द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया । पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्

ブラフマーは言った。「怒りに満ちたそのガナたちは、シヴァの命によりそこへ赴き、その時門番として立っていたギリジャーの御子に問いただした。」

Verse 2

शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि । इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि

シヴァの従者たちは言った。「お前は誰だ。どこから来て、何をしようというのか。命が惜しければ、今日ただちにここを去り、遠くへ立ち去れ。」

Verse 3

ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्

ブラフマーは言った。彼の言葉を聞くや、ギリジャー（パールヴァティー）の御子は、恐れなく杖を手にして、門番たちにこのように告げた。

Verse 4

गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः

ガネーシャは言った。「汝らは誰で、いずこより来たのか――この中に麗しき者どももいる。遠くへ去れ。何ゆえここに立ち、敵対する者となっているのか。」

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् । ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः

ブラフマーは言った。「その言葉を聞くや、勇ましきシヴァのガナたちは互いに笑い合い、ついで一切の驕りと虚勢を捨てて、皆が口を開いた。」

Verse 6

परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः । द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः

「互いに言おう」と言い交わし、シヴァの従者たちは皆、怒りに心を燃やして、門番たるガネーシャに言い返した。

Verse 7

शिवगणा ऊचुः । श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः । त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः

シヴァのガナたちは言った。「聞け、門を守る者よ。我らはシヴァの尊き従者である。至上主シャンカラの命により、汝らを制止するためここへ来た。」

Verse 8

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे

ここにおいても、汝をシヴァのガナの一人と見なすゆえ、他の者たちを倒したようには汝を討たぬ。ゆえに自ら遠くに退いて立て—なぜ死を求めるのか。

Verse 9

ब्रह्मोवाच इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः । निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा

ブラフマーは言った。「そのように告げられても、ガネーシャ—ギリジャーの御子、無畏なる者—はシャンカラの従者ガナたちを叱責し、その時なお扉を開かなかった。」

Verse 10

ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा । श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

そのとき、そこにいたシャイヴァのガナたちはその言葉を聞くと、シヴァ神のもとへ赴き、起こった一切の次第をしかと申し上げた。

Verse 11

ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः । विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजांल्लोकगतिर्मुने

ついで、驚異のリーラーによって諸世界を導くマヘーシュヴァラはその言葉を聞き、自らのガナたちを叱り、聖仙よ、己が領域における正しい作法を説いて彼らに告げた。

Verse 12

महेश्वर उवाच । कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः । किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्

マヘーシュヴァラは言った。「これは何者で、何をしているのか——なぜ敵のごとく驕り高ぶって語るのか。邪なる思いの者に何が成し得よう。まことに自らの死を招いているに違いない。」

Verse 13

दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्

「この新しい門番を遠くへ退けよ。なぜお前たちは臆する者のように彼の前に立っているのだ。告げよ――彼はどうしたのか。」

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

かくして、尊き『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』中、第二部ルドラ・サンヒターの第四部クマーラ・カーンダにおける「ガナたちの争論の描写」と題する第十四章は終わる。

Verse 15

शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि

シヴァのガナたちは言った。「おい、門番よ。お前は何者だ。なぜここに立つ—誰が任じたのだ。われらをまるで認めぬとは；そのように振る舞って、どうして生き延びられると思うのか。」

Verse 16

द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे । सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते

「我らは皆ここに門番として立っている――なぜそのように無礼な言葉を吐くのか。玉座を奪い取った山犬（ジャッカル）でさえなおシヴァを希い求めるが、その思い上がりによってその座にふさわしくなるわけではない。」

Verse 17

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः । नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि

愚か者よ、汝が吼えるのは、シヴァのガナたちの武威をまだ味わっていない間だけだ。ここに、今まさに、それを真に知るとき、汝は倒れる——未だ悟らぬ力によって打ち伏せられて。

Verse 18

इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा । गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः

彼らにそう言われると、彼は激しく憤った。そこで両手で杖をつかみ、無礼な言葉を吐いたそのガナたちを打ち始めた。

Verse 19

उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् । शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः

そのときシヴァの御子は、ガナたちの主らを叱責して語った。シャンカラの大勇士たちに対し、総帥として、恐れなく言葉を放った。

Verse 20

शिवापुत्र उवाच । यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह । स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्

シヴァの御子は言った。「去れ—ここから遠くへ去れ。さもなくば、我がこの上なく猛き威力をまことに示そう。汝らは徹底して辱められ、笑いものとなるであろう。」

Verse 21

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि । परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा

このようにギリジャーの御子の言葉を聞くと、シャンカラのガナたちはその時、互いに語り合った。

Verse 22

शिवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः । मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च

シヴァのガナたちは言った。「我らは何をなすべきか、どこへ行くべきか。彼はまったく何もしない—ならば他に何ができよう。われらはマリヤーダー、正しい行いの境界を守っている。さもなくば、彼は我らに何と言うであろうか。」

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् । क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्

ブラフマーは語った。そこでシャンブのすべてのガナの群れは、カイラーサより一クロ―シャほど進み、遠くに立つシヴァを見いだした。彼らは近づき、そのとおりに申し上げた。

Verse 24

शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः । उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्

そのとき至上主シヴァは笑みを含んで笑い、猛き決意をたたえ、手にトリシューラ（三叉戟）を執り、勇士として認められた自らのガナたち一同に告げた。

Verse 25

शिव उवाच । रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः । मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्

シヴァは言われた。「おお、ガナたちよ！汝らは臆して男らしさを欠き、真の勇者ではないのに、自らを勇敢と思いなしている。わが前で口を開くに値せぬ。叱責を受けた後、いかで再び語れようか。」

Verse 26

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह । बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः

「ここで立ち上がろうとする者は誰であれ、追い払って打て。多言は無用である。彼は必ずや遠ざけておかねばならぬ。」

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर । भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः

ブラフマーは言った。「かくして、賢者の中の最勝よ、皆はマヘーシャと共にそこへ赴いた。あの神に叱責され、シヴァのガナのうち最も優れた者たちが、ついに語り出した。」

Verse 28

शिवगणा ऊचुः । रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे । इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति

シヴァのガナたちは言った。「おい、聞け、童よ。なぜ力に任せて無礼な言葉を吐くのだ。今すぐここから遠く去れ—さもなくば死が汝の運命となろう。」

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् । शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः

ブラフマーは言った。シヴァの命を確かに執行する者たちの言葉を聞いて、シヴァの御子は憂いに沈み、「我はいかにすべきか」と思い悩んだ。

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः । श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्

その折、女神は戸口で彼らと彼との間に再び争いの声が起こるのを聞き、侍女に「行って見てまいれ」と告げた。

Verse 31

समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्

その乙女の友はそこに来て、事の次第をすべて悟った。ほんのひととき見ただけで、歓喜してシヴァの御前へと赴いた。

Verse 32

तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने । अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः

そこへ赴くと、ああ聖仙よ、その親しい友は、起こった一切を何一つ漏らさず、ギリジャー（パールヴァティー）の御前で語り告げた。

Verse 33

सख्युवाच । अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि । निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्

友は言った。「おおマヘーシュヴァリーよ、戸口に立つ我らの従者は、まことにシャンカラの勇ましきガナたちに厳しく叱責されております。」

Verse 34

शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् । प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव

「いかにしてシヴァ御自身が、すべてのガナを伴い、あなたが何の機縁も与えぬまま、かくも突然に御邸へ入られましょう。あなたにとって、これ以上に吉祥なることはありません。」

Verse 35

सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः । दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा

彼のなしたことはまことに正しい。誰一人として入ることを許されなかったからである。ここでは苦しみのみを味わい、辱めなども受けるであろう。

Verse 36

अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् । वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै

ゆえに、汝らの間でこれ以上の口論をしてはならぬ。この言い争いが続けば安らぎは得られない。和合して集い、静かに進むがよい。

Verse 37

कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च । प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये

「ここに言葉の論争はすでに成った。彼を打ち負かし勝利を得たのだから、皆そのとおりに入らせよ—愛しき者よ、いかなる時も決して他の仕方ではならぬ。」

Verse 38

अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् । तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः

まことに、この我らに関わる事において、われらは皆、非難を受けた。ゆえに、女神よ、吉祥なる御方よ、汝の最上の自尊と威厳を捨ててはならぬ。

Verse 39

शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति । किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति

「今日、シヴァは猿のごとく振る舞う、サティよ――まことに常にそのようだ。慢心（アハンカーラ）は何を成し得ようか。結局は従順と和合のみが生じるのだ。」

Verse 40

ब्रह्मोवाच । अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती

ブラフマーは言った。「ああ！ サティはただ一瞬そこに留まり、すべてシヴァの御意のままにあった。」

Verse 41

मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा

そのときパールヴァティーは、誇りと憤りに満ち、心の内で語った。

Verse 42

शिवोवाच । अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः । कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः

シヴァは言われた。「ああ、汝は一瞬たりとも留まらなかった。いかにしてこの強引なる行いがなされたのか。いまここで何をなすべきか——へりくだりと礼をもって従うべきか、それともまた別の道か。」

Verse 43

भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः । इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा

「起こるべきことは起こる——まことに成就する。定められたことは、もはや他のありようにはならぬ。」そう言って、愛しき乙女はその時、友をそこへ遣わした。

Verse 44

समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् । तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा

やがて彼女は来て口上を述べ、愛する者から告げられたとおりをありのままに伝えた。その時、彼女はそれをギリジャー（パールヴァティー）の御子ガネーシャに申し上げた。

Verse 45

सख्युवाच । सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न । भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्

友は言った。「よくなされた、気高き者よ。力ずくでここへ入らせてはならぬ。これらのガナ（gaṇa）が汝の前に立つが、どうして汝のような者に勝てようか。」

Verse 46

कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया । जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्

すでになされたことでも、まだなされぬことでも、汝はなすべきことをなせ。再び征せられた者に、永く続く怨みが必ずあるとは限らぬ。

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः । आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्

ブラフマーは言った。「かく彼女の言葉、さらに母の言葉をも聞き終えて、ガネーシュヴァラは無上の歓喜と豊かな力、そして大いなる高揚を得た。」

Verse 48

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् । उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा

腰布をきつく締め、頭のウシュニーシャを結び、脛と腿に触れて出陣の備えを整えると、彼は喜びのうちに、すべてのガナたちへ無畏の言葉を告げた。

Verse 49

गणेश उवाच । अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा । उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः

ガネーシャは言った。「我もまたギリジャーの子であり、汝らはまことにシヴァのガナである。両者はすでに等しき位に至った。ゆえに、なすべきことを、正しく公平に、今一度行おう。」

Verse 50

भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि । भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्

「汝らは門の守護者であり、我もまた門の守護者である——どうしてそれ以外であり得ようか。汝らはそこに立ち、我はここに立つ。これはまことに確かなことだ。」

Verse 51

भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् । तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्

「汝らがここに留まるという決意が堅固にして確かなものとなったなら、そのとき汝らは主シヴァの御命令を守り、誠実に奉行すべきである。」

Verse 52

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् । सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्

いまここにおいて、我はまことに主シヴァの御命令を守り奉る。勇士たちよ、真実もまた成し遂げられよう—しかるべく我は決した。

Verse 53

तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् । हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः

ゆえに、シヴァのすべてのガナたちよ、敬虔にわが言葉を聴け。力ずくであれ、丁重な懇願であれ、再びその寺院へ入ってはならぬ。

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः । ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः

ブラフマーは言った。かのガナ自身にそう告げられると、ガナたちは皆、恥じ入った。彼らはシヴァの御前に赴き、礼拝して、前に立った。

Verse 55

स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् । करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः

彼らはそこに立ち、驚くべき出来事の一部始終をことごとく申し上げた。合掌し、肩を低くして恭敬を示し、シヴァを讃えて御前に立ち続けた。

Verse 56

तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् । लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्

そのとき、従者のガナたちが申し上げた一切の顛末を聞き終えると、シャンカラは外には世俗の振る舞いを装い、次の言葉を語った。

Verse 57

शंकर उवाच श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि । यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा

シャンカラは言われた。「すべてのガナたちよ、聞け。今は戦いにふさわしい時ではない。ここにいる汝らはまことに我が眷属であり、あの一団もまたガウリーのガナである。」

Verse 58

विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा । इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्

もし我がへりくだって譲れば、世には常に「シャンブ（Śambhu）は女に支配されている」との評判が立つであろう。必ずや我がガナたちはそのことで非難される。

Verse 59

कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी । एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्

ここでの最も正しい策は、「なすべきことは、まさになすべし」ということだ。あのガナは独りきりで、しかも幼子—一人でどんな武勲を立てられようか。

Verse 60

भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः । मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्

汝らガナは、世において戦にきわめて巧みと名高い。しかも汝らは我が眷属—それなのに、どうして戦いを捨て、かくも軽々しく移ろい去るのか。

Verse 61

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः । कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति

女がどうして掴み取り、主張できようか。とりわけ夫の面前においてはなおさらである。もしギリジャー（Girijā）が彼に対してそのように振る舞うなら、必ずやその行いの果報を受けるであろう。

Verse 62

तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति

ゆえに、我が勇猛なる英雄たちよ、敬意をもって我が言葉を聴け。いかなる形であれ戦いは遂行されねばならぬ。定められたことは、そのまま起こらせよ。

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्

ブラフマーは言った。「このように語り終えると、多くの神聖なるリーラーに通じたシャンカラは、ああブラーフマナよ、沈黙した。ああ最勝の牟尼よ、彼は外面的には世俗の振る舞いを示しつつであった。」