り、ダーナヴァの主を見て、頭を垂れて恭しく礼拝し、シャンカラに、また神なるクマーラ（スカンダ）にも拝礼した。

Verse 9

वामतो भद्रकाली च स्कंदं तत्पुरतः स्थितम् । लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कंदश्च शंकरः

その左にはバドラカーリーが立ち、その前にはスカンダが立っていた。ついでカーリーとスカンダとシャンカラ（シヴァ）は、諸世界の吉祥なる祝福を彼に授けた。

Verse 10

अथासौ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् । उवाच शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

そのときシャンカチューダの使者—至高の作法に通じた者—はシャンカラに礼拝し、合掌して吉祥なる言葉を述べた。

Verse 11

दूत उवाच । शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः । वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

使者は言った。「私はシャンカチューダの使者として、ここにあなたの御前へ参りました。今、あなたは何をなさろうと望まれるのですか。真実をお告げください、マヘーシュヴァラよ。」

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा च वचनं शंखचूडस्य शंकरः । प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

サナトクマーラは語った。シャンカチューダのその言葉を聞くと、シャンカラ—マハーデーヴァ、福徳具足の主—は心安らぎ、そして彼に告げた。

Verse 13

महादेव उवाच । शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् । कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

マハーデーヴァは言った。「聞け、深き智慧を備えた使者よ。これは安寧と福徳をもたらす我が言葉である。よく思惟したうえで、論争や対立のないように、これを彼に伝えよ。」

Verse 14

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् । मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

諸世界を定め、ダルマを知り尽くす梵天ブラフマーは、ダルマの父として憶念される。マリーチはその子といわれ、カश्यパはマリーチの子として伝えられる。

Verse 15

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुस्साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

心より満悦したダクシャは、自らの十三人の娘たちを彼に授けた。その中に徳高きダヌがあり、彼の福運と吉祥なる繁栄を増し広げた。

Verse 16

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

ダヌには四人の子がいた――猛き光輝に燃えるダーナヴァたちである。その中の一人がヴィプラチッティで、大いなる力と恐るべき武勇で名高かった。

Verse 17

तत्पुत्रो धार्मिको दंभो दानवेन्द्रो महामतिः । तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

その子はダンバ――ダルマに則り、偉大な思慮を備えたダーナヴァの王であった。そして汝はその最上の子、徳心を具え、ダーナヴァを治める主である。

Verse 18

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः । अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

かつて汝はゴーパの中の牧童であり、行いも正しかった。だが今はラーディカーの呪いにより、ダーナヴァの主として生まれたのである。

Verse 19

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः । निजवृतं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना

たとえダーナヴァの胎に入って生まれたとしても、真実には汝はダーナヴァではない。己が昔の行いの道を知るなら、今すぐデーヴァたちへの怨みを捨てよ。

Verse 20

द्रोहं न कुरु तैस्सार्द्धं स्वपदं भुंक्ष्व सादरम् । नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

彼らに対して背信をなしてはならぬ。自らの正当な位を敬って受け、安らかに享受せよ。さらに熟慮のうえ、貪欲と心の歪みから生じる過度や動揺によって国を治めてはならない。

Verse 21

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव । निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठंतु स्वपदे सुराः

「おおダーナヴァよ、デーヴァたちに主権を返し、わが恩寵を守れ。自らの国に安楽に住し、スラたちをもそれぞれの正当な位に安住させよ。」

Verse 22

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः । कुलीनाश्शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

衆生への敵意も、もはや十分である——ましてや神々への背信など、言うまでもない。彼らは皆、高貴にして行い清らか、カश्यパの系統に生まれた者たちである。

Verse 23

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च । ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

いかなる罪であれ——婆羅門殺しなどをはじめとする諸罪も——自らの親族を裏切ることから生じる罪の、十六分の一にすら及ばない。

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् । प्रोवाच शंकरस्तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

サナトクマーラは語った。かくして、シュルティとスムリティに拠る吉祥なる教えを多く聞き終えると、シャンカラは彼に向かい、最上の智をもって諭した——それは魂を、主（パティ）たるシヴァの至高の悟りと解脱へと導くものである。

Verse 25

शिक्षितश्शंखचूडेन स दूतस्तर्कवित्तम । उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

シャṅカチューダに鍛えられたその使者は、理を弁える者として、へりくだって言葉を述べたが、宿命の力によりその理解は惑わされていた。

Verse 26

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किंचिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

使者は言った。「主よ、あなたが語られた言葉は他ならぬ真実、まさにそのとおりです。されど、真にして道理にかなう私の申し述べも、どうかお聞きください。」

Verse 27

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

あなたは今、同族を裏切ることは大いなる罪だと仰せになりました。では主よ、それはイーシャ・アスラにも当てはまり、デーヴァには当てはまらぬのですか。

Verse 28

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु संदेहभंजनम्

もし「それはすべてに当てはまる」と仰せなら、私は熟慮してから申しましょう。今この件について、決定の結論をお示しになり、私の疑いを打ち砕いてください。

Verse 29

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

滅尽の大海において、マハーデーヴァはなぜ円盤（チャクラ）を執る者となり、最上の二大魔、マドゥとカイタバの首を斬り落とされたのですか、マヘーシュヴァラよ。

Verse 30

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः । भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

「トリプラとの戦いは、いかにして彼らを灰と化す結末となったのか。おおギリーシャ（山の主）よ、汝が神々の守護者にして勇将（surapakṣa）として振る舞ったことは世に名高い。」

Verse 31

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

「彼のすべてを奪い取ったのち、いかにしてバリは追いやられたのか。さらにスータラなどの地下界から（彼を）引き上げるため、棍棒を執る者（ヴィシュヌ）がその門に立っていた。」

Verse 32

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः । शुंभादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

「兄弟を伴うヒラニヤークシャは、いかにしてデーヴァたちに討たれたのか。さらにシュンバらアスラも、いかにして神々に打ち倒されたのか。」

Verse 33

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः । क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

「昔、海を攪拌したとき、デーヴァたちは甘露ピーユーシャを飲んだ。その事において、苦労を担ったのは我らであり、彼らは皆、得られた果報を味わう者となった。」

Verse 34

क्रीडाभांडमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः । स ददाति यदा यस्मै तस्यै तस्यैश्वर्यं भवे त्तदा

「この全宇宙は、時（カーラ）なる至上の自己の戯れの玩具にすぎない。彼が誰にいつ（力と福徳）を授けるなら、その者にこそ、その時、主権と繁栄が生起する。」

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे शिवदूतसंवादो नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二部ルドラ・サンヒターの第五「ユッダ・カーンダ」、シャンカチューダ討滅の章において、「シヴァの使者（シヴァドゥータ）との対話」と題する第三十五章はここに終わる。

Verse 36

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् । समसंबंधिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

この二者が争っているさなかにあなたが赴けば、その行きはむなしく終わりましょう。世俗の縁を等しく見る者には好まれても、主たるあなたにはふさわしくありません。

Verse 37

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते रहिता लज्जा स्पर्द्धास्माभिस्सहाधुना

ああ大いなる御心の主、あらゆる神々とアスラを統べる自在天よ——あなたは恥を失われたのですか。なぜ今、私どもと争い競われるのですか。

Verse 38

यतोधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्य ताम्

敗北においては、名声の失墜こそいよいよ大きい。だがあなたの場合はそれと逆である——そのことを心中にてつぶさに思惟なされよ。

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः । यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

サナトクマーラは言った。これらの言葉を聞くと、三つ目の主（シヴァ）はやさしく微笑み、ついでダーナヴァの王に、時にかなった、しかも甘美な調子で語りかけた。

Verse 40

महेश उवाच । वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि । तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

マヘーシャは言った。「われらは信愛の者（バクタ）に従う。まことに、われらは決して独りよがりに自在ではない。彼らの意志によってこそ行為し、偏りによって誰かの側に立つことはない。」

Verse 41

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि । मधुकैटभयोर्देत्यवरयोः प्रलयार्णवे

いにしえ、万物の始まりにおいて、ヴィディ（梵天）の祈願により、ハリ（ヴィシュヌ）でさえも戦いへと招かれ、滅尽の海（プララヤ）にて、魔の雄マドゥとカイタバと相まみえた。

Verse 42

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा । प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

かつて、神々の祈りに応えて、帰依者を益する御方は、プラフラーダを守り、主の信徒の安寧を成就せんがため、ヒラニヤカシプを討たしめた。

Verse 43

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः । देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

またトリプラとの戦いがあり、そののち彼らは灰燼と化した—神々の嘆願に応じて成されたことだと、これもまた古き伝承より私は聞いている。

Verse 44

सर्वेश्वर्यास्सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा । आसीच्छुंभादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

かつて諸天の祈願により、万有を統べる至上の力—一切の母—はシュンバ（Śumbha）とその眷属と戦い、みずから彼らの滅亡を成し遂げた。

Verse 45

अद्यापि त्रिदशास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः । स सदेवो हरिर्मां च देवश्शरणमागतः

今なお諸天は皆、梵天（Brahmā）を頼みとして赴いた。さらにハリ（Hari、ヴィシュヌ Viṣṇu）もまた、諸天とともに我がもとへ来て、守護を求めている。

Verse 46

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोप्यहम् । सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

この我でさえ、ハリ（Hari）や梵天（Brahmā）ら諸神の懇願に心を動かされ、天衆の主でありながら、戦のために使者として実際に赴いたのだ。

Verse 47

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः । ये ये हताश्च दैतेया नहि केपि त्वया समाः

まことに汝は、大いなる魂をもつクリシュナ（Kṛṣṇa）の随伴の中でも最勝の者。討たれたダイティヤ（Daitya）たちのうち、武勇において汝に並ぶ者は一人もいない。

Verse 48

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह । देवकार्यार्थमीशोहं विनयेन च प्रेषितः

王よ、汝と戦うことがこの我にとって何の大いなる恥となろうか。諸天の務めのため、我は主でありながらも、へりくだりと礼をもって遣わされたのだ。

Verse 49

गच्छ त्वं शंखचूडे वै कथनीयं च मे वचः । स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

まことに汝はシャンカチューダのもとへ赴き、我が言葉を伝えよ。彼はこの事において相応しく振る舞うがよい。われはここにて諸天の務めを果たさん。

Verse 50

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शंखचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदंतिकम्

かく語り終えると、シャンカラ—大自在天—はその場でしばし静止された。するとシャンカチューダの使者は立ち上がり、彼の御前へと赴いた。