भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3

Verse 1

शिव उवाच । अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना । यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्

シヴァは言った。「このトリプラの主は、今は功徳を具え、ダルマに確立している。功徳が現に働いているところでは、賢者は決して—いかなる場合にも—これを殺してはならぬ。」

Verse 2

जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः

「我は知っている、神々よ、汝らすべてに降りかかった大いなる苦難を。あのダイティヤらは甚だ強大で、デーヴァにもアスラにも討ち滅ぼすことはできぬ。」

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने भूतत्रिपुरधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二（ルドラ）サンヒター、第五（ユッダ）カンダ、トリプラ討滅の説話において、「ブータ・トリプラのダルマ（行いと秩序）の叙述」と題する第三章はここに終わる。

Verse 4

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा

戦により心身が鍛えられていようとも、どうして我が知りつつ友を裏切れようか。自生者（ブラフマー）は、善意の友を欺くことは大罪であると先に宣言されたのだ。

Verse 5

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

婆羅門を殺した者、酩酊の酒を飲む者、盗む者、また聖なる誓戒を破った者には、善き人々が贖罪の法を定めた。だが、恩を受けた者を裏切る不知恩の者には、贖罪はない。

Verse 6

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः । विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः

「あのダイティヤたちはまことに我がバクタである。彼らを討つべきはこの我自身—それなのに、どうしてデーヴァたちが討てようか。汝ら法（ダルマ）を知る者たちよ、ただ法に従って正しく熟慮せよ。」

Verse 7

तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे । तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्

「彼らが我へのバクティによって行動しているかぎり、討ってはならぬ。とはいえ、デーヴァたちよ、この件の理由はヴィシュヌ（Viṣṇu）に奏上すべきである。」

Verse 8

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः । न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने

サナトクマーラは言った。「その言葉をこのように聞くや、シャクラ（インドラ）を先頭とするすべての神々は、ただちにその事を、まず原初の牟尼ブラフマーに報告した。」

Verse 9

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः । वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्

そのとき、インドラを伴うすべての神々は、ブラフマー（法を定める者）を先頭に戴き、速やかにヴァイクンタへ赴いた。皆、天なる光輝に満ちていた。

Verse 10

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः । तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः

そこに至り、ハリ（ヴィシュヌ）を拝見すると、神々は忽ち畏敬に満たされて礼拝し、合掌して（アーンジャリの印で）大いなる信愛をもって讃嘆した。

Verse 11

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् । न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

彼はただちに、威力に満ち万有に遍満する主ヴィシュヌに、先に起こったとおりの一切を告げ、己が苦しみの全原因を余すところなく申し述べた。

Verse 12

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये । ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्

そのときヴィシュヌは、神々の苦悩を聞き、またトリプラの住人に与えられた恩寵を知り、彼らの守るヴラタ（誓戒）を理解して、次の言葉を告げた。

Verse 13

विष्णुरुवाच । इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः । तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

ヴィシュヌは言った。「これはまことに真実の言葉である。永遠のダルマ（サナータナ・ダルマ）が宿るところ、そこに憂いは生じない。太陽を見れば闇が消えるように。」

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः । पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः

サナトクマーラは語った。これらの言葉を聞いて、神々は悲嘆に沈んだ。やがて蓮華のような顔はうなだれ色褪せ、彼らは再び主ヴィシュヌに訴えた。

Verse 15

देवा ऊचुः । कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते । कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्

神々は言った。「いかにして行ずべきでしょうか。いかにして苦しみを払い除けるのでしょう。いかにして我らは安楽を得、いかにして堅固に安らかに立ち続けられるのでしょうか。」

Verse 16

कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति । देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः

トリプラが生きているかぎり、いかでダルマが成り立とうか。まことに、トリプラの住人は皆、神々の苦しみをもたらす者である。

Verse 17

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् । नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्

さもなくば、ここにおいて汝らのためにトリプラ討滅を行うがよい。もしそれが叶わぬなら、ただちに神々の軍勢を急ぎ招集すべきである。

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः । स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह

サナトクマーラは言った。「そのように語り終えると、神々は幾度となく悲嘆に沈んだ。ここにおいて、ああ神々の中の最勝者よ、彼らは安住も方策も見いだせなかった。」

Verse 19

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् । सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा

彼らがそのような有様にあるのを見て—衰えながらも謙虚さを備えているのを—輝けるナーラーヤナもまた、心中にて深く思惟した。シャイヴァの立場から言えば、ここでのヴィシュヌの内なる回帰は、争いの時に真の解決が外的な力のみならず、シヴァの至高の御意志とダルマに合致することにこそ存する、と示している。

Verse 20

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना । शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति

「我はすでに神々の盟友であるのに、いかでか神々の事に関わる必要があろうか。かのダイティヤらはまことにシヴァの帰依者であり、ターラカの子らである。」

Verse 21

इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना । ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः

その時、力に満ちた主ヴィシュヌはかく思惟し、諸天の目的を成就せんとして、不滅の祭祀（ヤジュニャ）を想起した。

Verse 22

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् । आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः

ヴィシュヌがただ想起しただけで、具現したヤジュニャたちはその刹那、速やかに、シュリーパティ—プルショーत्तマ—の在すところへと来集した。

Verse 23

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा

それから彼らは、祭祀の主にして太古のプルシャ、ハリなるヴィシュヌに礼拝し、合掌して敬虔に讃嘆した。

Verse 24

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् । सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः

かの供犠の祭儀を御覧になった福徳の主は、永遠なる御方に語りかけられた。するとその永遠にして過ちなき主は、インドラと共にいる諸天を見渡し、しかるべき言葉をお告げになった。

Verse 25

विष्णुरुवाच । अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् । पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

ヴィシュヌは告げた。「この礼拝の方法ただこれのみによって、諸天よ、常にパラメーシュヴァラ（シヴァ）を崇拝せよ。そうすれば三城トリプラは滅ぼされ、三界は繁栄と神聖なる主権に満たされる。」

Verse 26

सनत्कुमार उवाच । अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः । प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः

サナトクマーラは語った。アチュタ（ヴィシュヌ）—賢き देवदेव（神々の主）—の言葉を聞くや、神々は愛敬をもって礼拝し、ついで祭祀の主ヤジュニェーシャを讃嘆した。

Verse 27

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् । यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने

かくして讃嘆を捧げたのち、 देवたちはヤジュニャ・プルシャを打ち克った。おお牟尼よ、彼らは祭式に説かれた作法に従い、あらゆる規定を余すところなく成就したのである。

Verse 28

ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः । भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः

そのとき、その祭火のクンダより、幾千ものブータの群れが湧き出た。巨躯の従者たちで、三叉戟（トリシューラ）、槍、棍棒（ガダー）を武器として携えていた。

Verse 29

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः । शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्

そのとき神々は、それら幾千ものブータの軍勢を目にした。手には三叉戟、槍、棍棒を携え、さらに棍、弓、石をも武器として備えていた。

Verse 30

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तथा । कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमांस्तदा

彼らは種々の武器を備え、また種々の変装をまとっていた。その時、彼らはまさにカーラーグニルドラ（時の火）そのもの、また時の太陽のごとく現れ、圧倒的で恐るべき姿であった。

Verse 31

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् । भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः

彼らが眼前に立つのを見て、ヴィシュヌ（Viṣṇu）—栄光ある祭祀（ヤジュニャ）の主—は伏して礼拝し、かの諸存在に語りかけた。彼はルドラ（Rudra）の命を忠実に守る者であった。

Verse 32

विष्णुरुवाच । भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः । गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः

ヴィシュヌは言った。「おお、ブータ（bhūta）の群よ、我が言葉を聞け。神々の務めのために起ち上がったのなら、汝ら皆—最も力ある者たち—ただちにトリプラ（Tripura）へ赴け。」

Verse 33

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् । पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये

「行け。焼き、貫き、打ち砕いて、ダイティヤの三つの魔城を滅ぼせ。のちに、来たその道のままに帰還せよ。おおブータたちよ、再び戻って来い—一切衆生の安寧と回復のために。」

Verse 34

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते । प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्

サナトクマーラは言った。「主の御命令を聞くや、シヴァの眷属たる諸軍はデーヴァの中のデーヴァに礼拝し、三つの魔都トリプラへと赴いた。」

Verse 35

गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि । भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके

彼らが赴き、トリプラを治める主の燃え立つ光輝の中へ入ると、たちまち灰と化した――火に飛び込む蛾のように。

Verse 36

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः । निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः

そしてなお残っていたわずかな者たちは、ただ逃走のみを念じて門口から飛び出し、激しく取り乱しつつ、避難を求めてハリ（ヴィシュヌ）の近くへと駆け寄った。

Verse 37

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः । चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः

彼らを見て、その一部始終を余すところなく聞き終えると、主ハリ――プルショーत्तマ（至上の人格者）――は、その争いにおいて何をなすべきか、心中深く思惟した。

Verse 38

किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः । संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्

憂苦に心を焼かれつつ、彼は思った。「いま何をなすべきか—なお残る道は何か。」そして、不死なる神々すべて—インドラをも含め—が同じく苦悩していると悟り、彼らの窮状を思い量った。

Verse 39

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् । देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः

彼は憂慮に乱れ、こう思った。「いかにして力をもって、あの強大なるダイティヤたちの三重の都を滅ぼし、かくしてデーヴァの務めを成し遂げようか。」

Verse 40

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः । इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्

「最も正しき者には、呪詛・邪術による滅びはない—疑いはない。」かくして主自らが語り、シュルティと正しき行いを真の証拠の拠り所として確立された。

Verse 41

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः

かのダイティヤたち――まことにトリプラの住民すべては――ダルマに堅く立つ。ゆえに彼らは不殺の身、無敵を得たのだ。ほかにあり得ぬ、ああ諸天の最勝者よ。

Verse 42

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते । मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा

たとえ甚大な罪を犯した者であっても――ルドラを礼拝するなら――あらゆる罪障より解き放たれる。水に濡れぬ蓮の葉のごとく。

Verse 43

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि । नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि

まことに、ルドラへの礼拝によって、あらゆる願いは成就する。地上において、多様な享楽をもたらす繁栄、さらには事を意のままに従わせる力さえ、必ずや信者に授けられる。

Verse 44

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः । अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च

ゆえに、かのダイティヤたちは――それらの享楽を味わう者でありながら――リンガ礼拝に全身全霊を捧げ、多種多様な繁栄を得、さらに来世においても解脱を得る。

Verse 45

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्

そののち、彼ら自身より生じた迷妄の力（マーヤー）によって、彼らのダルマに障碍を起こさせよう。かくしてダイティヤに対する諸天の目的のため、我は刹那にトリプラを滅ぼす。

Verse 46

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः । कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

かく思惟してのち、福徳具足の至上者プルショーत्तマは、神々の敵のダルマに障碍を起こし、その不義の勢力を抑えんと決意した。

Verse 47

यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि

ヴェーダの務めが保たれ、シャンカラへの礼拝が行われ、清浄の行などが守られるかぎり――その間、まことに破滅（霊的堕落）は起こらない。

Verse 48

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः

「ゆえに、まさにこのとおりに行い、そののちヴェーダのダルマに従って進むべきである。ダイティヤらはシヴァ・リンガの礼拝を捨てるであろう――疑いはない。」

Verse 49

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्

かく決して、ヴィシュヌは障碍を起こすために行動した。ダイティヤのダルマを崩す手立てとして、シュルティ（ヴェーダの啓示）の権威を「破る」――すなわち乱し歪めることに着手した。

Verse 50

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे

そのとき、神々を助けるヴィシュヌはデーヴァたちに語りかけた。三界護持のため、シヴァの命により、シヴァ自らが彼に任を授けたからである。

Verse 51

विष्णुरुवाच । हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् । देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः

ヴィシュヌは言った。「おお諸天よ、汝らは皆、必ずそれぞれの住処へ帰れ。われは最善の思慮に従い、諸天の務めを成し遂げよう。疑いはない。」

Verse 52

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः । स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्

「まことに、慎重な努力をもって、ルドラに背を向ける者どもをその敵意から退かせよう。真のバクティなき者と知れば、主は彼らを灰と化される。」

Verse 53

सनत्कुमार उवाच । तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने । स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः

サナトクマーラは言った。「おお聖仙よ、彼ら天神はその命を頭上に戴き（恭しく受け入れ）、安堵した。信をもって各々の住処へ去り、梵天もまた喜びに満たされた。」

Verse 54

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् । तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्

かくしてヴィシュヌは、諸天の安寧のために最も勝れた行いを成した。まさにその御業を心して聴け。これは一切の罪をことごとく滅するものである。