दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ । विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः

ブラフマーは語った。「クシュヴァの利益のため、信徒に慈しみ深き至福の主は、バラモンの姿をとってダディーチ仙の庵へ赴かれた。」

Verse 2

दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः । क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः

ジャガドグル（世界の師）は、婆羅門の聖仙ダディーチに恭しく礼拝してから語りかけた。己の目的を成就せんとして、ダイティヤの敵インドラは策謀に頼った。

Verse 3

विष्णुरुवाच । भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय । वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति

ヴィシュヌは言った。「おお、尊きダディーチ婆羅門の聖仙よ、婆羅門の中の最勝者よ—バヴァ（主シヴァ）への礼拝に揺るぎなく励む御方よ—私は汝に一つの恩寵を願う。どうかそれを授けてくだされ。」

Verse 4

ब्रह्मोवाच । याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः । क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्

ブラフマーは語った。神々の神に請われるや、シャイヴァの中の最勝者ダディーチ仙は、当の務めのため助力を求めて来たハリ（ヴィシュヌ）に、ただちに言葉を返した。

Verse 5

दधीच उवाच । ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः । भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः

ダディーチャは言った。「おおブラーフマナよ、汝の望みは知れた——汝は床屋の務めのためにここへ来たのだ。まことに汝は、マーヤーを自在に操る奇瑞の主、バガヴァーン・ハリ（ヴィシュヌ）その人が、ブラーフマナの姿にて現れたのだ。」

Verse 6

भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन । ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम

おお神々の主よ、ジャナールダナよ——ルドラの恩寵により、我が智は常に三時にわたり、過去・未来・現在を悉く知る。

Verse 7

त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत । आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना

「汝がハリ—ヴィシュヌであることを我は知る。善き誓いを守る者よ、この婆羅門の仮の姿を捨てよ。邪なる心をもつ王クシュヴァが汝を供養して招き寄せたのだ。」

Verse 8

जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे । छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्

おお主よ、ハリよ、汝が信徒を慈しむその情を我はよく知る。ゆえにこの偽りの装いを捨て、真に己が本来の姿を現し、シャンカラを念ぜよ。

Verse 9

अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे । वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्

もしバヴァ（シヴァ）を礼拝するこの我に、いささかの恐れがあるのなら、汝は真実と堅固を先に据え、努めて慎重に我に告げよ。

Verse 10

वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः । न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि

私はいかなる時も偽りを語らない。心がシヴァの憶念に没しているゆえ、この世においては、神々やダイティヤなどをも恐れない。

Verse 11

विष्णुरुवाच । भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत । भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च

ヴィシュヌは言った。「おおダディーチャよ、尊き誓願の人よ――汝の恐れはあまねく払われた。汝はバヴァ（主シヴァ）への礼拝に専心するがゆえに、まことに全知である。」

Verse 12

बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव । नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च

「ただ一度『私は恐れている』と言えばよい――汝に礼拝する。おお諸主の王よ、これは我に課せられた任務ゆえであり、また起こったくしゃみと笑いのゆえでもある。」

Verse 13

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः । विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः

ブラフマーは言った。ヴィシュヌのその言葉を聞いてなお、大聖ダディーチャ――シヴァの帰依者の中でも最勝の者――は笑い、恐れなく語った。

Verse 14

दधीच उवाच । न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन । प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः

ダディーチャは言った。「我は常に何ものをも恐れぬ――いずこにあろうと、いつであろうと、誰からであろうと。神々の神シャンブ（Śambhu）、顕現せる威力のゆえ、すなわちピナーカ弓を携えるピナーキンその御力のゆえである。」

Verse 15

ब्रह्मोवाच । ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः । चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्

ブラフマーは言った。するとその聖仙の言葉を聞いて、ハリ（ヴィシュヌ）は憤怒した。円盤（チャクラ）を掲げ、最勝のムニを焼き尽くさんとして身構えて立った。

Verse 16

अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् । प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि

おお婆羅門よ、そこではあの極めて猛き円盤さえも鈍り果てた――それほどまでに彼の主の圧倒的な威力が顕れたのである。王の御前にあってさえも。

Verse 17

दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह । दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्

円盤を携え、悔しさに顔を曇らせたヴィシュヌを見て、聖仙ダディーチャは微笑みつつ彼に語りかけた。ダディーチャはまことに、至上の因が有と無（見えるものと見えぬもの）を顕現させるための、現れ出た器であった。

Verse 18

दधीच उवाच । भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् । सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः । भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह

ダディーチは言った。「尊き御方よ、いにしえにあなたは大いなる努力によって、ヴィシュヌの極めて恐るべき円盤、スダルシャナと名高きものを得られた。だがその吉祥なる円盤は、バヴァ（主シヴァ）に属するゆえ、ここで私を殺すことはできぬ。」

Verse 19

भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः । ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि

すると福徳具足のハリは彼に怒り、ブラフマー・アストラをはじめとするあらゆる神聖の飛び道具を次々と放ち、武器のごとき矢をも加えて、全力でこれを屈せしめようとした。

Verse 20

ब्रह्मोवाच । स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् । ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः

ブラフマーは言った。彼の言葉を聞き、力を失ったその者を見て、ハリ（ヴィシュヌ）は怒りに燃え、神なる武器のすべてを次々と彼に放った。

Verse 21

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् । द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः

そのとき、悟りある神々は恭しくヴィシュヌの助力を求め、戦いに進み出たその一人のバラモンと対峙しようとした。

Verse 22

चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः । दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः

すると、ハリの側に立つシャクラ（インドラ）ら諸神は、四方からたちまち自らの武器と飛び道具を投げ放ち、勢いよくダディーチへと迫った。

Verse 23

कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् । ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी

そのときダディーチャはクシャ草を一握り取り、主シヴァを念じつつ、自己を完全に制した聖仙として、諸神すべてに自らの骨を授けた――それはヴァジュラ（雷霆）となるにふさわしかった。

Verse 24

शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा । दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने

しかしシャンカラの神威によって、その聖仙の握ったクシャ草は、時の火（カーラ―グニ）のごとく燃え盛る天上のトリシューラ（三叉戟）となった、聖者よ。

Verse 25

दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् । प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्

彼は神々を焼き尽くそうと決意した。そのときシャイヴァの力は武具を帯び、炎を頂に戴き、四方に燃え盛って、劫末の最上の火をも凌ぐ光輝を放った。

Verse 26

नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च । आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत्

そのとき、ナーラーヤナとインドゥに率いられた神々が投げ放ったあらゆる武器は、ことごとく敬虔に頭を垂れて礼拝し、三つの尖りをもつ印（トリシカ）もまた帰敬した。

Verse 27

देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः । तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः

天界に住む神々は、武威を打ち砕かれて皆逃げ去った。そこにただハリ（ヴィシュヌ）だけが、マーヤーを操る者の中で最勝と称えられながらも、恐れを抱いて立ち尽くしていた。

Verse 28

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः । आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्

ついで至上の御者バガヴァーン・ヴィシュヌ（プルショーत्तマ）は、自らの身より、無量の神妙なる従者の大軍を顕現させた。数は幾千万にも及び、いずれも姿と光輝において彼と等しかった。

Verse 29

ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः । मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना

そこではヴィシュヌの従者たる勇士たちも戦った。だが彼らに対したのは、ただ一人の聖仙—デーヴァリシ・ダディーチ—であり、その自己はシヴァに安住していた。

Verse 30

ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे । ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः

その後、戦場にてヴィシュヌの従者たちと幾度も戦い交えたのち、シヴァを奉ずる者の中の最勝者は、たちまち彼らすべてを焼き尽くし、灰と化した。

Verse 31

ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः । विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः

ついに、聖仙ダディーチの心に驚嘆を起こさせるため、大マーヤーのはたらきに通暁するハリ（ヴィシュヌ）は、たちまち宇宙そのものの姿――ヴィシュヴァルーパ（遍一切相）を現した。

Verse 32

तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः । दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्

ハリその御身の内において、最勝のバラモンたるダディーチは、ハリご自身を直に拝し、さらに諸天をはじめとする千の生類をも見た。

Verse 33

भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा । अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा

その時、御身の内には、億々の生類、億々のシヴァのガナ（眷属）、そして億々の宇宙卵（諸世界）があり、まことに全宇宙が彼の内に収まっていた。

Verse 34

दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा । विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्

これら一切を見たのち、聖仙チャーヴァナは、宇宙の主ジャガンナータたるヴィシュヌに、絶えず語りかけた――大いなる威力を備え、不生（アジャ）にして、世界が依り住む微妙なる基盤よ、と。

Verse 35

दधीच उवाच । मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः । विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव

ダディーチは言った。「おお、強き腕を持つ者よ、マーヤーを捨てよ。よく省察すれば、この世はただの顕れにすぎぬと見えてくる。おお、マーダヴァよ、たとえ千の事を『知った』としても、微妙なる真実はなお知り難い。」

Verse 36

मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः । ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते

我と一つに結ばれ、怠ることなく、我が内に全宇宙を観よ。汝がブラフマーとルドラをも見得るよう、我は汝に神聖なる天眼（神見）を授ける。

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः । ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः

ブラフマーは言った。「かく語り終えるや、その牟尼は自らの身の内に全宇宙を顕し示した。さらにシャンブ（Śambhu）のテージャスの光輝によって、ブラフマーンダ（宇宙卵）を揺り動かし移動させた—その身はその神力に満ちて円満となっていた。」

Verse 38

ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः । संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः

最勝のシャイヴァたる賢仙ダディーチャは、心にシャンカラを念じつつ、神々の主ヴィシュヌさえも焼き尽くした。智者は呵々と笑い、まったく恐れがなかった。

Verse 39

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे विष्णुदधीचयुद्धवर्णनो नाम नवत्रिंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二部、第二ルドラ・サンヒターの第二分冊サティー・カンダにおける「ヴィシュヌとダディーチの戦いの描写」と名づけられた第三十九章は終わる。

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा । शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्

ブラフマーは言った。「その牟尼の言葉を聞くや、当時おそれなきヴィシュヌは、シャンブ（シヴァ）の炎のごとき光輝に満ち、かの牟尼に対して激しく憤った。」

Verse 41

देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् । योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना

そのとき神々は再び主ナーラーヤナのもとへ急いだ。霊威に燃えさかる強大な牟尼ダディーチに対し、戦いを望んだからである。

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः । अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्

その間、まさにその時、我とともにいたクシュヴァがそこへ到来した。彼は彼らを制した――蓮華より生まれしブラフマー、ハリ（ヴィシュヌ）、そして動けず力を失った神々を。

Verse 43

निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः । जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः

我が言葉を聞いても、そのブラーフマナは慢心にも動揺にも屈しなかった。やがてハリ（ヴィシュヌ）は近づき、その牟尼に恭しく礼拝した。

Verse 44

क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् । दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः

クシュヴァはさらに苦悩を深め、そこへ赴いて大聖仙のもとに至った。ダディーチにただちに礼拝し、動揺と不安に震えつつ嘆願し始めた。

Verse 45

क्षुव उवाच । प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे । प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह

クシュヴァは言った。「お慈悲を、牟尼の中の虎よ、シヴァの帰依者の頂の宝珠よ。お慈悲を、パラメーシャーナ、至上の主よ――悪しき者どもの群れの中にあってさえ、捉え難き御方よ。」

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि । अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः

ブラフマーは言った。「神々の群の王たるその者の言葉を聞き、婆羅門の聖仙ダディーチャ—苦行の尽きぬ宝蔵—は彼に恩寵を示し、慈しみをもって承諾した。」

Verse 47

अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः । हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि

その後、ラメーシャらを見たとき、怒りに揺さぶられた聖仙は、胸中にシヴァとヴィシュヌを念じ、さらに神々にさえ呪詛を宣した。

Verse 48

दधीच उवाच । रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः । ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः

ダディーチャは言った。「ルドラの怒りより生じた火によって、神々はインドラとともに、また大聖たる牟尼たちも焼き尽くされよ。さらにヴィシュヌも、その従者の群とともに、ことごとく滅びよ。」

Verse 49

ब्रह्मोवाच । एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः । देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः

ブラフマーは言った。かくして神々を呪い、彼らを見据えたのち、聖仙はクシュヴァに告げた。「おお、王の中の最勝者よ。この最上のブラーフマナは、まことに礼拝に値する——神々にも、また諸王にも。」

Verse 50

ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः । इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्

「おお王よ、まことに力あり、大いなる目的を成就し得るのはブラーフマナたちである。」そう明瞭に語り終えると、そのブラーフマナは自らのアーシュラマへ入っていった。

Verse 51

दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः । विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्

クシュはダディーチにしかと礼拝を捧げてから、自らの家へ帰った。ヴィシュヌもまた、来た時のままに神々を伴い、自身の天界へと帰還した。

Verse 52

तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् । स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्

かくしてその聖なる渡しは「スターネーシュヴァラ」として知られるようになった。スターネーシュヴァラに至る者は、サーユジュヤ——主シヴァとの合一を得る。

Verse 53

कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः । नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना

愛しき者よ、クシュヴァダとダディーチの論争、そして王の呪いがブラフマーとヴィシュヌに及んだことを、私は簡略に語った。これにより、シヴァを離れては究竟の帰依も決着もないことが示される。

Verse 54

य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः । जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

クシュヴァとダディーチャの論争の物語を常に唱える者は、非時の死を克服し、身の終わりにブラフマローカ（梵天界）へ到る。

Verse 55

रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा । मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति

これを唱えて戦場に入る者は、いかなる時も死の恐れに捉われず、必ず勝利者となる。