पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)

Verse 1

पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

パールヴァティーは言った。「私が知っていたのは、ただ他の者がここへ来たということだけ。だが今やすべてが明らかとなった。とりわけ汝は、不殺にして無敵、討たれることのない者である。」

Verse 2

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

「おおデーヴァよ、汝の語ったことは真実と知られている。決して虚偽ではなく、他のあり方もない。もし矛盾があるなら、汝はそれを口にすることすらないであろう。」

Verse 3

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

時に、まさにそのような姿をまとったマハーデーヴァが見られる。至上のブラフマンは、自らの神聖なるリーラー（戯れ）によって、自在の意志と歓喜のままに顕現の身を取られる。

Verse 4

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

梵行者（ブラフマチャーリン、清浄を守る出家者）の姿を取り、彼は彼女を欺こうとして来た。胸に狡計を秘め、ねじれた理屈で作り上げた言葉を語った。

Verse 5

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

我はシャンカラ（Śaṅkara）の真の本性を、とりわけ明らかに知っている。ゆえに、しかるべく熟慮し、相応の次第に従って、今ここにシヴァのタットヴァ（真理原理）を語ろう。

Verse 6

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

まことに、ブラフマン（至上の実在）はグナを超越する。されど因の根拠となるがゆえに、属性を有するかのように語られる。では、グナを超えつつも万徳の基として現れるその実在に、いかで「生まれ」があり得ようか。

Verse 7

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

まさしくサダーシヴァは、あらゆる学知の拠り所である。すでに自らにおいて円満なる至上我（パラマートマン）に、手段としての知が何の用があろうか。

Verse 8

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

いにしえ、ヴェーダはシャンブーの息そのものとして顕れ、ヴィシュヌに授けられた。ゆえにカルパの初めに、あの至光の主シャンブーに等しき者がいったい誰であろうか。

Verse 9

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

万有の根源たる御方に、いかで年齢の量りがあろうか。もしプラクリティが御方より生ずると言うならば、御方のシャクティに原因などいかにしてあり得よう。

Verse 10

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

愛敬をもって常にシャンカラ—シャクティの主たるシャンブー—を礼拝する者に、シャンブーは三種の神力を授け給う。それは常住にして不滅、永遠に失われない。

Verse 11

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

ただ御一者を礼拝することにより、ジーヴァは死に打ち勝ち、恐れなき者となる。ゆえに三界において、御名「ムリティユンジャヤ」—死を征する者—として名高い。

Verse 12

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

ただ御方の恩寵と偏愛によってこそ、ヴィシュヌはヴィシュヌたる位を得る。同様にブラフマーはブラフマーたる位を得、諸神もまた自らの神性そのものを得る。

Verse 13

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

神々の王がまず初めにシヴァのダルシャナ（聖なる拝観）を得ようとして赴くように、常に御身に心を向けるブータたちや他の従者もまた、シヴァの門衛として仕える。

Verse 14

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

冠は杖で打たれ、突かれることで、あらゆる面が磨かれて光り出す。多くの議論は何のためか。大いなる主ご自身こそ最終の権威である。

Verse 15

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

吉祥そのものを本性とする御方に仕えるなら、この世で生じぬ善があろうか。あの神なる主に何の欠けがあって、サダーシヴァが私を望まれるというのか。

Verse 16

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

もし人がシャンカラ（Śaṅkara）に仕え礼拝しないなら、七度の生にわたり貧しさに留まる。だがその奉仕によってこそ、ラクシュミー（Lakṣmī）という繁栄は離れず、尽きることなく伴う。

Verse 17

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

その御前では、八つのシッディ（成就）さえも御心を喜ばせんと絶えず舞い、常に面を伏せて恭敬のうちに留まる。されば、彼が授ける最高の利益が得難いはずがあろうか。

Verse 18

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

たとえこの世でシャンカラ（Śaṅkara）に結ぶ吉祥の行を正式に修さずとも、その吉祥なる主を憶念するだけで、吉祥はその人に生じる。

Verse 19

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

その礼拝の威力のみによって、望む目的はことごとく成就する。されば、常に不変なる御方に、いかなる変異や瑕疵があり得ようか。

Verse 20

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

唇に吉祥なる御名「シヴァ」を絶えず宿す者—その帰依者をただ拝するだけで、他の者たちも常に清められる。

Verse 21

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

もしお前の言うとおり、火葬の薪壇（チター）の灰が不浄であるなら、いかにして神々はその聖なる灰を常に身に帯び—とりわけ頭上に戴いているのか。

Verse 22

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

世界を創り、保ち、そして収め還す神—グナに関わりながら、しかもニルグナであり、「シヴァ（至吉祥）」と称されるその御方は、いかにして真に知られ得るのか。

Verse 23

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

至上の自己たるシヴァは、あらゆるグナを超えた無 गुण（ニルグナ）のブラフマンとしての本性を有する。されば、その真実から外へと顔を向ける汝のような者が、どうして真に彼を知り得ようか。

Verse 24

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

悪しき行いと罪性をもつ者どもは、たとえ神々より生じたとしても、グナを超えた無 गुण（ニルグナ）の相をもつシヴァの真実をまったく知らない。

Verse 25

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

この世において、シヴァの真実を知らずに彼を誹謗する者は、生まれてより積み重ねた功徳がことごとく灰と化す。

Verse 26

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

汝がそこで、計り知れぬ光輝をもつハラ（シヴァ）を非難したこと、また私に礼拝を捧げたことによって、ゆえにその罪は私が引き受けよう。

Verse 27

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

シヴァを憎む者を見たなら、衣をまとったまま浄めの沐浴を行うべきである。さらにシヴァを憎む者を見たなら、しかるべく贖罪の行（プラーヤシュチッタ）を修すべきである。

Verse 28

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

「おい、邪なる者よ！お前は『我はシャンカラを知る』と言う。だが真実には、お前は永遠のシヴァを決して知らぬ—ただ彼のみがサナータナ、無始にして常住の主である。」

Verse 29

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

ルドラがいかなるあり方であろうと—このようであれあのようであれ、あるいは無数の姿であれ—彼は常に我が最愛である。彼は不変（ニルヴィカーリー）にして、徳ある者・賢者に永遠に愛される。

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

ヴィシュヌやブラフマーでさえ、いかなる意味でも万有を包む至上の大いなる自己ではない。ましてや他の神々——「不死」と称されるデーヴァたちをはじめ——その神威とともに常に時（カーラ Kāla）に支配されているのだから、なおさらである。

Verse 31

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

かくして彼女は、自らの真実の識別智によって省み、ありのままの実相を悟った。シヴァを得んがために森へ赴き、豊かなるタパス（苦行）を修した。

Verse 32

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

ただ御一人こそパラメーシャーナ、至上の主、万有の主にして、帰依者を慈しむ御方である。まことに我が渇仰は、その御方—卑しき者と苦しむ者に恩寵を垂れる主—に到達することにある。

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

ブラフマーは言った。かく語り終えると、山の主の娘ギリジャーは、聖仙よ、沈黙し、変ずることなき静かな心でシヴァを観想した。

Verse 34

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

女神の言葉を聞くや、その梵行者—まことに再生の द्विज—は、ただちに再び自らの返答を述べ始めた。

Verse 35

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

その時、ギリジャーは友のヴィジャヤーに素早く語りかけた。彼女の心は完全にシヴァに没頭しており、シヴァへのいかなる誹謗からも目を背けていた。

Verse 36

गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

ギリジャーは言った。「この卑劣なバラモンを懸命に制止しなければならない。彼は争いを目論んでいる。そして再び、さらに語ろうとして、シヴァへの誹謗を口にするだろう。」

Verse 37

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

罪は、主シヴァを罵る者だけに帰するのではない。その冒涜を聞く者もまた、この世においてその罪を分かち受ける。

Verse 38

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

シヴァを誹る者は、シヴァの眷属（キンカラ）によってあらゆる形で罰せられるに値する。たとえその者がバラモンであっても捨て置き、その場から速やかに去るべきである。

Verse 39

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

「この悪しき者は再び主シヴァを誹るであろう。だがバラモンであるがゆえに殺してはならぬ。ゆえに捨て置き、姿を見せぬようにして、あらゆる形で遠ざけよ。」

Verse 40

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

「今日ただちにこの地を去り、遅れることなく他所へ行こう。そうすれば、この無知なる者と再び語らずに済む。」

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

ブラフマーは言った。「聖仙よ、ウマーがそのように語り終え、まさに足を上げようとしたその瞬間、主シヴァご自身が身をもって顕現し、自ら進んで愛しき彼女の支えとなられた。」

Verse 42

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

主シヴァは、シヴァを観想するにふさわしい、きわめて吉祥で麗しい御姿をとり、その御姿をシヴァー（パールヴァティー）に示された。ついで、恥じらいと敬虔のうちに顔を伏せて立つ彼女に、シヴァは語りかけられた。

Verse 43

शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

シヴァは言われた。「我を捨てて、どこへ行くのか。汝を再び我が見捨てることはない。われは満ち足りた。願いを告げよ。汝のため、われが与えぬものは何もない。」

Verse 44

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

「今日より、われは汝の僕となる—汝のために、わが苦行によって自らを買い取ったかのように。汝の美に魅せられ、われは汝に買われたも同然。われにとって、汝と共にある一瞬は、まるで一劫（ユガ）にも等しい。」

Verse 45

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

おおギリジャー（Girijā）よ、その恥じらいを捨てなさい。あなたは我が永遠の妃である。おおマヘーシュヴァリー（Maheśvarī）よ、気高き智慧をもってよく思惟しなさい。

Verse 46

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

堅き心を持つ者よ、私はさまざまにあなたを試した。ゆえに我が過ちを赦してほしい。私は主の世間における戯れ（リーラー, līlā）に従って振る舞ったのだ。

Verse 47

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

三界のどこにも、あなたのような愛する人は見当たらない。私はあらゆる面であなたの支配下にある。それゆえ、おお、吉祥なるお方（シヴェ）よ、私の望みを叶えさせておくれ。

Verse 48

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

「愛する人よ、私のそばに来なさい。あなたは私の妻であり、あなたの願いは聞き届けられた。あなたと共に、私たちの輝かしい住処、すなわち最高峰の山へと急ぎ向かおう。」

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

ブラフマーは言った。諸神の主がそのように語られたとき、パールヴァティーは喜びに満たされた。そして、苦行から生じたかつての苦難を、彼女はその時脱ぎ捨てたのである。

Verse 50

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

最勝の聖仙よ、まことにそのとおりである。果が得られると、先の労苦は滅したかのように消え去る。衆生においては、結果が生じたとき、以前の艱難は過ぎ去り、もはや感じられなくなる。