शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने

聖仙たちは言った。「シヴァは宇宙の父と宣言され、シヴァーは宇宙の母と仰がれる。ゆえに汝は、偉大なる御心の主、シャンカラ（Śaṅkara）に娘を嫁がせるべきである。」

Verse 2

एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः

おおヒマーラヤの娘よ、このように為せば、汝の生はまことに成就する。実に汝は、世の師（主シヴァ）その師となるであろう――疑いはない。

Verse 3

ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

ブラフマーは言った。おお賢者の中の最勝よ、七人のリシたちのこの言葉を聞いて、山々の王は彼らに礼拝し、合掌して恭しく、次のように語った。

Verse 4

हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया

ヒマーラヤは言った。「幸いに満ちた七仙よ、汝らが語ったその言葉を、我はすでに久しく、ギリーシャ（主シヴァ）の御意にかなう権威として受け入れていた。」

Verse 5

इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्

そのとき一人のバラモンがやって来た。彼はヴァイシュナヴァの法を守る者であったが、シヴァに向けては親しげに語りかけつつも、真実と正しい信愛に背く言葉を口にした。

Verse 6

तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति

その時より、シヴァの母は正しい識別を失い、ゆえに苦行のヨーギンたるルドラとの娘の婚姻を望まなかった。

Verse 7

कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्

おお婆羅門たちよ、彼女は内なる苦悩に灼かれ、汚れた衣をまとって、怒りの間へと入った。大いなる頑なさを抱き、幾度となく諭されても聞き入れなかった。

Verse 9

अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने

「私もまた識別が惑わされた者となった—まことにそのとおりだ。乞食の姿でおられる間は、マヘーシャに娘を与えたくはない。」と。ブラフマーは語った：そう言い終えると、シヴァのマーヤーに迷わされた山の王は、聖仙たちのただ中に立ち、ああ牟尼よ、沈黙した。

Verse 10

सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्

まことに、かの七仙は皆、シヴァのマーヤーの妙なる力を讃えた。ついで彼らはメーナカーをアルンダティーのもとへ遣わし、その言葉を携えて近づかせた。

Verse 11

अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती

その後、真の悟りを授けるアルンダティーは、夫の教えを受け入れると、メナーとパールヴァティーのいる所へ急ぎ赴いた。

Verse 12

गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः

そこへ行くと、メナーが悲嘆に打たれて気を失い、横たわっているのを見た。徳ある婦人は、やさしく、心を配りつつ、メナーの真の益となる言葉を語った。

Verse 13

अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः

アルンダティーは言った。「起きなさい、徳高きメーナカーよ。わたしアルンダティーがあなたの家に参りました。聖仙たちも到来しました—慈悲深き七人がここへ来たのです。」

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा

ブラフマーは言った。アルンダティーの声を聞くや、メーナカーはすぐに立ち上がった。頭を垂れて礼拝し、蓮華のごとき光輝に満ちた彼女に語りかけた。

Verse 15

मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै

メーナは言った。「ああ、今日、徳ある家系に生まれた私たちに、いかなる大いなる功徳が訪れたのでしょう。まことに、宇宙を定める御方の妃である花嫁が、ヴァシシュタと共にここへお出でになったのです。」

Verse 16

किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु

おお女神よ、いかなる目的でおいでになったのですか。どうか明らかに、詳しくお告げください。私は息子とともに、あなたの侍女のような者です。どうか私どもに慈悲をお垂れください。

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते

ブラフマーは言った。かく語り終えると、徳ある御方（パールヴァティー）はメーナカーに多くを説き聞かせ、長く教え諭した。ついで大いなる歓喜に満ちて、かの仙人たちも滞在する場所へと赴いた。

Verse 18

अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः

ついで彼らは敬虔なる熱意をもってシャイレーシュヴァラを呼び覚ました。言葉に巧みな者たちは皆、シヴァの聖なる二語を念じつつ、彼に語りかけた。

Verse 19

ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव

仙人たちは言った。「山々の主よ、吉祥をもたらす我らの言葉をお聞きください。パールヴァティーをシヴァに嫁がせ、滅ぼす者（サンハルター）の岳父となり給え。」

Verse 20

अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि

彼はひたむきに努め、誰にも請われることを要しない万有の主に祈りを捧げた。ブラフマーの定めた務めに関わる行として、ターラカ滅尽を願い求めたのである。

Verse 21

नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति

ヨーギーの中の最勝者シャンカラは、夫婦の結びつきに急ぐことはない。されど、ヴィダータ（梵天）の祈りの願いにより、その神なる主は汝の娘を妻として受け入れよう。

Verse 22

दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति

汝の娘は厳しいタパスを修し、また堅固なる誓願を立てた。この二つの理由により、ヨーギーの主（シヴァ）は必ずや婚儀を受け入れ、成就されよう。

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्

ブラフマーは言った。聖仙たちの言葉を聞いて、ヒマーラヤは微笑んだ。だが、いささかの畏れを抱きつつ、最上の謙虚さと礼節をもって言葉を述べた。

Verse 24

हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्

ヒマーラヤは言った。「シヴァには王者の装いが少しも見えぬ。頼みとすべき世俗の主権の座もなく、親族・縁者の一族もない。」

Verse 25

नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्

「あの全く執着なきヨーギンに、わが娘を嫁がせたいとは少しも思わぬ。汝ら我が子ら—ヴェーダの法を定める者たちよ—何をなすべきか、断乎として告げよ。」

Verse 26

वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्

もし父が、欲・迷い・恐れ・貪りによって、娘にふさわしくない婿に娘を与えるなら、その者は霊性を損ない、地獄へと赴く。

Verse 27

न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्

「私は私情のままに、娘をシュूलパーニ（シヴァ）に与えることはしない。聖仙たちよ、聖なる規定にかなう正しく相応しい作法があるなら、それを定め、しかるべく執り行いなさい。」

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद

ブラフマーは言った。「賢者の中の最勝よ。かくしてヒマーラヤの言葉を聞き終えると、彼らの中で言葉の道に通じたヴァシシュタが、彼に答えた。」

Verse 29

वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्

ヴァシシュタは言った。「おお山の主よ、わが言葉を聞け。すべて汝の益のためである。これはダルマに背かず、真実であり、この世にも来世にも歓喜をもたらす。」

Verse 30

वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा

おお山より生まれし者よ、言葉には三種がある。世俗の用法においても、ヴェーダの領域においても同じである。聖典（シャーストラ）を知る者は、汚れなき真知の眼によってすべてを見通す。

Verse 31

असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन

虚偽にして害ある言葉も、のちには今まさに「耳に美しい」かのように語られ得る。だが敵は、たとえ賢くとも、決して真に益となることを語らない。

Verse 32

आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः

真の縁者とは、慈悲深くダルマに堅く立つ者である。初めは不快を招く言葉を語ることがあっても、終には安寧と幸福をもたらす。ゆえに彼は必ず諫め、正道へと目覚めさせる。

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

かくして、尊き『シヴァ・マハープラーナ』第二部ルドラ・サンヒターの第三部パールヴァティー・カーンダにおける、「ギリサーṃトヴァナー（山の慰め）」と名づけられた第三十三章はここに終わる。

Verse 34

एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्

されば、ああ山よ、ニーティ・シャーストラ（行儀・処世の学）に説かれるこの言葉には三種がある。告げよ——その三つのうち、汝はどれを望むのか。汝の願いにかなう言葉を、われはいかに語るべきか。

Verse 35

ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः

世俗のバラモン的繁栄や社会的栄華を欠いていても、シャンカラ—神々の主—は一つの心を揺るがせず、実在（タットヴァ）の真知の大海にただ深く没入していた。

Verse 36

ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने

清浄なる智の歓喜を本性とする主に、世の財への欲がどうしてあろうか。されど世の家長は、王権と繁栄に満ちた者へと自らの娘を嫁がせる。

Verse 37

कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः

苦しみ貧しき者に娘を与えるなら、父はまるで自らの娘を殺す者となる。クベーラさえ御身の従者であるのに、誰がシャンカラを「不幸」と言えようか。

Verse 38

भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः

ただ眉の戯れのひと動きによって、主は宇宙を創り、また滅し尽くすことができる。主は無属性（ニルグナ）の至上我、至高の主宰にして、プラクリティ（物質自然）を超越する。

Verse 39

यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा

創造の働きのために定められた御身の相は三重である。創造・維持・終滅を生み出すその力は、ブラフマー、ヴィシュヌ、ハラという名で知られる。

Verse 40

ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः

ブラフマーはブラフマローカに住し、ヴィシュヌは乳海に住み、ハラはカイラーサに住む——されど、これらの住処と力はすべて、真実にはシヴァの主権の栄光たるヴィブーティの顕現である。

Verse 41

धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि

また、シヴァより生ずるプラクリティは三種の身を帯びる。創造において彼女は、リーラーとして一分（アṃシャ）により戯れ現れ、さらにその諸力・諸相（カラー）によって多様に顕れる。

Verse 42

मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

その御口よりヴァーニー自らが生じた——言語を司る女神である。さらにその御胸よりラクシュミーが生じ、彼女の本性はあらゆる繁栄と吉祥の充満である。

Verse 43

शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ

シヴァー（パールヴァティー）は、神々の輝きそのものの中に光明の力として顕れ、彼らの間に出現した。彼女はすべてのダーナヴァを討ち滅ぼし、デーヴァたちにシュリー——繁栄と神聖なる福運——を授けた。

Verse 44

प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्

別の時代の循環（後のカルパ）において、彼女はダクシャの妻の胎より生まれた。名をサティといい、ハラ主（シヴァ）にまみえ帰依し、ダクシャは彼女を聖なる婚姻として御方に捧げ与えた。

Verse 45

देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा

主君への誹りを聞くや、彼女はヨーガの力によってその身を捨てた。しかしてまことに、あなたより直ちに再び生まれ、メーナーの胎内に「シヴァー」として宿った。

Verse 46

शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा

彼女はシヴァー（Śivā）、シヴァの妃—生まれ変わりごとに山の娘として現れる。あらゆるカルパにおいて、彼女は至高のブッディ（buddhi）の姿となり、賢者たちの最上の母として、解脱の智へと導く。

Verse 47

जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्

彼女は常にシッダー（Siddhā）として生まれ、シッディを授け、成就そのものの姿である。まことに、ハラ（シヴァ）自らがバクティゆえに、荼毘の火からの聖なるバスマ（灰）と骨灰を身に帯びる。

Verse 48

अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि

ゆえに、汝みずからの意志により、この吉祥なる乙女をハラ（シヴァ）に与えよ。さもなくば、彼女は自ら愛しき御方のもとへ赴くであろう；その時、汝は結局与えねばならぬ。

Verse 49

कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः

かくして誓願を定めた神々の主は、汝の娘の数知れぬ苦行の艱難を見て、彼女がタパスを修する場所へ赴き、ブラーフマナ（ドヴィジャ、二度生まれ）の姿を取った。

Verse 50

तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे

彼は彼女を慰め、恩寵を授けて、自らの住処へと帰っていった。ついで彼女の切なる願いに動かされ、シャンブは汝を求めた――おお吉祥なるシヴァー、山の娘よ。

Verse 51

अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर

おおギリーシュヴァラよ、あなたはシヴァへのバクティ（Śiva-bhakti）に満ちた心でそれを受け入れたのに、なぜ今、逆の意志が起こったのですか。理由をお告げください。

Verse 52

तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती

「おおデーヴァよ、わたしたちがそこへ赴くと、主は切に願われ、ただちにあなたの御前へと遣わされました――このリシたちと、アルンダティーも共に。」

Verse 53

शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव

「まことに、わたしたちはあなたに教えましょう。パールヴァティーをルドラにお与えなさい。そうなれば、山よ、あなたには大いなる歓喜が生じるでしょう。」

Verse 54

शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि

おおシャイレーンドラ、山々の主よ。もし自らの意志でシヴァー（パールヴァティー）をシヴァにお与えにならずとも、それでもなお二柱の婚礼はここで必ず成就する――定められた運命の抗しがたい力によって。

Verse 55

वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते

愛しき者よ、苦行に励むシヴァー（パールヴァティー）に、シャンカラは恩寵の願いを授け給うた。主が誓い定めたことは、決して逆となって現れることはなく、神聖なる御決意に背くことはない。

Verse 56

अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे

ああ、主の統べ治めのもとに住する善き人々の誓願は、まことに破り難い。あらゆる世界のうち、いかなる力が主に再び別の言葉を語らせ得ようか。

Verse 57

एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च

ただ戯れのままに、マヘーンドラはただ一人で山々の「翼」を切り落とした。しかも同じく、パールヴァティーは自らのリーラーの力により、メール山の峰さえ砕いたのである。

Verse 58

एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी

山々の主よ、ひとつの目的が守られぬなら、あらゆる繁栄は滅び去る。家門の益のためには、たとえ一つであっても捨てるべし—これぞシュルティの永遠の教えである。

Verse 59

दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्

王アナラニヤは自らの娘を一人のバラモンに与えたのち、そのバラモンの威力を恐れて、自身の財宝と所有を守り固めた。

Verse 60

तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः

そのとき、正しい道の論書に通じた人々が、ただちに彼を諭した。親族中もっとも優れた長老と師たちも、梵天の呪詛を恐れて、急ぎ勧告した。

Verse 61

शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि

おお山々の王よ、汝もまた、娘をシヴァに捧げ奉ったのち、すべての親族を守護し、さらには神々すら汝の吉祥なる威徳のもとに従わせよ。

Verse 62

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता

ブラフマーは言った。「このようにヴァシシュタの言葉を聞いて、彼は微笑んだ。されど胸の内は燃え立ち、王の容体と政の事どもについて、さらに問いただした。」

Verse 63

हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः

ヒマーラヤは言った。「おお婆羅門よ、あの王アナラニヤは何の家系に生まれたのか。さらに娘を嫁がせた後、いかにして一切の繁栄と財宝を守り保ったのか。」

Verse 64

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्

ブラフマーは言った。山の言葉をそのように聞くと、心静かに喜び満ちたヴァシシュタは、その山に向かって、王に関する快い吉報を語り告げた。